Hiểu về chứng trầm cảm sau sinh

Tôi đang bị làm sao thế này? Tôi vừa sinh được một đứa bé kháu khỉnh, khỏe mạnh. Lẽ ra tôi phải mừng và tự hào mới đúng. Thế mà tôi lại cảm thấy chán nản, lo âu, thậm chí tức giận. Tôi có phải là người mẹ xấu xa không? Sao tôi buồn chán thế này?

KHI mới sinh con, có thể bạn đã trải qua những cảm xúc tương tự. Nếu thế, bạn không phải là người duy nhất. Theo ước tính, có khoảng 70 đến 80 phần trăm phụ nữ thỉnh thoảng có cảm xúc như thế sau khi sinh. Nhưng trầm cảm sau sinh (TCSS) là gì, và nguyên nhân nào gây ra tình trạng này? Làm sao đối phó với chứng TCSS? Gia đình và những người khác có thể làm gì để giúp đỡ?

Các triệu chứng rối loạn

Từ “trầm cảm sau sinh” chỉ những cơn buồn nản của người mẹ trong thời kỳ hậu sản. Tình trạng này không chỉ xảy ra khi sinh lần đầu mà có thể cả trong những lần sau. Những cơn buồn nản này có thể cũng xảy ra khi bị sẩy thai hoặc phá thai. Theo Phòng Sức Khỏe Phụ Nữ thuộc Bộ Y Tế và Dịch Vụ Xã Hội Hoa Kỳ, TCSS có nhiều triệu chứng khác nhau tùy theo mức độ nghiêm trọng.

Nhiều phụ nữ bị cơn buồn thoáng qua sau sinh, với dấu hiệu buồn bã, lo lắng, bực bội, tính khí thất thường và mệt mỏi. Những cơn buồn này được xem là bình thường, chóng qua, và sẽ tự hết trong vòng khoảng mười ngày sau khi sinh mà không cần uống thuốc.

Tuy nhiên, theo ước tính của Đại Học Sản Khoa và Phụ Khoa Hoa Kỳ, khoảng 10 phần trăm phụ nữ mới sinh có triệu chứng ngày càng nặng hơn và kéo dài lâu hơn, thậm chí đến vài tháng. Đó có thể là chứng trầm cảm sau sinh toàn diện, khiến người mẹ buồn nản, lo âu, hoặc thất vọng đến nỗi không chu toàn được công việc hàng ngày.

Ngoài ra, cứ mỗi 1.000 người mẹ mới sinh thì có khoảng từ 1-3 người bị một dạng trầm cảm còn nghiêm trọng hơn, được gọi là chứng rối loạn tâm thần sau sinh, khiến người mẹ có những hoang tưởng hoặc ảo giác, thường dẫn tới việc làm hại chính mình và con. Trường hợp này cần được lập tức điều trị về y khoa.a

Nguyên nhân

Chưa xác định được rõ ràng một nguyên nhân riêng rẽ nào gây ra chứng trầm cảm sau sinh. Dường như cả yếu tố thể chất và tâm lý cùng góp phần gây ra tình trạng này. Một yếu tố thể chất có thể là do trong vòng 24 đến 48 giờ đầu sau khi sinh, các nội tiết tố sinh dục (estrogen và progesterone) trong cơ thể bị giảm mạnh, xuống dưới mức trước khi mang thai, khiến tình trạng sinh lý của cơ thể bị thay đổi đột ngột, và do đó có thể gây ra trầm cảm. Điều này giống như việc bị căng thẳng và thay đổi tính khí trước thời kỳ kinh nguyệt. Sau khi sinh, lượng nội tiết tố do tuyến giáp tiết ra có thể cũng giảm, đưa đến những triệu chứng giống như trầm cảm. Vì vậy, các nhà nghiên cứu gọi TCSS là “chứng rối loạn nội tiết tố và sinh hóa”.

Điều đáng chú ý là một tờ tin y khoa nêu giả thiết cho rằng chế độ dinh dưỡng không thăng bằng, có lẽ thiếu B-complex, có thể gây ra TCSS.

Sự mệt mỏi và thiếu ngủ cũng có thể là một nguyên nhân. Bác sĩ tâm thần Steven I. Altchuler thuộc bệnh viện Mayo ở Minnesota, Hoa Kỳ, nói: “Trong thời kỳ hậu sản, do mất sức và mất ngủ, người mẹ có thể nghiêm trọng hóa những vấn đề nhỏ nhặt. Một số có thể cảm thấy bực tức khi không chu toàn được những việc họ đã làm rất tốt trước lúc sinh con, khi chưa bị những cơn buồn nản và còn được ngủ thẳng giấc”. Những yếu tố tâm lý như có thai ngoài ý muốn, đẻ non, mất tự do, lo lắng về ngoại diện và thiếu sự giúp đỡ cũng có thể góp phần gây trầm cảm.

Bên cạnh đó, những quan niệm sai lầm về nghĩa vụ làm mẹ cũng là một yếu tố có thể khiến một phụ nữ cảm thấy mình kém cỏi và chán nản. Chẳng hạn những ý tưởng cho rằng khi có con, phụ nữ sẽ tự nhiên biết cách làm mẹ, giữa hai mẹ con sẽ lập tức có sự gắn bó, đứa bé sẽ rất dễ thương, ngoan ngoãn và không bao giờ quấy, và người mẹ mới phải hoàn hảo. Thực tế không hề như vậy. Những kỹ năng làm mẹ phải học mới biết, tình mẹ con thường cần phải có thời gian, có bé dễ nuôi có bé khó nuôi, và không người mẹ nào là hoàn hảo hay là siêu nhân cả.

Được công nhận

Mãi cho tới những năm gần đây, chứng trầm cảm sau sinh vẫn bị xem thường. Tiến Sĩ Laurence Kruckman nhận định: “Trước đây, các vấn đề về sức khỏe tâm thần phụ nữ luôn bị xem thường và gọi chung là trạng thái kích động, không đáng quan tâm. Sách giáo khoa chẩn đoán bệnh học của Hội Tâm Thần Hoa Kỳ chưa bao giờ hoàn toàn công nhận có bệnh hậu sản, và do đó các bác sĩ chưa được học về các bệnh này và cũng không có nguồn thông tin đáng tin cậy để tham khảo... Ngoài ra, không giống như 30 năm trước đây, ngày nay các bà mẹ thường xuất viện trong vòng 24 giờ. Hầu hết các chứng rối loạn tâm thần, những cơn buồn chán và chứng trầm cảm đều xảy ra từ ba đến 14 ngày sau khi sinh. Đến lúc ấy thì các bà mẹ đã về nhà và không còn được theo dõi bởi các bác sĩ chuyên môn am tường các triệu chứng”.

Tuy nhiên, theo Bác Sĩ Carol E. Watkins thuộc Hội Bác Sĩ Tâm Thần Quận Bắc ở Baltimore, Maryland, nếu không được chẩn đoán và điều trị, chứng trầm cảm sau sinh có thể dẫn tới việc bị trầm cảm kinh niên, và khiến người mẹ khó gần gũi với con. Những người mẹ bị trầm cảm có thể thụ động làm ngơ trước những nhu cầu của con, hoặc trở nên mất tự chủ và đánh con. Điều này có thể ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển trí tuệ và tình cảm của bé.

Chẳng hạn, một bài báo trên tờ American Family Physician (Bác sĩ gia đình Hoa Kỳ) cho thấy những trẻ nhỏ có mẹ bị trầm cảm thường đạt kết quả thấp hơn trong các cuộc kiểm tra trí tuệ, so với các trẻ có mẹ không bị trầm cảm. Ngoài ra, trầm cảm sau sinh cũng ảnh hưởng xấu đến người chồng và những đứa con khác.

Cách điều trị

Có cách nào để điều trị không? Hay là bạn chỉ còn cách chịu đựng cho đến khi nó qua? Thật an ủi khi biết rằng người ta đã xác định được chứng trầm cảm sau sinh chỉ xảy ra trong một thời gian và có thể điều trị.b Theo Phòng Sức Khỏe Phụ Nữ, nếu có triệu chứng nhẹ, có thể bạn chỉ cần nghỉ ngơi và được gia đình trợ giúp là đủ, nhưng nếu bị trầm cảm đến mức không thể làm việc được, bạn cần đi khám bác sĩ.

Cách điều trị thông thường là dùng thuốc chống trầm cảm,c nói chuyện với bác sĩ tâm thần, cân bằng nội tiết tố, hoặc phối hợp giữa các phương pháp trên, tùy theo mức độ nghiêm trọng của bệnh. Phương pháp chăm sóc con theo kiểu chuột túi, đeo con sát vào lòng, cũng có thể làm giảm sự trầm cảm của người mẹ.d Một số phương pháp điều trị khác là dùng dược thảo, châm cứu và liệu pháp vi lượng đồng căn.

Tuy nhiên, có một số điều bạn có thể tự làm để vượt qua tình trạng này. Chẳng hạn như có chế độ dinh dưỡng đầy đủ (gồm trái cây, rau củ, và ngũ cốc nguyên vỏ); tránh dùng các chất cafein, rượu và đường; tập thể dục điều độ, và tranh thủ ngủ thêm ban ngày khi bé ngủ. Sau khi sinh một bé gái mạnh khỏe, một chị tín đồ Đấng Christ tên Zoraya đã khóc suốt từ sáng đến tối trong nhiều ngày liền. Chị cho biết chính việc sớm trở lại những sinh hoạt rao giảng thường lệ của Nhân Chứng Giê-hô-va đã giúp chị vượt qua sự trầm cảm.—Để biết thêm các bí quyết khác, xin xem khung dưới đây.

Những người khác có thể giúp đỡ thế nào?

Một trong những nguyên nhân chính gây ra trầm cảm sau sinh là do thiếu nghỉ ngơi, vì thế những người khác có thể giúp đỡ bằng cách phụ làm việc nhà và chăm sóc em bé. Các cuộc nghiên cứu cho thấy chứng trầm cảm sau sinh ít xảy ra hơn ở những nơi mà đại gia đình thường xúm lại để giúp đỡ và hướng dẫn người mẹ mới. Nhiều khi chỉ cần thông cảm lắng nghe, trấn an, và tránh lên án hoặc chỉ trích cũng đã là một sự giúp đỡ lớn. Hãy nhớ rằng TCSS là một sự rối loạn trong cơ thể, chứ không phải do bạn tự gây ra. Như tổ chức Giáo Dục Hậu Sản cho Cha Mẹ nhận định: “Một phụ nữ không thể dùng ý chí để tự vượt qua hội chứng này, cũng như họ không thể dùng ý chí để chữa cảm cúm, tiểu đường hay bệnh tim”.

Qua phần trên, chúng ta thấy rằng giai đoạn hậu sản có thể là thời gian hạnh phúc, nhưng cũng có thể rất căng thẳng đối với người mẹ mới. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ sẵn sàng giúp đỡ những gì họ cần.

[Chú thích]

[Khung/Hình nơi trang 29]

Bí quyết để đương đầu với chứng trầm cảm sau sinh

1. Hãy tâm sự với một người nào đó, nhất là những người đã làm mẹ.

2. Nhờ người khác phụ chăm sóc em bé, làm việc nhà và những việc vặt. Nhờ chồng giúp việc nhà và luân phiên cho bé bú ban đêm.

3. Dành một chút thời gian cho riêng mình, dù chỉ là 15 phút mỗi ngày, để đọc sách, đi dạo hoặc tắm thư giãn.

4. Dù một ngày bạn chỉ làm được một việc, đó đã là một chuyển biến tốt. Cũng sẽ có những ngày bạn chẳng làm được gì. Khi ấy, đừng tức giận bản thân.

5. Tự cô lập mình thường sẽ kéo dài sự trầm cảm. Hãy thay đồ và đi ra ngoài một chút mỗi ngày. Không khí trong lành và khung cảnh thay đổi sẽ có lợi nhiều cho cả bạn và con.

[Nguồn tư liệu]

Theo đề nghị của Hội Bác Sĩ Gia Đình Hoa Kỳ, Đại Học Sản Khoa và Phụ Khoa Hoa Kỳ, và Phòng Sức Khỏe Phụ Nữ.