Đanga—Bệnh sốt lan truyền qua loài muỗi

Do thông tín viên Tỉnh Thức! ở Phi-líp-pin biên soạn

KHÔNG AI để ý đến một con muỗi vừa đậu trên cánh tay trần của một bé gái. Nhanh như chớp, nó chích qua lớp da vào tĩnh mạch. Một lát sau, bà mẹ quay về phía bé gái, chợt nhận ra con muỗi và vội lấy tay xua đi. Thế là xong chuyện rồi chăng? Chưa chắc! Con muỗi đã bay đi, nhưng qua sự thâm nhập chớp nhoáng vào hệ thống tuần hoàn của bé gái, có lẽ nó đã để lại những vi sinh vật xa lạ, có khả năng gây bệnh.

Chưa đầy hai tuần sau, bé gái bắt đầu thấy ớn lạnh nhức đầu, đau hốc mắt, đau nhức khớp và sốt cao. Theo đà tiến triển của bệnh, nhiều đốm nhỏ bắt đầu xuất hiện trên da và em bé ngày càng kiệt sức. Muỗi chính là thủ phạm đã truyền cho bé bệnh đanga.

Tuy nhiên, có thể là bệnh em bé chuyển sang sốt xuất huyết là hình thức nặng của bệnh đanga, đặc biệt nếu trước đó em đã từng bị nhiễm bệnh. Bệnh sốt xuất huyết này được biểu hiện qua trạng thái xuất huyết dưới da do các mao bị vỡ máu. Đôi khi trường hợp xuất huyết nội có thể xảy ra. Nếu không được chữa trị đúng cách, bệnh nhân có thể bị sốc nặng, trụy tim mạnh và chết nhanh chóng.

Nói chính xác thì bệnh này là gì? Bạn có nguy cơ mắc bệnh không? Làm thế nào để tự bảo vệ cho bạn và cho cả gia đình? Chúng ta hãy tìm hiểu thêm.

Bệnh đanga là gì?

Bệnh đanga là một trong nhiều chứng bệnh mà một người có thể mắc phải sau khi bị muỗi chích. Nguyên nhân gây bệnh thật sự là một loại vi-rút đã được truyền đi qua tuyến nước bọt của muỗi bị nhiễm bệnh (vì trước đó đã chích phải một người mắc bệnh). Khi chích người ta để hút máu, muỗi đã truyền vi-rút bệnh vào người này.

Có bốn loại vi-rút gây bệnh đanga. Khi một người bị nhiễm một trong bốn loại vi-rút, điều này không có nghĩa họ được miễn nhiễm với ba loại còn lại. Nếu sau khi bị nhiễm lần thứ nhất mà họ lại bị muỗi có mang một loại vi-rút khác chích, họ có thể mắc bệnh sốt xuất huyết.

Bệnh đanga đe dọa “hai phần năm dân số thế giới”

Theo Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) 2,5 tỉ người, tức “hai phần năm dân số thế giới”, sống trong những vùng bị bệnh đanga hoành hành. Theo tường thuật của Asiaweek, hơn “100 nước nhiệt đới và cận nhiệt đới đã báo cáo về bệnh dịch đanga. Mỗi năm hàng chục triệu ca bệnh được báo cáo, trong số đó 95% bệnh nhân là trẻ em”.

Người ta không rõ khi nào bệnh này đã được phát hiện lần đầu tiên trên thế giới. Có lẽ “cơn sốt đầu gối” đã từng hoành hành tại Ai Cập vào năm 1779 chính là bệnh đanga. Kể từ đó nhiều trường hợp đã được phát hiện trên khắp thế giới. Đặc biệt kể từ Thế Chiến II, bệnh sốt đã đe dọa sức khỏe của nhiều người, khởi đầu ở vùng Đông Nam Á. Nhiều loại vi-rút đã bắt đầu lan tràn, dẫn đến hình thức xuất huyết nguy hiểm nhất của căn bệnh. Một ấn phẩm của tổ chức WHO xác nhận rằng “dịch sốt xuất huyết bột phát một cách đáng kể lần đầu tiên tại Á Châu đã được phát hiện vào năm 1954, tại thành phố Manila”. Sau này, căn bệnh cũng hoành hành ở những nước khác, nhất là Thái Lan, Việt Nam, Mã Lai và các vùng phụ cận. Những trận dịch đầu tiên này ở Đông Nam Á đã giết chết từ 10 đến 50 phần trăm bệnh nhân. Nhưng sau đó, khi nghiên cứu thêm về căn bệnh, con số này đã giảm bớt dần.

Vào thập niên 1960, vì các nước chểnh mảng phần nào về chiến dịch bài trừ muỗi truyền bệnh, bệnh đanga đã gia tăng nhanh chóng. Khi bệnh đanga lan tràn, thì bệnh sốt xuất huyết cũng lan tràn theo. Trước năm 1970, chỉ có 9 nước bị cơn dịch hoành hành. Nhưng đến năm 1995, con số này đã lên đến 41 nước. Tổ chức WHO ước lượng mỗi năm có 500.000 người phải nhập viện vì bệnh sốt xuất huyết.

Mặc dầu căn bệnh không phổ biến ở ngoài vùng nhiệt đới, nhưng đôi khi một du khách khi ghé ngang qua vùng có nguy cơ mắc bệnh, đã bị nhiễm, và đem theo vi-rút trong người. Thí dụ, vào cuối năm 1996, tờ New York Times đã thông báo sự xuất hiện của những ca đanga tại Hoa Kỳ—ở tiểu bang Massachusetts, New York, Oregon và Texas.

Các nguy cơ của bệnh sốt xuất huyết

Như chúng tôi đã trình bày ở trên, bệnh đanga khi đến giai đoạn sốt xuất huyết có thể gây tử vong. Căn bệnh càng nguy hiểm vì người ta hay xem thường. Nhiều người lầm tưởng bệnh sốt xuất huyết chỉ là bệnh cúm thông thường. Không chữa trị kịp thời là tạo cơ hội cho bệnh trạng trở nên trầm trọng, khi số lượng tiểu cầu giảm nhanh chóng sẽ xảy ra xuất huyết (bên trong cơ thể hay ở nướu răng, ở mũi và ở da), và tụt huyết áp. Bệnh nhân đôi khi có thể ngất xỉu. Cho đến khi gia đình ý thức được tình trạng nguy cấp thì bệnh nhân đã rơi vào tình trạng sốc. Bệnh nhân được cấp tốc đưa vào bệnh viện. Tại đây các bác sĩ ghi nhận tình trạng trụy tim mạch và tức khắc truyền các chất lỏng vào cơ thể để bù nước đã bị mất.

Làm sao bảo vệ gia đình bạn

Người ta có thể làm gì để ngăn chặn các tác hại của căn bệnh? Trong vùng bị đanga hoành hành, nếu một người trong gia đình bị sốt cao sau hơn một ngày, cần phải đi khám bác sĩ. Nhất là khi có những triệu chứng khác của bệnh đanga: đau nhức cơ bắp, xương khớp, đau hốc mắt hoặc có những đốm nhỏ trên da.

Đôi khi bác sĩ sẽ thử máu. Trong trường hợp chỉ sốt, mà không có xuất huyết, chỉ cần chữa trị bình thường. Nhưng nếu kết quả cuộc thử nghiệm máu xác nhận đó là sốt xuất huyết, bác sĩ chắc sẽ điều trị bằng phương pháp bù nước. Bác sĩ có thể cho uống những chất để chữa mất nước như vẫn thường được dùng trong các trường hợp tiêu chảy, hoặc trong những trường hợp trầm trọng thì truyền dung dịch Ringer, nước biển hay những chất khác. Để chữa trị sốc, bác sĩ có thể sử dụng các loại thuốc có công dụng nâng huyết áp và phục hồi lại số lượng tiểu cầu đã suy giảm.

Trong trường hợp người bệnh bị mất nhiều máu, các bác sĩ có thể đề nghị tiếp máu. Một số bác sĩ có thể vội vã đề nghị điều này mà không nghĩ đến các phương pháp điều trị khác. Tuy nhiên, không những tiếp máu là trái với điều răn của Đức Chúa Trời, biện pháp này lại còn hiếm khi cần thiết. (Công-vụ các Sứ-đồ 15:29) Kinh nghiệm cho thấy rằng sự bù nước vào hệ tuần hoàn ngay vào giai đoạn đầu của căn bệnh là yếu tố quan trọng nhất trong việc điều trị. Một sự hợp tác chặt chẽ giữa bệnh nhân và bác sĩ trong lãnh vực này có thể tránh được những cuộc đối đầu liên quan đến tiếp máu. Những điều này cho thấy tầm quan trọng của việc hành động tức thời, khi thấy có những triệu chứng của bệnh sốt xuất huyết.—Xin xem khung tựa đề “Những triệu chứng nào?”

Các biện pháp phòng ngừa

Một trong những sinh vật chính truyền bệnh đanga là loài muỗi Aedes aegypti. Loài này sinh sống trong những vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. (Xin xem bản đồ trên). Loài muỗi Aedes aegypti sinh sôi nẩy nở nhiều nhất tại những vùng đông dân cư. Muốn kiểm soát căn bệnh thì bí quyết là phải kiểm soát loài muỗi.

Tổ chức chiến dịch bài trừ muỗi khó đạt đến tầm vóc quốc tế. Tuy nhiên, bạn có thể áp dụng một số biện pháp để giảm thiểu các nguy cơ quanh nhà. Muỗi cái thường đẻ trứng trong nước. Chỉ cần một chút nước còn đọng lại trong các vật dụng nào đọng nước trong vòng một tuần lễ là các ấu trùng có đủ thời gian phát triển. Các vật dụng ấy có thể là một vỏ xe phế thải, một lon vứt đi, một chai không hay một vỏ dừa. Vứt bỏ những thứ đại loại như trên là bạn đã loại trừ được những môi trường sinh sản cho muỗi. Ngoài ra, cũng cần phải lật úp các chậu thau, xuồng và vét nước đọng trong máng xối. Vào đầu niên học 1997-1998 tại Phi-líp-pin, Bộ Y Tế đã khuyên các giáo viên không nên đặt các chậu hoa trong phòng học, nhằm tránh các nguy cơ truyền nhiễm.

Nếu có người trong gia đình mắc bệnh đanga, hãy cố gắng hết sức bảo vệ họ khỏi bị muỗi chích để tránh lây những người khác. Lưới ngăn muỗi hoặc hệ thống điều hòa không khí là một trong những biện pháp bảo vệ hiệu quả cho ngôi nhà của bạn.

Thế còn vấn đề tiêm ngừa? Tới nay vẫn chưa có một loại vác-xin hiệu quả nào. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm tòi, nhưng công việc quả là khó khăn, vì muốn được hoàn toàn phòng ngừa khỏi bệnh đanga thì cần phải được miễn nhiễm với cả bốn loại vi-rút gây bệnh. Loại vác-xin chỉ ngừa được một trong bốn vi-rút gây bệnh thật ra chỉ làm tăng thêm nguy cơ mắc bệnh sốt xuất huyết. Các nhà nghiên cứu hy vọng sẽ tìm ra loại vác-xin hữu hiệu trong vòng năm đến mười năm nữa.

Một số nhà nghiên cứu lại theo một đường hướng khác. Nhờ kỹ thuật di truyền, họ hy vọng ngăn ngừa sự tự sao chép của vi-rút bệnh đanga trong nước bọt của loài muỗi. Nếu phương pháp này thành công, với đặc tính di truyền đã được thay đổi, loài muỗi này sẽ truyền khả năng đề kháng bệnh đanga cho nòi giống chúng. Tuy công việc đã tiến triển phần nào, vẫn còn quá sớm để đánh giá thành quả của phương pháp này.

Hiện nay dường như không thể nào diệt trừ tận gốc bệnh đanga. Nhưng khi áp dụng một số biện pháp phòng ngừa, bạn và người nhà sẽ được bảo vệ phần nào khỏi những biến chứng nguy hại đến tính mạng do đanga—bệnh sốt do muỗi truyền nhiễm.

[Khung nơi trang 22]

Những triệu chứng nào?

Triệu chứng chung của bệnh đanga và sốt xuất huyết:

• Sốt nặng thình lình

• Nhức đầu khủng khiếpa

• Đau hốc mắt

• Đau nhức khớp và cơ bắp

• Sưng các hạch bạch huyết

• Da nổi đốm

• Kiệt sức

Triệu chứng đặc trưng của sốt xuất huyết:

• Ngất xỉu bất thình lình

• Xuất huyết dưới da

• Các dạng xuất huyết khác

• Da lạnh và ẩm

• Khó chịu trong người

• Trạng thái sốc và mạch nhảy chậm (hội chứng sốc của sốt xuất huyết)

Nếu có các triệu chứng này, hãy đi khám bác sĩ ngay, chớ chậm trễ. Trẻ em thường đặc biệt dễ mắc bệnh.

[Chú thích]

[Khung nơi trang 23]

Lời khuyên cho du khách

Những du khách đi thăm các vùng nhiệt đới thỉnh thoảng mắc bệnh đanga, nhưng hiếm khi bị sốt xuất huyết, vì căn bệnh trầm trọng này thường xảy ra khi nào bị nhiễm lần thứ nhì. Sau đây là một vài lời khuyên gợi ý cho các du khách:

• Mặc áo tay dài và quần tây

• Dùng thuốc chống muỗi

• Tránh các khu đông dân cư

• Chọn nơi ở có thể đóng được cửa sổ và ngăn được muỗi

• Khi trở về, nếu thấy sốt, hãy nói cho bác sĩ ngay bạn đã đi đâu về

[Bản đồ/Hình nơi trang 23]

Những vùng vừa xảy ra bệnh đanga

Những vùng bị đe dọa bởi dịch đanga

Lãnh địa của “Aedes aegypti”, loài muỗi truyền bệnh đanga

[Nguồn tư liệu]

Source: Centers for Disease Control and Prevention, 1997

© Dr. Leonard E. Munstermann/Fran Heyl Associates, NYC

[Các hình nơi trang 24]

Những chỗ muỗi có thể sanh sản là (1) vỏ xe phế thải, (2) máng xối, (3) chậu hoa, (4) chậu thau hoặc những vật dụng chứa nước, (5) lon vứt đi, (6) các phuy chứa nước

[Nguồn hình ảnh nơi trang 21]

© Dr. Leonard E. Munstermann/Fran Heyl Associates, NYC