Quan sát chim—Sở thích hấp dẫn đối với mọi người chăng?

“Đời sống của người quan sát chim là một chuỗi ngạc nhiên bất tận”. W. H. Hudson—The Book of a Naturalist.

TẠI Vịnh Kosi, gần biên giới Nam Phi và Mozambique, Keith, Evelyn, Jannie và hướng dẫn viên của họ đi bộ 22 kilômét để quan sát một con chim. Đây không phải là loại chim thường! Họ đang tìm kiếm loại chim kền kền quả cọ—một loại chim to lớn có bộ lông trắng đen với da màu đỏ quanh mắt. Chúng ăn cá chết và quả dầu cọ.

Keith thuật lại: “Sau cuộc đi bộ dài, chúng tôi thất vọng trở về vì chỉ nhìn thấy một con chim loại này—và lại đang bay ở đàng xa. Trở về lều, chúng tôi thấy gì? Ba con chim kền kền quả cọ đang đậu trên cây cọ, phía trên chúng tôi! Sau nửa giờ ngắm nhìn chúng thỏa thích, chúng tôi được xem một màn trình diễn tuyệt vời, khi chúng cất cánh bay, với đôi cánh sải rộng. Cùng ngày hôm ấy, lần đầu tiên chúng tôi đã mục kích màn săn cá của chim cú Pel. Đúng vậy, chim cú bắt cá!”

Ai cũng hồi hộp

Trên khắp thế giới, ai cũng thích ngắm nhìn chim và lắng nghe chúng hót. Hơn 9.600 loại chim tạo cơ hội cho bất cứ người quan sát nhạy bén nào. Ai chẳng hồi hộp khi chợt thấy tia chớp màu sắc của chim ruồi hoặc chim bói cá lao vút qua? Ai chẳng dừng chân mải mê nghe tiếng hót của chim nhại, chim sơn ca hoặc chim thiên cần ở Úc, hoặc tiếng kêu đặc biệt của chim cu cu hay tiếng ríu rít thánh thót của chim ác là ở Úc?

Quan sát chim tức là theo dõi các loại chim hoang dã. Mức độ sôi nổi nhiều hay ít tùy theo bạn. Có thể bạn không ưa lội bì bõm qua những đầm lầy hoặc leo núi để tìm loại chim hiếm. Tuy nhiên, quan sát chim ngay tại sân nhà hoặc trong vườn cũng đủ mang lại thỏa lòng và thích thú cho nhiều người. Có người để sẵn nước và thức ăn để dụ những loại chim địa phương. Số người say mê này gia tăng mỗi năm. Càng ngày càng có nhiều người tin rằng việc này thật đáng công.

Tại sao phổ thông đến thế?

Theo quyển An America Challenged của Steve H. Murdock, từ năm 1990 đến năm 2050, tỷ lệ số người quan sát chim được ước tính sẽ gia tăng nhanh chóng hơn dân số Hoa Kỳ. Tạp chí New Scientist tường thuật rằng “ngày càng có nhiều người ở Ấn Độ tham gia việc quan sát loài lông vũ”. Gordon Holtshausen, chủ tịch hội chơi chim Publications Committee of BirdLife South Africa, tin rằng “ở Nam Phi... sách [nói về chim] chỉ đứng sau Kinh Thánh”.

Khi chia sẻ mối nhiệt tình với người quan sát chim, bạn sẽ nhanh chóng trở thành người hâm mộ! Việc quan sát chim thật dễ lây. Nó có thể là một thú tiêu khiển không đắt tiền đưa bạn ra khỏi nhà, đến những vùng rộng mênh mông, và thử thách trí tuệ bạn. Hấp dẫn chẳng khác nào việc đi săn mà không giết. Thú tiêu khiển này được trẻ con và người lớn tiếp thu nhanh nên cả gia đình hoặc những nhóm bạn bè đều có thể hăng hái tham gia. Thú vui này cũng gây được sự thích thú nơi một người đơn độc. Quan sát chim là thú giải trí trong sạch, lành mạnh, khỏe khoắn và có thể thực hiện quanh năm tại dường như bất cứ nơi đâu.

Những cơ bản cho việc quan sát chim

Có khi nào bạn nhìn thấy một con chim và thắc mắc về tên nó không? Cảm giác toại nguyện đến từ việc học tên các loại chim, không chỉ của chim đại bàng oai phong, công và thiên nga, mà cả cú muỗi dễ bị bỏ sót, và chim nhảy trên đất nữa. Ngoài ra còn có những con chim choắt rất giống nhau và chim chích bụng xám cùng với vô số các loại khác.a

Để nhận dạng các loại chim, bạn cần một quyển sách nói về chim sống trong quốc gia hoặc vùng bạn ở. Đây là loại sách bỏ túi với các minh họa mô tả chim trống và chim mái của mỗi loại. Sách hướng dẫn tốt cũng mô tả bộ lông măng và bộ lông theo mùa.

Người tập sự quan sát chim còn cần gì nữa? Đối với người quan sát chim, một ống nhòm tốt chẳng khác nào một cần câu, hoặc một cái lưới đối với người câu cá. Qua ống nhòm, bạn sẽ ngạc nhiên khi nhận dạng được từng đặc điểm của các loại chim vùng phụ cận. Thí dụ, ở Phi Châu, con hà mã khổng lồ thật dễ tìm. Nhưng trừ phi dùng ống nhòm, bạn không thể thấy chim ăn giòi mỏ đỏ đang bám trên lưng hà mã để ăn loại ký sinh.

Không phải tất cả các loại ống nhòm đều được thiết kế để quan sát chim. Cách tốt nhất là so sánh công dụng thực tế của nhiều kiểu ống nhòm khác nhau. Có hai kiểu phổ thông trong vòng những người quan sát chim là 7 x 42 và 8 x 40. Con số thứ nhất chỉ độ phóng đại, và số thứ hai chỉ đường kính của thấu kính lớn tính bằng milimét. Cuốn cẩm nang Field Guide to the Birds of North America của National Geographic giải thích: “Tỷ số 1 phần 5 giữa độ phóng đại và kích thước của thấu kính thường được đánh giá là có khả năng hội tụ ánh sáng lý tưởng”. Nhờ vậy bạn có thể nhận ra màu sắc ngay dù ánh sáng yếu. Do đó, độ phóng đại cao hơn không nhất thiết là tốt hơn. Chính độ rõ ràng mới quan trọng.

Bắt đầu tìm kiếm ở đâu? Tại vùng phụ cận của bạn

Có được kiến thức về các loại chim trong vùng phụ cận của mình sẽ giúp chuẩn bị tốt hơn cho một chuyến đi đến nơi khác để tìm các loại chim hiếm và khó thấy. Bạn có biết loại chim nào thường trú trong vùng phụ cận của bạn không? Loại nào thường bay ngang qua và dường như chưa bao giờ hạ cánh trên đường bay đến hồ hoặc đầm lầy gần đấy? Loại chim nào thường bay ngang vùng bạn ở vào mùa di trú của chúng? Trong quyển The Birdwatcher’s Companion, Christopher Leahy viết: “Ở miền Bắc Hoa Kỳ, 80 phần trăm của khoảng 645 loại chim nhân giống đều di trú”.

Một số loại chim di trú này có thể dừng cánh gần nhà bạn để bồi dưỡng năng lực và nghỉ ngơi. Trong vài vùng, những người ham quan sát chim đã nhận ra được hơn 210 loại chim trong sân nhà họ! Sẽ rất thú vị và bổ ích khi ghi nhận ngày tháng lần đầu tiên và lần cuối khi bạn nhìn thấy một loài chim nào đó mỗi năm.

Những phương cách quan sát chim

Với ống nhòm choàng cổ và sách hướng dẫn trong túi, giờ đây bạn sẵn sàng thám hiểm xa hơn sân nhà. Danh sách các loại chim thường có thể mua được tại các công viên hoặc tại khu bảo vệ thiên nhiên. Những danh sách này thường chỉ rõ vào mùa nào các loại chim được tìm thấy ở đó, và khả năng để bạn tìm thấy chúng. Danh sách này sẽ là công cụ hữu ích để kiểm chứng những loài chim mà bạn trông thấy. Nếu nghĩ rằng loại chim vừa nhìn thấy được liệt kê vào loại hiếm, bạn nên xem xét kỹ lưỡng, đặc biệt nếu bạn là người mới. (Xem khung “Hướng dẫn để nhận dạng”). Mặt khác, nếu nó được kể là nhiều, rất có thể là bạn đã nhận dạng đúng.

Hãy cố gắng mang theo một bản đồ chỉ rõ những đường mòn và loại môi trường tự nhiên trong vùng đó. Nơi nào có ít nhất hai môi trường tự nhiên tiếp giáp với nhau, các loài chim sẽ đa dạng hơn. Dù đi bộ quanh nơi ấy hoặc ở yên một chỗ, hãy cố hòa mình với môi trường chung quanh và đợi chim bay đến với bạn. Hãy kiên nhẫn.

Tại vài nơi, những người say mê có thể gọi một số điện thoại để nghe báo cáo về loài chim đặc biệt được trông thấy gần đây trong vùng.

Rất đáng công chuẩn bị

Việc nhắm đến những loại chim đặc biệt tuy thú vị, nhưng nếu đọc biết trước về những loại mà bạn thích xem sẽ có lợi. Nếu ở Caribbean, có lẽ bạn quyết tâm tìm loài tody, dù thuộc giống Cuba, Puerto Rico hoặc Jamaica. Đó là một báu vật nhỏ có thân hình chắc nịch với bộ lông màu xanh lá cây và đỏ chói. Trong quyển Guide to the Birds of Puerto Rico and the Virgin Islands, Herbert Raffaele cho chúng ta biết loại chim này “khó thấy, nhưng thường nghe tiếng hót”. Chim tody ở Cuba nổi tiếng về háu ăn và về tốc độ mớm mồi nhanh cho chim non. Sau khi mô tả phương pháp mớm mồi của loại chim này, ông Raffaele khuyên: “Đập hai hòn đá vào nhau thường sẽ thu hút được chúng”.

Bạn có thể lập thời gian biểu để tham quan đúng lúc để chứng kiến một sự kiện nào đó trong cuộc sống của loài chim; như màn biểu diễn đầy ấn tượng của chim vẽ gà trên tán cây vào đầu mùa xuân. Hoặc cảnh đàn cò trắng ở Gibraltar hoặc Bosporus sửa soạn cho chuyến bay đi Phi Châu vào mùa thu. Hoặc cảnh bày chim di trú qua xứ Israel.

Việc dự định tìm kiếm một loại chim đặc biệt thật không giống như việc thăm viếng đài kỷ niệm lịch sử luôn tọa lạc ở một chỗ. Chim chóc luôn chuyển động, đầy sức sống, đa dạng và kỳ thú. Thật đáng bỏ công chờ đợi!

Tất cả những điều này gây hứng khởi cho việc quan sát chim. Dù dự định trước, có thể bạn vẫn không thấy được con chim nào—hoặc ít ra đấy không phải là loại chim mà bạn muốn thấy. Không ai có thể dự đoán được những khám phá bất ngờ nào đang chờ đón. Có một điều chắc chắn, chim sẽ không bao giờ làm bạn thất vọng. Cứ kiên nhẫn. Hãy vui thích nơi việc quan sát chim! Và đừng quên Đấng tạo ra chúng!—Sáng-thế Ký 1:20; 2:19; Gióp 39:16-21, 30-32.

[Chú thích]

[Khung nơi trang 18]

Hướng dẫn để nhận dạng

Lần đầu thấy con chim lạ, nên cố gắng trả lời một số câu hỏi sau đây:

1. Nó có màu sắc ra sao—thuần khiết, có sọc, có đốm hoặc lấm chấm?

2. Chim ấy sống ở môi trường tự nhiên nào—trên nước, đất ẩm ướt, đầm lầy, đồng cỏ hoặc rừng rậm?

3. Loại chim này kích cỡ ra sao? So sánh với các loại chim thường—chim sẻ, chim cổ đỏ, bồ câu hoặc chim ưng.

4. Chim ấy hành động ra sao—phóng theo mồi, bay vút lên, ve vẩy đuôi, cong đuôi lên hoặc cụp đuôi xuống hay đi trên mặt đất?

5. Mỏ chim có hình dạng gì—ngắn và nhọn, ngắn và to, dài, hơi uốn cong hoặc cong như cái móc?

Bằng cách nhìn vào “các đặc điểm” này và tham khảo thêm trong sách hướng dẫn về chim, ngay cả người mới vào nghề cũng có thể nhận ra các loại chim thông thường.—Exhibit Guide, Merrill Creek Reservoir, New Jersey, U.S.A.

[Nguồn hình ảnh nơi trang 15]

Hình vẽ chim nơi trang 15-19: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck

[Các hình nơi trang 16, 17]

NGỖNG TUYẾT

Bắc Mỹ

CHIM RUỒI

Bắc / Trung Mỹ

CHIM CÀ CƯỠNG

Bắc Mỹ

VẸT ĐUÔI DÀI

Trung / Nam Mỹ

ĐẠI BÀNG ĐẦU TRẮNG

Bắc Mỹ

CHIM HỒNG TƯỚC

Bắc / Trung Mỹ

BỒ NÔNG

Mỹ Châu

ĐẠI BÀNG ĐỒNG

Phi Châu, Á Châu

TUCĂNG

Nam Mỹ

CÒ QUĂM ĐỎ

Nam Mỹ

CHIM MÒNG BIỂN FRANKLIN

Mỹ Châu

ĐẠI DIỆC BẠCH

Khắp thế giới

CHIM MAI HOA

Âu Châu, Bắc Phi Châu

VỊT BẮC KINH

Trung Quốc

CÒ

Âu Châu, Phi Châu, Á Châu

CHIM HỒNG HẠC

Nhiệt đới

SẾU ĐẦU ĐEN

Phi Châu

CHIM SẺ GOULDIAN

Úc Châu

CHIM BÓI CÁ TO

Úc Châu

CON CÔNG

Khắp thế giới

ĐÀ ĐIỂU

Phi Châu

CHIM ROSELLA

Úc Châu

[Nguồn tư liệu]

U.S. Fish and Wildlife Service, Washington, D.C./Glen Smart ▸

Courtesy of Green Chimney’s Farm

Courtesy of San Diego Wild Animal Park

Bản đồ: The Complete Encyclopedia of Illustration/ J. G. Heck

Courtesy of San Diego Wild Animal Park