Die Yen Baibol na ta Kpahen Daniẹl?

Ẹkpahọnphiyọ ri Baibol na

Daniẹl ọyen ohwo ri Ju kugbe ọmraro rọ diarọ omarẹ ikpe 600 tavwen a ke mrẹ Jesu Kristi. Ọghẹnẹ kẹrẹ ẹgba rọ sa vwọ fan otọ evwerhẹn kugbe emramrẹ rẹ obo re cha phia vwẹ obaro na, ọ da je vwẹ ẹwẹn ọfuanfon na vwo muo vwo si ọbe ri Baibol ra vwẹ odẹ rọyen vwo se.—Daniẹl 1:17; 2:19.

Ono yen Daniẹl?

Daniẹl ọyen ohwo rọ dia ẹkuotọ ri Juda ghwanre, etiyin yen orere ri Jerusalẹm vẹ uwevwin rẹ ẹga na je hepha. Vwẹ ukpe ri 617 B.C.E., ovie ri Babilọn rọ dia Nẹbukadreza de phi Babilọn kparobọ, ayen de mu “imiragua rẹ otọ na” kpo ighuvwu vwẹ Babilọn. (2 Ivie 24:15; Daniẹl 1:1) E ji mu Daniẹl rọ dia eghene ọke yena nene oma.

Daniẹl vẹ ighene eshare efa re suẹn kpo uwevwin rẹ ovie ri Babilọne.

E de mu Daniẹl vẹ ighene eshare evo (ji te Shadrak, Meshak kugbe Abẹdnigo) vwo kpo uwevwin rẹ ovie ri Babilọn vwọ kẹ uyono rẹ oghẹresan rere ayen sa vwọ wian kẹ ovie na. Dede nẹ ayen hirharoku okeke rẹ ayen vwo ru obo re chọre, jẹ Daniẹl vẹ igbeyan rọyen erha na fuevun kẹ Ọghẹnẹ rayen Jihova. (Daniẹl 1:3-8) Ọke re vwo yono ayen ẹgbukpe erha nu, Ovie Nẹbukadreza de jiri ayen fikirẹ aghwanre vẹ ona rẹ ayen vwori rọ vwọ ta kpahen ayen nẹ “ayen riẹn nọ idjene rọye ejobi, re hẹ evun rẹ uvie rọye.” Ọ da vwẹ Daniẹl vẹ igbeyan rọyen vwo mu nẹ ayen ga kerẹ idiaguare.—Daniẹl 1:18-20.

Ikpe evo vwọ wan nu, a da vuẹ Daniẹl nẹ ọ rhe uwevwin rẹ ovie, ọ sa dianẹ ọ hẹ omarẹ ẹgbukpe 90 gbẹ. Ọshare ọvo re se Bẹlshaza, ro suẹn Babilọn vwẹ ọke yena da vuẹ Daniẹl nẹ ọ fan otọ rẹ obo ri muoshọ ra vwẹ obọ si phiyọ igbẹhẹ na, Jihova chọn Daniẹl uko vwo vwo ẹruọ rẹ oborẹ isiẹsi na mudiaphiyọ rọ vwọ tanẹ usuon ri Mid vẹ Pẹsha che phi Babilọn kparobọ. E de phi Babilọn kparobọ vwẹ ason rẹ ẹdẹ yena.—Daniẹl 5:1, 13-31.

Daniẹl rọ fan otọ rẹ isiesi ra vwẹ obọ si phiyọ igbẹhẹ na.

Vwẹ otọ rẹ usuon ri Mid vẹ Pẹsha, a da vwẹ Daniẹl vwo mu kẹrẹ ọvo usun rẹ idiaguare ro kpenu. Ovie Dariọs de ji vwo ẹwẹn ro vwo ru ẹdia rọ hepha rhophiyọ. (Daniẹl 6:1-3) Omaẹriọ da nẹrhẹ idiaguare evo jiroro rẹ ayen vwo hwe Daniẹl womarẹ ayen che vwo do phiyọ unu rẹ okpohrokpo, ẹkẹvuọvo, Jihova de sivwon. (Daniẹl 6:4-23) Vwẹ oba rẹ akpeyeren ri Daniẹl, amakashe ọvo da vwomaphia kẹ, ọ da vwẹ imuẹro kẹ abọ ivẹ nẹ ọyen “ohwo re vwo ẹguọnọ kẹ gangan.”—Daniẹl 10:11, 19.

Ni obo re ruro phiyọ eha rudje ri Baibol ro vwo ẹbẹre ivẹ Daniẹl—Obọdẹn rẹ Udje rẹ Esegbuyota.

Die yen ikuegbe rẹ awanre djephia kpahen ọbe ri Daniẹl?

Daniẹl da ta: Nẹbukadreza vwẹ oma rẹ oro rọ pha gogorogo vwo vi, o de jurhi kẹ ihwo ro suẹn nẹ ayen vwẹ ẹga kẹ oma na, ẹkẹvuọvo, vwọ kẹ ihwo re rhọnvwe kerhọ-ọ, ko do ayen phiyọ ogidi erhanre.—Daniẹl 3:1-6.

Oborẹ ikuegbe awanre djephia: Encyclopædia Britannica tare nẹ Nẹbukadreza bọn iwevwin ride vwẹ Babilọn, “ọ dia vwọ kẹ urinrin rọyen ọvo-o, ẹkẹvuọvo o ji vwo brọghọ phiyọ eghẹnẹ rọyen oma. Ọ je tane ọyen ohwo ‘ro muẹ ihwo vwọ ga eghẹnẹ ride na.’ ”

Vwọ kpahen uruemu ra vwọ torhẹ ihwo vwẹ erhanre, e djunute abọ buebun vwẹ ikuegbe ri Babilọn rẹ ọke awanre, e rẹ isun ghwobọphiyọ jehẹ usun rayen. Isiesi rẹ awanre ọvo rọ riobọ vwo kpo usuon ri Nẹbukadreza djisẹ rẹ oja rọ vwọ re idiaguare evo ri jẹ ọghọ emuo vwọ kẹ eghẹnẹ ri Babilọn. Isiesi na da ta: “Ghwọrọ ayen, torhẹ ayen, vwẹ ayen tọn, . . . vwẹ erhanre . . . jẹ erhanre vẹ ivwirhi na gan rere ayen ghwu.”a

Daniẹl de si: Ovie Nẹbukadreza yan ẹyan kpahen iruo rẹ ebanbọn rọyen.—Daniẹl 4:29, 30.

Ibriki ra tọn mrẹ vwẹ Babilọn, re si odẹ ri Nẹbukadreza phiyọ

Oborẹ ikuegbe awanre djephia: “Obo ri Nẹbukadreza si kpahen oma rọyen djephia kẹ avwanre nẹ o ni oma rọyen kerẹ ovie rode . . . rọ dia ọvwata ro ji vwo ẹgba.”b Kerẹ udje, o vwo erọnvwọn evo re si phiyọ igbẹhẹ rẹ uwevwin ọvo re dia usun rẹ eta rẹ omaẹkparọ ri Nẹbukadreza: “Me vwẹ ikota vẹ ibriki vwọ bọn igbẹhẹ rode rọ hepha kerẹ ugbenu ọrhuarho re che se bi nu ẹdia-a . . . Mi ru igbẹhẹ rẹ Esagila vẹ ọ ri Babilọn gan rere ihwo sa vwọ karophiyọ usuon mẹ bẹdi bẹdẹ.”c E si odẹ ri Nẹbukadreza phiyọ buebun rẹ ibriki ra tọn mrẹ vwẹ Babilọn.

Daniẹl de si: Ovie Bẹlshaza guọnọre nẹ Daniẹl “dia ohwo rerha ro suẹn vwẹ uvie” ri Babilọn.—Daniẹl 5:1, 13-16.

Ukuta awanre re si erọnvwọn phiyọ vwo nẹ 550 B.C.E. djunute odẹ rẹ ovie Nabonidus kugbe ọmọ rọyen Bẹlshaza

Oborẹ ikuegbe awanre djephia: Ọshare ọvo re se Nabonidus yen suẹn kerẹ ovie vwẹ uvwre rẹ ọke rẹ obo rehẹ ọbe ri Daniẹl uyovwin 5 na vwọ phia. Ẹkẹvuọvo, Arabia yen Nabonidus ma dia de sun ukperẹ Babilọn. Kẹ ono yen sun Babilọn vwẹ obuko rọyen? Ogbikuegbe Raymond Philip da ta vwẹ ọbe rọyen Nabonidus and Belshazzar: “Iyẹnrẹn awanre ọvo tare nẹ Nabonidus vwẹ usuon na vwọ kẹ ọmọ ọkpako rọyen, kọyen Bẹlshaza. Bẹlshaza mudia vwọ kẹ ọsẹ rọyen rọ dia ovie womarẹ o vwo ru erọnvwọn ro fori nẹ o ru.” Kidie nẹ Nabonidus vẹ Bẹlshaza reyọ ẹdia rẹsosuọ vẹ ọrivẹ vwẹ uvie na re, Bẹlshaza da vwẹ ẹdia rerha vwọ kẹ Daniẹl.

a Journal of Biblical Literature, Ukori 128, Ukeri 2, aruẹbe 279, 284.

b Babylon—City of Wonders, ri Irving Finkel kugbe Michael Seymour siri, aruọbe 17.

c Archæology and the Bible, ri George Barton siri, aruọbe 479.