Vwo Ẹruọ “ko Yovwi kẹ” Wẹ

1-2. Die yen ẹruọ, kẹ mavọ yen ọ sa vwọ cha avwanre uko?

O VWO obo re ru we wo de no nẹ e si ọghọ ro fori nẹ e mu kẹ wẹ nẹ uwe oma? E ru we chọ yẹrẹ reyọ owẹ vwo guẹdjọ jovwo re? Yẹrẹ wo hirharoku ẹdia rọ nẹrhẹ oshọ mu we vwẹ obuko re? Ọ da dia ọtiọyen, kọyen wọ riẹn obo rọ bẹn te ra vwọ kpahen ota vwẹ idjerhe ro fori. Ọ vwerhen oma nẹ Baibol na djisẹ rẹ uruemu ọvo ra guọnọ mie avwanre vwẹ ẹdia nana vẹ efa: ẹruọ.

² Ẹruọ ọyen ẹgba ra vwọ mrẹ orọnvwọn fiotọ vrẹ obo rọ hepha. Ọ nẹrhẹ a riẹn oboresorọ emuọvo vwọ phia yẹrẹ ohwo vwo ru obo ro ruru. Fikirẹ ọtiọyena, ẹruọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ reyọ aghwanre vwo ruiruo. Kerẹ udje, ọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ ‘yọnrọn unu avwanre’ je riẹn ọke ro fori ra vwọ “fọ gbiẹi.” (Isẹ 10:19; Une 4:4) Ọ sa cha avwanre uko vwo sun ophu je kpairoro vrẹ oruchọ rẹ ihwo efa. Ọ je sa nẹrhẹ e rhiabọreyọ uchebro vẹ ọkpọvi. (Isẹ 19:20) Avwanre da dia ihwo ri vwo ẹruọ, ọ dia eta yẹrẹ oborẹ avwanre ruẹ di che fierere kẹ ihwo efa yẹrẹ avwanre ọvoo, ọ je cha ghwa omavwerhovwẹn rhe Jihova. Ọnana ghanre mamọ siẹrẹ a da mrẹ bẹnbẹn re vwo sun ophu yẹrẹ ta eta re gbaegbae. E jẹ a ta ota kpahen ihwo erha vwẹ Baibol na ri dje oborẹ ẹruọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ dia ihwo re dẹndẹn, re vwomakpotọ re je vwẹroso Jihova kakare.

UKPE RU WỌ VWỌ KPAROMA, VWOMAKPOTỌ

3. Ono yen Neman?

³ E se vwo ru obo ri yovwirin, o fori nẹ a kẹnoma kẹ uruemu ra vwọ kparoma. (1 Pita 5:5) Ẹruọ sa cha avwanre uko vwo ru ọtiọyen. Idjerhe vọ? Roro kpahen udje ri Neman. Siria rọhẹ obohwẹre ọnre rẹ Izrẹl yen ọ diare. Neman ọyen ohwo rode, onotu rẹ ituofovwin ri Siria. Ẹkẹvuọvo, okpọga ọvo re se oti de muo.​—2 Ivie 5:1.

4. Idjerhe vọ yen Neman vwo djephia nẹ ọyen vwo ẹruọ rẹ oborẹ ọmọtẹ rẹ Izrẹl na tare?

⁴ O vwo ọmọtẹ rẹ Izrẹl ọvo, odibo rẹ aye ri Neman rọ vuẹrẹ kpahen ọmraro ọvo vwẹ Izrẹl nẹ o se sivwin ọga rẹ ọshare rọyen. (2 Ivie 5:2, 3) Neman se roro nẹ, ‘Odibo rẹ Izrẹl ghevweghe re mu nẹ ẹkuotọ rẹ ivwighrẹn rhe se ghini vughe ohwo ro se sivwin ọga mẹ na?’ Ẹkẹvuọvo, Neman da jokaphiyọ obo rọ tare na je vwomakpotọ ru nene obo rọ vuẹrẹ ukpe ro vwo phuoma. Ọtiọyena, ọ da yare uphẹn mie ovie rẹ Siria rere o se vwo kpo obẹ Izrẹl re sivwin ọga rọyen na.​—2 Ivie 5:4, 5.

5. Die yen phiare ọke rẹ Neman vwo te Izrẹl?

⁵ Neman de rhi te egodo rẹ Ovie Jehoram vwẹ Izrẹl vẹ ẹwẹn nẹ e che sivwin oti rọyen na. Ẹkẹvuọvo, Jehoram de roro nẹ ovie ri Siria guọnọ reyọ ẹghwọ vwọsuọ ọyen. Ọke rẹ ọmraro Ẹlaisha vwo nyo kpahọn, ọ da vuẹ ovie Jehoram nẹ o jo bru ọyen rhe. (2 Ivie 5:6-9) Erọnvwọn phia nene oborẹ Neman rhẹro rọyeen. Ẹlaisha tobọ nẹ uwevwin rọyen rhe rhi dede siẹvo ki nene ta otaa. Ukperẹ ọtiọyen, Ẹlaisha de ji ọyinkọn rọyen nẹ ọ ra vuẹ Neman obo ra guọnọre nẹ o ru e se vwo sivwon.​—2 Ivie 5:10.

6. (a) Die yen nẹrhẹ ivun miovwo Neman kpahen oborẹ ọyinkọn na vuẹrẹ? (b) Mavọ yen idibo rẹ Neman vwo djephia nẹ ayen vwo ẹruọ, kẹ die yen nẹ obuko rọyen rhe? (2 Ivie 5:13, 14)

⁶ Ẹsosuọ, oma vwerhen Neman kpahen oborẹ ọyinkọn na vuẹrẹẹ. ‘Ivun de miovwo gangan,’ Neman “da yanran vẹ ophu.” (2 Ivie 5:11, 12) Diesorọ? Ọ sa dianẹ o niro nẹ e brọghọ ro foro phiyọ oma kerẹ onotu rẹ ituofovwiin. Vwọba, Neman se no nẹ oborẹ Ẹlaisha vuẹrẹ na dje ọghọ kẹ Siriaa. O toro obo rọ wanree, Neman muegbe ro vwo rhivwin kpo ukperẹ o vwo sivwin oma rọyen. Ẹkẹvuọvo, idibo rọyen ghini vwo ẹruọ nẹ Ẹlaisha guọnọ sivwon, ọtiọyena ayen da rẹ nẹ o wene ẹwẹn rọyen. Neman da vwomakpotọ ru nene oborẹ Ẹlaisha vuẹrẹ ukperẹ o vwo phuoma. Ukuotọ rọyen, ọga rọyen de kpo!​—Se 2 Ivie 5:13, 14.

7. Die yen avwanre se yono nẹ obo re phia kẹ Neman rhe? (Isẹ 22:4) (Ni ifoto na.)

⁷ Die yen e se yono nẹ ikuegbe nana rhe? E se djephia nẹ avwanre ihwo ri vwo ẹruọ rẹ obo re nẹ emu fiotọ, ọnana ji churobọ si e vwo nẹ vrẹ ekroma rẹ ohwo. Avwanre ji djephia nẹ avwanre ihwo ri vwo ẹruọ siẹrẹ e rhe gbe nene oborẹ oma ruẹ avwanree. Ẹruọ sa nẹrhẹ a dia ihwo re vwomakpotọ, je nẹrhẹ avwanre riẹn nẹ e vwo ẹkpahọnphiyọ rẹ erọnvwọn ejee. A sa mrẹ ukẹcha vwo nẹ obọ rẹ ihwo efa rhe, ma rho kẹ, nẹ obọ ri Jihova rhe. Dede nẹ Neman vwẹ ẹga kẹ Jihovaa, o djerephia nẹ ọyen ohwo ro vwo ẹruọ womarẹ ọ vwọ vwomakpotọ kerhọ kẹ ọmọtẹ rẹ Izrẹl na, idibo rọyen, ma rho vwọ kẹ Ẹlaisha rọ dia ohwo ro mudia kẹ Jihova. Ọtiọyena Neman da kpairoro vrẹ ophu ro muo jovwo na. Ukuotọ rọyen, o de brorhiẹn rẹ aghwanre rọ nẹrhẹ oma rọyen kpo. Ọ da dianẹ a vwẹ Baibol na vwọ kpọ avwanre vi yẹrẹ odjekẹ nẹ ukoko na rhe avwanre ghwe vwo ẹruọ rọyeen, tavwen a ke kpahenphiyọ, o fori nẹ a fọ e ji roro mu tavwen sẹ oborẹ avwanre cha ta yẹrẹ ru che djephia nẹ avwanre ihwo re vwomakpotọ yẹrẹ ihwo ri phuoma.​—Se Isẹ 22:4.

UKPERẸ WỌ VWỌ VWẸ OPHU KPAHEN KẸ OHWO, DIA DẸNDẸN

8. Erhọ yen ẹdia evo ra da sa mrẹ bẹnbẹn ra vwọ fọ gbiẹi?

⁸ Ẹruọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ dia dẹndẹn siẹrẹ e de ru avwanre erọnvwọn re sa kpare ophu rẹ avwanre. Uyota nẹ, siẹrẹ a da ta orharhe ota yẹrẹ ru avwanre obo re chọre ophu ghini se mu avwanre, jẹ a vwọ fọ vwẹ ẹdia tiọyena ghwa dia obo re lọhọree. (Ẹfe. 4:26) E jẹ a mrẹ oborẹ Devid vẹ Abigẹl vwo djephia nẹ ayen ihwo ri vwo ẹruọ ọke obẹnbẹn ọvo vwọ vwomaphia.

9. Die yen Nebal ru Devid?

⁹ Vwẹ ẹwẹn roro ọke rẹ Devid vẹ eshare rọyen vwọ dia aton ri Peran kerẹ ihwo ra djẹ nẹ orere. (1 Sam. 25:1) Ọke rẹ ayen vwọ hẹ etiyin, ayen da vwẹrote isuigodẹ vẹ igodẹ rẹ ọdafe ọvo re se Nebal. (1 Sam. 25:15, 16) Ọke re vwo brẹto rẹ igodẹ vwo te, Devid de ji eshare rọyen bru Nebal ra, je vwẹ uyeren rhe je nọ sẹ o vwo erọnvwọn rọ sa vwọ kẹ ayen, rẹ ayen re. (1 Sam. 25:6-8) Ẹkẹvuọvo, Nebal nama dje ọdavwaro phia kpahen oborẹ Devid vẹ eshare rọyen ru vwọ kẹẹ. Ọ da sen je vuẹ ayen nẹ ọyen vwo emu vuọvoo, o de ji yinvwaro kpahen Devid vẹ eshare rọyen.​—1 Sam. 25:10, 11.

10. Idjerhe vọ yen Devid vẹ Abigẹl vwo djephia nẹ ayen ihwo ri vwo ọhọ? (1 Samuẹl 25:32, 33) (Ni ifoto na.)

¹⁰ Ọ da dianẹ wẹwẹ yehẹ ẹdia ri Devid, die wo rhe ru? Ọ bẹnre re vwo vwo ẹruọ oboresorọ ophu vwo mu Devidii. Ọyen ohwo emu fobọ da, jẹ vwẹ ẹdia nana, ophu muro mamọ te ẹdia rọ da guọnọ Nebal hwe! (1 Sam. 25:13, 21, 22) Uyota nẹ ọke rọ vwọ hẹ idjerhe yanran, aye ri Nebal re se Abigẹl, de bro te idjerhe. Idjerhe vọ yen Abigẹl vwo djephia nẹ ọyen aye ro vwo ọhọ? Ọ mrẹvughe nẹ Devid omamọ ohwo dede nẹ o ke muophu ẹsosuọ, ọtiọyena o de ru obo ro se ru eje vwọ vwẹ ukẹcha kẹ vwo sun ophu rọyen. Ọ dia ọmọrhiẹ erọnvwọn yen o vwo ruẹse kẹẹ, ọ da je vwẹ uchebro rẹ aghwanre vwọ kẹ. (1 Sam. 25:18, 23-31) Devid nabọ kerhọ kẹ oborẹ Abigẹl vuẹrẹ vwo djephia nẹ ọyen ohwo ro vwo ẹruọ, ọ je riẹn nẹ eta rọyen na vẹ ẹro ri Jihova vwo ni ẹdia na ọvuọvo. Ukuko na, ẹwẹn ri Devid de rhi kpotọ, ọ da nẹrhẹ ọ vrabọ rẹ okpetu.​—Se 1 Samuẹl 25:32, 33.

11. Idjerhe vọ yen ẹruọ sa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ avwanre siẹrẹ a da kpare ophu rẹ avwanre? (Isẹ 19:11)

¹¹ Die yen e se yono nẹ ikuegbe nana rhe? Ọ da tobọ dianẹ ophu rẹ avwanre shephiyọ dede, ẹruọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ ta ota bọrọ bọrọ. Ọ sa vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwo roro kpahen obo ri che nẹ obuko rẹ ota vẹ uruemu rẹ avwanre rhe. (Se Isẹ 19:11.) Ọke ra vwọ karophiyọ Devid ẹro rẹ Ọghẹnẹ vwo ni ẹdia na, ọnana da nẹrhẹ o se sun ophu rọyen. Ọ da dianẹ e ru we orọnvwọn ọvo rọ nẹrhẹ ivun miovwo uwe rọ je so ofudjevwe vwọ kẹ wẹ, wọ fobọ muophuu. (Jems 1:19) Nẹrhovwo rhe Jihova, wọ je vwẹ ọke kẹ oma wẹn vwo roro kpahen ẹdia na, ọnana sa nẹrhẹ ẹwẹn wẹn kpotọ.

12. Idjerhe vọ yen ihwo efa sa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwọ dia dẹndẹn je dia ihwo ri vwo ẹruọ?

¹² Kirobo rẹ Jihova reyọ Abigẹl vwọ vwẹ ukẹcha Devid vwo vwo ẹruọ rẹ ẹro rẹ Jihova vwo nẹ emu ye, ọtiọyen ọ je cha reyọ ihwo efa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ avwanre vwo vwo ẹruọ rẹ ẹdia na. Ọtiọyena ọ da dianẹ orọnvwọn ọvo phiare rọ nẹrhẹ ivun miovwo uwe, ukperẹ wo vwo brokpakpa ru obo ri forii, bru oniọvo ro tedje ra wọ vuẹ kpahọn​—ohwo rọ sa vwẹ ukẹcha kẹ wẹ vwọ vwẹ ẹro abavo vwo ni ẹdia na. (Isẹ 12:15; 20:18) Kẹ, ọ da rha dianẹ wo vwo uphẹn wọ vwọ vwẹ ukẹcha kẹ ugbeyan rọ evunrẹ ẹdia tiọyena, wọ sa vwẹrokere udje rẹ Abigẹl? Wọ sa vwẹ ukẹcha kẹ ugbeyan wẹn vwo vwo ẹruọ rẹ ẹro rẹ Jihova vwo ni ẹdia na? Jihova che bruba ẹgbaẹdavwọn wẹn wọ vwọ vwẹ ukẹcha kẹ ihwo efa re vwọ dia ihwo ri vwo ẹruọ je dia dẹndẹn.

UKPERẸ OSHỌ VWO MU WE, VWẸROSO JIHOVA

13. Mavọ yen ẹruọ sa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ avwanre siẹrẹ oshọ de mu avwanre?

¹³ Ọkievo, avwanre hirharokuẹ ẹdia re nẹrhẹ oshọ mu avwanre. Ẹruọ sa cha avwanre uko vwọ karophiyọ nẹ ẹgba ri Jihova rho vrẹ kemu kemu re phia vwẹ akpọ na, ọtiọyena oshọ rhe che mu avwanree. (Isẹ 27:1) Jihova sa cha avwanre uko vwẹ kẹdia kẹdia, ọ da tobọ dianẹ o vwo emu vuọvo rẹ avwanre che se ru kpahọọn. A mrẹ ọnana vughe vwẹ akpeyeren rẹ ọmraro Jona. Ọyen ohwo rọ vẹ Jihova vwo uvi oyerinkugbe, jẹ ro se vwo ruiruo ọgangan ra vwọ kẹ fiotọ, a guọnọre nẹ o vwo ẹruọ nẹ Jihova vwo ẹgba rọ sa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ.

14. Diesorọ Jona rhe rhiabọreyọ owian rẹ Jihova vwọ kẹẹ?

¹⁴ Owian rẹ Jihova vwọ kẹ Jona ganre mamọ, ọ vuẹrẹ nẹ o kpo Ninive re ghwoghwo ovuẹ rẹ ẹdjọeguo vwọ kẹ ihwo re dia orere na. (Jona 1:1, 2) Ọ da dianẹ wẹwẹ yen a vwẹ owian tiọyena vwọ kẹ, die wo rhe ru? Ọ cha reyọ Jona omarẹ emeranvwe ọvo vwọ yan oyan ọgangan vwo nẹ Izrẹl kpo Ninive rọ dia orere rẹ ihwo Asiria. A riẹn ihwo rẹ Asiria phiyọ ihwo ri sianro ri ji gbe ozighi. A tobọ se Ninive “orere ro suẹn ọbara kuotọ.” (Nehọm 3:1, 7) Ọtiọyena, ukperẹ Jona vwo rhiabọreyọ owian ra vwọ kẹ na, ọ da djẹ.​—Jona 1:3.

15. Die yen nẹrhẹ ẹroẹvwọsuọ ri Jona kpahen Jihova ganphiyọ? (Jona 2:6-9)

¹⁵ Ọke rẹ Jona vwọ djẹ, Jihova da karophiyọ kpahen ẹgba Rọyen womarẹ o vwo sivwon vwẹ idjerhe rẹ igbevwunu. (Jona 1:15, 17) Jona yono emuọvo vwo nẹ obo re phia kẹ na. Ọ mrẹvughe nẹ o fori ọyen vwọ djoshọ rẹ obo re sa phia kẹ vwẹ Ninivee, ẹkẹvuọvo, nẹ o fori ọyen vwọ tẹnrovi ẹgba rẹ Jihova vwori rọ vwọ sẹro rọyen vrabọ rẹ imuoshọ kimuoshọ. (Se Jona 2:6-9.) Ọtiọyena, ọke rẹ Jihova vwọ rhoma vwẹ uphẹn kẹ nẹ o kpo Ninive, Jona rha seen. Ọ da ra ji ruiruo rẹ aghwoghwo rọyen efẹrọvo.​—Jona 3:5.  

16. Siẹrẹ a dahẹ ẹdia egangan, mavọ yen ẹruọ sa vwọ vwẹ ukẹcha kẹ avwanre? (Isẹ 29:25) (Ni ifoto na.)

¹⁶ Die yen e se yono nẹ ikuegbe nana rhe? Avwanre guọnọ vwẹ uphẹn kẹ emu vuọvo, ma rho oshọ rẹ ohworakpọ nẹ ọ dobọ rẹ ẹga rẹ avwanre vwọ kẹ Jihova jii. (Se Isẹ 29:25.) Ẹruọ rẹ Jona vwori kpahen ẹgba ri Jihova, vwẹ ukẹcha kẹ vwọ vwẹroso Jihova, ọtiọyena oshọ re obo re sa phia kẹ vwẹ Ninive rhe muoo. Ọtiọyena, e jẹ oshọ mu avwanree, e jẹ e roro kpahen oborẹ Jihova vwẹ ukẹcha kẹ avwanre je sẹro rẹ avwanre vwẹ obuko re. E ji se roro kpahen idje rẹ iniọvo ri phi ẹdia egangan sansan rẹ ayen hirharoku kparobọ re je nabọ ruiruo ra vwọ kẹ ayen kidie ayen vwẹroso Jihova. (Hib. 13:6) E je djephia nẹ avwanre ihwo re nabọ vwo ẹruọ womarẹ a vwọ vwẹroso Jihova kakare je vwẹ ukẹcha kẹ ihwo efa vwo ru ọtiọyen.

VWO ẸRUỌ WỌ JE YỌNRỌN

17. Die yen e se ru vwo vwo ẹruọ?

¹⁷ Kirobo ra ta ota kpahen re na, ẹruọ sa cha avwanre uko vwo yerin ghene ẹdia egangan efẹrọvo. Die yen e se ru ẹruọ avwanre se vwo kpobarophiyọ? Jihova yen Esiri rẹ ẹruọ, ọ reyọ vwọ kẹ idibo rọyen womarẹ Ota vẹ ẹwẹn ọfuanfon rọyen. (Neh. 9:20; Une 32:8) Ọ reyọ uchebro vwọ kẹ avwanre rọ nẹrhẹ avwanre se suẹn owọẹjẹ vẹ iroro avwanre. (Une 119:97-101) E de roro kpahen oborẹ Baibol tare je rẹ Jihova nẹ ọ kẹ avwanre ẹwẹn ọfuanfon rọyen, ọnana nẹrhẹ avwanre vwo ẹruọ. Ọnana je nẹrhẹ a riẹn oborẹ ẹdia na hepha fiotọ kugbe obo ro fori nẹ e ru rere obo ra ta yẹrẹ obo re ruẹ vẹ ẹro ri Jihova vwo nẹ emu sa vwọ dia ọvo.​—Isẹ 21:11.

18. Die yen wo vwo vwẹ ẹwẹn wo vwo ru?

¹⁸ E jẹ avwanre vwẹ ọkieje vwọ nokpẹn aghwanre mie Jihova je vwẹ ẹrọ ọghanghanre vwo no. (Une 14:2) E de ru ọtiọyen, o vwo ọke vuọvo avwanre che vwo bo ghwru nẹ ‘idjerhe rẹ ẹruọọ.’ (Isẹ 21:16) Ọtiọyena, owenvwe rẹ avwanre vwo djephia nẹ avwanre ihwo ri vwo ẹruọ ọkieje vwẹ kẹdia kẹdia kọ cha ganphiyọ. Ukuotọ rọyen, “ko yovwi kẹ” avwanre.