Gamaliela—Tei haapii ia Saulo no Tareso
AITA ˈTURA te nahoa i maniania faahou. Na mua noa ˈˈe, ua fatata ratou i te haapohe i te aposetolo Paulo. Tei pii-atoa-hia o Saulo no Tareso, ua faaorahia oia e te mau nuu Roma e ua faaruru oia i teie nei i te nahoa mai nia mai te hoê eˈa paiumaraa i pihai iho i te hiero i Ierusalema.
Na roto i to ˈna tohuraa i to ˈna rima ia mamû, ua haamata ˈˈera Paulo i te paraparau na roto i te reo Hebera, ia ˈna i na ô e: “E homa, e te mau taeae, e te feia metua nei, e faaroo mai na outou i ta ˈu parau ia outou ia ˈu iho nei, . . . E ati Iuda mau vau i Tareso i Kilikia to ˈu fanauraa, i teie nei ra oire to ˈu haapiiraahia i te avae iho o Gamaliela; i haapii-hua-hia hoi au i te ture a to tatou hui metua ra, itoito hoi au i te parau a te Atua mai ia outou atoa na i teie nei mahana.”—Ohipa 22:1-3.
Noa ˈtu e e nehenehe o ˈna e haapohehia, no te aha Paulo i haamata ˈi i te paruru ia ˈna i te na ôraa e ua haapiihia o ˈna e Gamaliela? O vai o Gamaliela, e eaha te auraa i to ˈna haapiiraahia e Gamaliela? Ua ohipa anei teie haapiiraa i nia ia Saulo, i muri aˈe atoa i to ˈna riroraa mai te aposetolo kerisetiano ra o Paulo?
O vai o Gamaliela?
E Pharisea matau-maitai-hia o Gamaliela. E mootua o ˈna na Hilela te Matahiapo, o tei haamau i te hoê o na pǔpǔ manaˈo matamua e piti i roto i te Haapaoraa ati Iuda Pharisea.a Mea mǎrû aˈe te huru haapiiraa a Hilela i ta te taata tataˈu ia ˈna ra o Samai. I muri aˈe i te haamouraahia te hiero o Ierusalema i te matahiti 70 o to tatou tau, mea au-aˈe-hia te Bet Hilela (te Fare o Hilela), i te Bet Samai (te Fare o Samai). Ua riro te Fare o Hilela ei pǔpǔ haamanahia a te haapaoraa ati Iuda, i te mea hoi ua mou pauroa te tahi atu mau pǔpǔ faaroo amaha i te haamouraahia te hiero. Ua faariro-pinepine-hia te mau faaotiraa a te Bet Hilela ei niu no te ture ati Iuda i roto i te Mishnah, o tei haamau hoi i te Talmud, e e au ra e, o te mana o Gamaliela te tumu faufaa i roto i to ˈna tiaraa teitei.
No te mea hoi e mea faatura-rahi-roa-hia o Gamaliela, o ˈna te taata matamua tei piihia rabban, tiaraa teitei aˈe i to te rabi. Inaha, ua riro mai Gamaliela ei taata faatura-rahi-hia i na ô ai te Mishnah no nia ia ˈna e: “I te poheraa Rabban Gamaliela te matahiapo, ua ore te hanahana o te Torah, e te viivii-ore-raa e te moˈaraa [oia hoi, “faataa-ê-raa”] ua mou ïa.”—Sotah 9:15.
Nafea to ˈna haapiiraahia e Gamaliela?
I to te aposetolo Paulo parauraa i te nahoa i Ierusalema e ua ‘haapiihia oia i te avae iho o Gamaliela,’ eaha ta ˈna i hinaaro e parau? Eaha te auraa ia riro anaˈe ei pǐpǐ na te hoê orometua mai ia Gamaliela ra?
No nia i teie huru faaineineraa, teie ta te Orometua haapii ra o Dov Zlotnick no te Fare haapiiraa Faaroo ati Iuda no Marite, e papai ra: “Ua niuhia te tiaraa mau o te ture parau-vaha-hia, oia hoi to ˈna papuraa, fatata i to ˈna taatoaraa i nia i te taairaa orometua-pǐpǐ: te haapii-maitai-raa te orometua i te ture e te hinaaro mau o te pǐpǐ e haapii atu. . . . Ua faaitoitohia ïa te mau pǐpǐ ia parahi i te avae o te feia ite . . . ‘e ia inu i ta ratou mau parau ma te poihâ.’”—Avot 1:4, te Mishnah.
I roto i ta ˈna buka ra Te aamu o te nunaa ati Iuda i te tau o Iesu Mesia (beretane), te haamaramarama maira Emil Schürer i te mau ravea a te mau orometua rabi no te senekele matamua. Teie ta ˈna e papai ra: “E pinepine te mau Rabi tuiroo roa ˈˈe i te haaputuputu mai i pihai iho ia ratou e rave rahi taurearea o te hinaaro ra e haapii, no te faaite ia ratou pauroa i te ‘ture parau-vaha-hia’ e e rave rahi tuhaa. . . . Te haapiiraa, o te hoê ïa faaineineraa tuutuu ore o te mehara. . . . E tuu atu te orometua e rave rau uiraa tei au i te ture i ta ˈna mau tamarii haapii no nia i ta ratou faaotiraa e e vaiiho o ˈna ia ratou ia pahono mai aore ra na ˈna iho e pahono atu. Ua faatia-atoa-hia i te mau tamarii haapii ia ani i te mau uiraa i te orometua.”
I te manaˈoraa o te mau rabi, mea faufaa roa ˈtu â te tapao e titauhia ra i te tahi noa manuïaraa i te pae no te haapiiraa. Ua faaarahia te feia e haapii ra e teie mau orometua e: “Te taata e moe noa ˈtu ia ˈna i te tahi mea o ta ˈna i haapii—ia au i te Papai, to mua ïa o ˈna i te ora aore ra i te pohe.” (Avot 3:8) E haapopou-rahi-roa ˈˈe-hia te taata haapii e au o ˈna mai te “hoê apoo pape pate-maitai-hia, e ore te hoê topata pape e tahe mai.” (Avot 2:8) Teie te huru faaineineraa ta Paulo, tei matauhia na roto i to ˈna iˈoa Hebera, Saulo no Tareso, i fanaˈo no ǒ mai ia Gamaliela ra.
Te auraa mau o te mau haapiiraa a Gamaliela
Na roto i te haapaoraa i te haapiiraa Pharisea, ua faaitoito Gamaliela i te tiaturiraa i roto i te ture parau-vaha-hia. Ua tuu rahi o ˈna i te faufaa i nia i te mau peu tutuu a te mau rabi, eiaha râ i nia i te Papai faauruahia. (Mataio 15:3-9) Te faahiti ra te Mishnah i te parau a Gamaliela, ia ˈna i na ô e: “A ani i te hoê orometua [te hoê rabi] e ia ore oe e feaa, no te mea eita e tia ia oe ia horoa i te hoê tuhaa ahuru hau ma te manaˈo papu ore.” (Avot 1:16) Te auraa ïa, ia ore anaˈe te mau Papai Hebera e faataa maitai ra i te mea e rave, eita e tia i te hoê taata ia faaohipa i ta ˈna iho huru haaferuriraa aore ra ia pee i to ˈna haava manaˈo no te rave i te hoê faaotiraa. Tera râ, e tia ia ˈna ia imi i te hoê rabi aravihi o te rave i te faaotiraa na ˈna. Ia au i te manaˈo o Gamaliela, teie anaˈe te ravea e ape ai te tahi taata i te rave i te hara.—A faaau e te Roma 14:1-12.
Teie râ, ua matau-rahi-hia o Gamaliela no to ˈna huru mǎrû aˈe, e te feruriraa aano i roto i ta ˈna mau faaotiraa faaroo tei au i te ture. Ei hiˈoraa, ua faatura o ˈna i te mau vahine i to ˈna faaotiraa e “faatia i te hoê vahine ia faaipoipo faahou ia au i te haapapuraa a te hoê noa taata tei ite [i te poheraa ta ˈna tane].” (Yevamot 16:7, te Mishnah) Hau atu, no te paruru i te hoê vahine faaipoipo tei faataa, ua faaô mai Gamaliela e rave rahi faatureraa no te tufaraa i te hoê rata faataaraa.
Ua ite-atoa-hia teie huru feruriraa aano i roto i te mau raveraa a Gamaliela i nia i te mau pǐpǐ matamua a Iesu Mesia. Te faatia ra te buka Ohipa e i to te tahi mau raatira ati Iuda imiraa e haapohe i te mau aposetolo a Iesu, o ta ratou i tapea no to ratou pororaa, “ua tia aˈera te hoê Pharisea i taua sunederi ra i nia, o Gamaliela te iˈoa, e haapii ture, e taata haamaitaihia e te taata atoa, ua faaue atura e aratai i te mau aposetolo i rapae e ia roovau iti aˈe; ua parau atura ia ratou, E te mau taata o Iseraela nei, e ara ia outou i ta outou raveraa ˈtu i tena na mau taata. . . . Teie ta ˈu parau ia outou, Eiaha e hauti noa ˈtu i tena na mau taata, e vaiiho noa ˈtu; . . . o te riro noa ˈtu hoi outou ei feia tamaˈi atu i te Atua.” Ua haapaohia te aˈoraa a Gamaliela, e ua tuuhia te mau aposetolo.—Ohipa 5:34-40.
Eaha te auraa o te reira no Paulo?
Ua faaineinehia e ua haapiihia Paulo na te hoê o te mau orometua rabi rahi roa ˈˈe o te senekele matamua o to tatou tau. Papu maitai, i to te aposetolo faahitiraa no nia ia Gamaliela, ua faaroo maitai te nahoa i Ierusalema i ta ˈna oreroraa parau. Teie râ, ua paraparau atu o ˈna ia ratou no nia i te hoê Orometua hau aˈe ia Gamaliela—o Iesu ïa, te Mesia. E pǐpǐ oia na Iesu, e ere râ na Gamaliela, i to Paulo paraparauraa ˈtu i te nahoa.—Ohipa 22:4-21.
Ua ohipa anei to ˈna faaineineraahia e Gamaliela i nia i te haapiiraa a Paulo ei Kerisetiano? Peneiaˈe, ua riro te haapiiraa etaeta i te Papai e te ture ati Iuda ei mea faufaa no Paulo ei orometua kerisetiano. Teie râ, te faaite maitai ra te mau rata a Paulo tei faauruahia e te Atua i roto i te Bibilia e ua haapae o ˈna i te mau haapiiraa tumu Pharisea a Gamaliela. Ua aratai tia ˈtu Paulo i te mau ati Iuda e vetahi ê, eiaha i te mau rabi no te haapaoraa ati Iuda ra aore ra i nia i te mau peu tutuu a te taata, ia Iesu Mesia râ.—Roma 10:1-4.
Ahiri Paulo i riro noa ei pǐpǐ na Gamaliela, ua fanaˈo ïa o ˈna i te tiaraa teitei. Ua tauturu vetahi no roto i te pǔpǔ a Gamaliela, ia faataa i te huru no a muri aˈe o te haapaoraa ati Iuda. Ei hiˈoraa, e hopoia rahi ta Simeona, te tamaiti a Gamaliela, peneiaˈe te hoê hoa haapii a Paulo, i roto i te orureraa hau ati Iuda ia Roma. I muri aˈe i te haamouraahia te hiero, ua haamau faahou te mootua a Gamaliela, o Gamaliela II, i te mana faatere o te Sunederi, ma te afai atu i roto i te oire no Yavneh. Na te mootua a Gamaliela II ra o Iuda Ha-Nasi i haaputu i te Mishnah, tei riro mai ei niu matamua no te manaˈo ati Iuda e tae mai i to tatou tau.
Ei taata haapii na Gamaliela, ua riro paha Saulo no Tareso ei taata teitei roa i roto i te haapaoraa ati Iuda. Tera râ, no nia i teie tiaraa, teie ta Paulo i papai: “O taua mau mea taoˈa na ˈu ra, o ta ˈu ïa i faariro ei mea faufaa ore i te Mesia nei. Oia mau ïa e mea faufaa ore atoa te mau mea atoa nei ia ˈu, i te maitai rahi ra i te ite i te Mesia i tau Fatu ra ia Iesu: e faarue ai au i te mau mea atoa ra, e e aua ïa ia ˈu, ia noaa ia ˈu te Mesia.”—Philipi 3:7, 8.
Na roto i to ˈna vaiihoraa i to ˈna tiaraa ei Pharisea e to ˈna riroraa mai ei pǐpǐ na Iesu Mesia, ua faaohipa maite Paulo ma te ohie i te aˈoraa a ta ˈna orometua tahito ia ara eiaha e riro “ei feia tamaˈi atu i te Atua.” Na roto i to ˈna faaearaa i te hamani ino i te mau pǐpǐ a Iesu, ua faaea Paulo i te tamaˈi atu i te Atua. Teie râ, na roto i to ˈna riroraa ei pǐpǐ na te Mesia, ua riro mai o ˈna ei ‘hoa rave ohipa no te Atua.’—Korinetia 1, 3:9.
Te faaite-noa-hia ra te poroi a te Kerisetianoraa mau na te mau Ite no Iehova itoito i to tatou tau. Mai ia Paulo, ua taui te rahiraa o ratou i to ratou oraraa. Ua vaiiho vetahi i te mau toroa fanaˈo no te apiti-rahi-raa i roto i te ohipa pororaa o te Basileia, te hoê ohipa mau ïa “na te Atua.” (Ohipa 5:39) Auê ratou i te oaoa e, e ua pee ratou i te hiˈoraa o Paulo eiaha râ i to ta ˈna orometua tahito ra o Gamaliela!
[Nota i raro i te api]
a Te parau nei vetahi mau papai e e tamaiti o Gamaliela na Hilela. Aita te Talmud e haamaramarama maira no nia i teie tumu parau.
[Hohoˈa i te api 28]
Ei aposetolo Paulo, ua faaite Saulo no Tareso i te parau apî maitai i te mau taata no te mau nunaa atoa