Te faufaa o te papai gima Nash
NAFEA ia faataa papu i te tau o te hoê papai bibilia hebera tahito? O te fifi ïa ta te Orometua haapii ra o John C. Trever i farerei i te matahiti 1948 i to ˈna iteraa no te taime matamua i te Otaro a Isaia no te Miti Pohe. Ua haaferuri te hohoˈa o te mau reta hebera ia ˈna. Ua taa ia ˈna e ua tuea te mau reta i te anotau o te Otaro no te Miti Pohe, teie râ, e faaau atu oia e te aha? Ua faaoti ihora oia e: E te papairaa ïa o te papai gima Nash. No te aha? Eaha teie papai, e nohea mai oia?
Teie papai gima Nash, e maha noa ïa toetoea e 24 reni o te papai hebera, e 7.5 i nia i te 12.5 tenetimetera. Ua mairihia oia i te iˈoa o W. L. Nash, te papai parau a te Totaiete no te Ihipǎpǎ bibilia, o tei hoo mai i teie papai i te hoê taata hoo no Aiphiti i te matahiti 1902. Ua neneihia oia e S. A. Cooke i te matahiti i muri iho i roto i te vea o taua totaiete ra, Proceedings, e ua faaiteitehia oia i te Vahi vairaa buka a te Fare haapiiraa tuatoru no Cambridge, i te fenua Beretane, e tei reira noâ oia. Te faufaa o te toetoea o teie papai gima, o to ˈna ïa tahito. Ua tapao te feia ite e no ǒ mai oia i te senekele piti aore ra te senekele matamua hou to tatou nei tau, no reira, te reira ïa te api papai Hebera tahito roa ˈˈe i itehia mai.
I to te Orometua o Trever faaauraa te hoê hohoˈa penihia o te papai gima Nash e te otaro, ua hiˈopoa maite oia i te hohoˈa e te hamaniraa o te mau reta tataitahi. Ma te feaa ore, fatata hoê â to ratou huru. Noa ˈtu râ, mea fifi roa na ˈna ia tiaturi e hoê â tau to teie papai rahi tei ite-apî-hia mai e te papai gima Nash. I muri aˈe râ, ua itehia ˈtura e ua tano oia. No ǒ roa mai te Otaro a Isaia no te Miti Pohe i te piti o te senekele hou to tatou nei tau!
Eaha to roto i te papai gima Nash
Te faaite ra te tuatapaparaa o te papai gima Nash e aita hoê tuhaa o te taatoaraa o na reni 24 tataitahi, te erehia ra te hoê parau aore ra te tahi mau reta i na pae e piti. Te vai ra vetahi tuhaa o na Ture Ahuru a te Exodo pene 20, e vetahi mau irava a te Deuteronomi pene 5 e te 6. E ere ïa te hoê papai bibilia matauhia, te hoê râ papai anoihia ia au i te hoê opuaraa taa ê. No roto mai ïa teie papai i te hoê haapueraa haapiiraa no te faahaamanaˈo i te hoê ati Iuda i ta ˈna hopoia i mua i te Atua. E faahiti-pinepine-hia na te hoê tuhaa o te irava e haamata ra e te Deuteronomi 6:4, tei piihia te Shema. Te na ô ra teie irava e: “E faaroo mai, e Iseraela e: o Iehova to tatou Atua, hoê Iehova.”
E itehia e piti taime na reta hebera e maha, YHWH, oia hoi “Iehova,” i roto i teie irava i nia i te reni hopea o te papai gima, e te itehia ra e pae vahi ê atu. E ite-atoa-hia oia hoê taime e aita to ˈna reta matamua.
Te tumu o te Shema, o te haapapuraa ïa i “te huru otahi o te Atua.” Ia au i te Papai Talmud ati Iuda (Berakoth 19a), “e tia ia haapapu-taa-ê-hia” te parau hopea, ʼE·chadhʹ (“Hoê”), “ia faahiti-anaˈe-hia na roto i te faateiaharaa i te mau reta parau tataitahi.” (W. O. E. Oesterley e o G. H. Box) Ia faatanohia i nia i te Atua, e faaite atoa teie parau ʼE·chadhʹ faateiahahia i to ˈna tiaraa otahi.
I teie mahana, e rave rahi mau papai mai te papai gima Nash, i rotopu iho â râ i te mau otaro i itehia mai i roto i te mau ana na te hiti o te Miti Pohe i pihai iho ia Qumran. Ua haapapu mai te mau tuatapaparaa hohonu e e rave rahi o teie mau papai no ǒ mai ïa i te senekele matamua e te senekele piti hou to tatou tau.a Noa ˈtu e e ere faahou oia te papai hebera tahito roa ˈˈe i itehia mai, e faufaa rahi to te papai gima Nash. Oia anaˈe te papai bibilia hebera o taua tau ra i itehia mai i Aiphiti.
[Nota i raro i te api]
a Hiˈo Te Pare Tiairaa o te 15 no eperera 1991, api 10-13 (farani).