“Ua itea ia mâua te Mesia”!
“E farerei atura [Anederea] i te matamua i tana tuaana iho ia Simona, e ua parau atura ia ˈna, Ua itea ia mâua te Mesia, (oia hoi te Faatahinuhia ia iritihia ra).”—IOANE 1:41.
1. Eaha ta Ioane Bapetizo i haapapu no nia ia Iesu no Nazareta, e eaha ta Anederea i faaoti no nia ia ˈna?
UA HIˈOPOA maoro o Anederea ma te haapao maitai i taua taata ati Iuda ra tei piihia o Iesu no Nazareta. E ere hoi to ˈna hohoˈa mai to te hoê arii ra te huru, aore ra te hoê taata paari, aore ra te hoê rabi. Aita to ˈna e ahu unauna o te arii, te rouru hinahina, aore ra te rima iri mǎrû e te iri uouo. E taata apî o Iesu—tei roto i te area e 30 matahiti—e rima iri paari to ˈna e te iri paapaa mahana o te hoê taata rave ohipa. Aita ïa o Anederea i maere i to ˈna iteraa e e tamuta o ˈna. Noa ˈtura, ua parau o Ioane Bapetizo no nia i teie taata e: “A hiˈo na i te Arenio a te Atua.” Te mahana na mua ˈtu, ua faaite o Ioane i te hoê parau maere atu â: “O te Tamaiti ïa oia na te Atua.” E parau mau anei râ te reira? Ua faaea o Anederea tau taime no te faaroo ia Iesu i taua mahana ra. Aita tatou i ite e eaha ta Iesu i parau; tera râ, ua ite tatou e ua taui roa ta ˈna mau parau i te oraraa o Anederea. Ua horo ihora oia e imi i to ˈna taeae, o Simona, e ua pii hua ˈtura, “Ua itea ia mâua te Mesia”!—Ioane 1:34-41.
2. No te aha e mea faufaa ia hiˈopoa i te haapapuraa no te ite ahiri e o Iesu anei te Mesia i tǎpǔhia mai?
2 Ua riro maira o Anederea raua o Simona (ta Iesu i mairi i te iˈoa ra Petero) ei mau aposetolo na Iesu i muri aˈe. Hau atu i te piti matahiti i muri aˈe i to ˈna riroraa ei pǐpǐ na ˈna, ua parau atura o Petero ia Iesu e: “O te Mesia oe, te Tamaiti a te Atua ora ra.” (Mataio 16:16) Ua ineine te mau aposetolo e te mau pǐpǐ haapao maitai i te pohe no taua tiaturiraa nei. I teie mahana, e mau mirioni taata aau mehara o tei ineine atoa i te na reira. I nia râ i teihea haapapuraa? Inaha, na te haapapuraa hoi e faataa ê i te faaroo mau e te tiaturiraa papu ore. (Hiˈo Hebera 11:1.) No reira, e tuatapapa anaˈe na e toru tuhaa haapapuraa no te faaite e o Iesu mau â te Mesia.
Te mau tupuna o Iesu
3. Eaha ta te mau Evanelia a Mataio e a Luka e faataa papu ra no nia i te hui tupuna o Iesu?
3 Ua riro te hui tupuna o Iesu ei haapapuraa matamua ta te mau Papai Heleni Kerisetiano e horoa ra no te turu i to ˈna tiaraa Mesia. Ua tohu te Bibilia e e haere mai te Mesia na roto i te fetii o te Arii ra o Davida. (Salamo 132:11, 12; Isaia 11:1, 10) Te na ô ra te haamataraa o te Evanelia a Mataio e: “E parau no te fanauraa no Iesu Mesia, e tamaiti na Davida, e tamaiti na Aberahama.” Te turu nei o Mataio i teie tiaororaa papu na roto i te vauvauraa i te opu fetii o Iesu na roto i te mau tupuna o to ˈna metua tane faaamu, o Iosepha. (Mataio 1:1-16) Te vauvau ra te Evanelia a Luka i te hui tupuna o Iesu na roto i to ˈna metua vahine, o Maria, mai ia Davida raua o Aberahama tapae roa ˈtu ai ia Adamu ra. (Luka 3:23-38)a No reira, ua horoa mai te feia papai i te mau Evanelia i te mau papai haapapuraa atoa no te turu i ta ratou parau e e huaai aiˈa o Iesu na Davida, i te pae o te ture e i te pae tino atoa iho.
4, 5. (a) Ua aimârô anei te mau taata no te tau o Iesu no nia i to ˈna tiaraa huaai a Davida, e no te aha e mea faufaa te reira? (b) Mea nafea te mau papai taa ê atu i te Bibilia ia turu i te hui tupuna o Iesu?
4 Eita roa ˈtu ta te hoê taata patoi tiaturi ore i te tiaraa Mesia o Iesu e nehenehe e faahapa i te parau a Iesu e e tamaiti oia na Davida. No te aha? E piti tumu. A tahi, ua haaparare-rahi-hia teie parau na Ierusalema e rave rahi mau ahuru matahiti hou te oire e haamouhia ˈi i te matahiti 70 o to tatou nei tau. (A faaau e te Mataio 21:9; Ohipa 4:27; 5:27, 28.) Ahiri e e parau haavare teie, e riro ïa te mau enemi o Iesu—mea rahi hoi ratou—i te faahapa ia Iesu na roto i te hiˈopoaraa i te parau no to ˈna hui tupuna ia au i te mau papai tupuna a te nunaa tei faahereherehia.b Teie râ, aita te aamu e faaite ra e ua faahapa te hoê noa ˈˈe taata e e huaai o Iesu na te Arii ra o Davida. Mea papu maitai e eita teie parau e nehenehe e patoihia. Eita e ore e ua papai o Mataio raua o Luka i te mau iˈoa titauhia no ta raua mau faatiaraa parau ia au i te mau papai a te nunaa.
5 A piti, te haapapu ra te mau parau taa ê atu i te Bibilia e, ua fariihia iho â te hui tupuna o Iesu. Ei hiˈoraa, te faahiti ra te papai Talmud i te parau no te hoê rabi o te senekele maha o tei haavahavaha ˈtu ia Maria, te metua vahine o Iesu, i to ˈna ‘riroraa ei vahine taiata e te mau tamuta’; teie râ, te farii nei teie papai e “e huaai oia na te mau tamaiti hui arii e te mau arii.” Te tahi atu hiˈoraa na mua ˈtu, to te taata tuatapapa aamu ïa o te senekele piti, o Hegesippus. Ua faatia oia e i to te Kaisara no Roma o Domitien hinaaroraa e haamou roa i te mau huaai a Davida, ua faaite vetahi mau enemi o te mau kerisetiano matamua i te mau mootua a Iuda, te taeae o Iesu, i te na ôraa e “no roto [ratou] i te fetii o Davida.” Mai te peu e ua ite-papu-hia e e huaai o Iuda na Davida, e ere anei hoê â huru no Iesu? Papu maitai!—Galatia 1:19; Iuda 1.
Te mau parau tohu no nia i te Mesia
6. Eaha te rahiraa o te mau parau tohu no nia i te Mesia i roto i te mau Papai Hebera?
6 Te tahi atu haapapuraa e o Iesu te Mesia, o te mau parau tohu ïa i tupu. Mea rahi te mau parau tohu no nia i te Mesia i roto i te mau Papai Hebera. I roto i ta ˈna buka Te oraraa e te anotau o Iesu te Mesia (beretane), ua taio o Alfred Edersheim e 456 irava i roto i te mau Papai Hebera ta te mau rabi no tahito ra i taai i te Mesia. Teie râ, e rave rahi mau manaˈo hape to te mau rabi no nia i te Mesia; e rave rahi o te mau irava o ta ratou i tapao, eita roa ˈtu ïa e tano no te Mesia. Noa ˈtu râ, e rave rahi mau parau tohu o te haapapu ra e o Iesu te Mesia.—A faaau e te Apokalupo 19:10.
7. Eaha vetahi mau parau tohu ta Iesu i faatupu i to ˈna parahiraa mai i nia i te fenua nei?
7 Teie vetahi: to ˈna oire fanauraa (Mika 5:2; Luka 2:4-11); te taparahiraa riaria o te mau rahiraa tamarii i tupu i muri aˈe i to ˈna fanauraa (Ieremia 31:15; Mataio 2:16-18); e piihia oia i rapaeau ia Aiphiti (Hosea 11:1; Mataio 2:15); e tahoê te mau arii o te mau nunaa no te haapohe ia ˈna (Salamo 2:1, 2; Ohipa 4:25-28); e hoohia oia no e 30 moni ario (Zekaria 11:12; Mataio 26:15); e tae noa ˈtu te huru o to ˈna poheraa.—Salamo 22:16, nota i raro i te api; Ioane 19:18, 23; 20:25, 27.c
Ua tohuhia to ˈna taeraa mai
8. (a) Eaha te parau tohu o te faaite ra e e tae mai te Mesia? (b) Eaha na tapao e piti te tia ia itehia no te taa i te auraa o teie parau tohu?
8 E hiˈopoa anaˈe na i te hoê noa parau tohu. I roto i te Daniela 9:25, ua faaitehia i te mau ati Iuda e afea râ te Mesia e haere mai ai. Te na ô ra teie irava e: “E teie nei, e faaroo mai ia ite, e mai te tuuraa i taua parau i te rave faahou e te patu ia Ierusalema e te Mesia te Arii ra, e hitu ïa hebedoma, e na hebedoma hoi e ono ahuru e piti tiahapa.” Ia taiohia mai te reira, mea fifi roa ia taa i te auraa o teie parau tohu. Ia hiˈo-papu-hia râ, te ani noa maira oia e ia imi tatou e piti haamaramaramaraa: te hoê taime haamataraa e te hoê area tau. Ei hiˈoraa, mai te peu e te vai ra ta outou te hoê hohoˈa fenua e faaite ra i te hoê taoˈa faufaa tei hunahia “e 50 umi i te pae hitia o te râ o te apoo pape i roto i te mahora o te oire,” aita paha outou e taa vave noa i te mau aratairaa—mai te peu iho â râ e aita outou i ite e teihea roa teie apoo pape, aore ra eaha te faito o te hoê ‘umi.’ Eita anei râ outou e maimi i teie na tapao e piti ia ite outou e teihea roa teie faufaa? Hoê â ïa huru no te parau tohu a Daniela, tera noa râ te vahi taa ê, te imi nei tatou i te taime haamataraa e te area taime e taiohia i muri iho.
9, 10. (a) Eaha te taime haamataraa mai reira mai e taiohia ˈi na hebedoma e 69? (b) Ehia maororaa to teie e 69 hebedoma, e nafea tatou e ite ai i te reira?
9 A tahi, e tia ia tatou ia imi i te taime haamataraa, te taio matahiti i reira ‘te tuuraahia te parau no te rave faahou e no te patu ia Ierusalema.’ I muri iho, e tia ia tatou ia ite i te area mai taua taime ra, oia hoi eaha te maororaa o taua na hebedoma e 69 ra (7 e 62). E ere i te mea fifi roa ia noaa mai i teie nau haamaramaramaraa. Te faaite maira o Nehemia e ua faataehia te parau e faatia faahou i te patu e haaati ra ia Ierusalema, ia tia faahou teie oire, “i te matahiti taau [piti ahuru] o te arii ra o Aretehasaseta.” (Nehemia 2:1, 5, 7, 8) E topa ïa ta tatou taime haamataraa i te matahiti 455 hou to tatou nei tau.d
10 Teie nei râ, teie na hebedoma e 69, e mau hebedoma e hitu mahana mau anei? Eita, no te mea aita te Mesia i tia mai hau atu i te hoê noa matahiti i muri aˈe i te matahiti 455 hou to tatou nei tau. No reira, te farii nei te rahiraa o te feia tuatapapa Bibilia e e rave rahi mau tatararaa (oia atoa te tatararaa Tanakh ati Iuda i roto i te hoê nota i raro i te api no nia i teie irava) e e hebedoma “matahiti” teie. E manaˈo matauhia teie, oia hoi te ‘hebedoma matahiti,’ oia hoi te hoê maororaa e hitu matahiti, no te mau ati Iuda no tahito ra. Mai ta ratou e haapao na i te mahana sabati i te hituraa o te mahana, ua haapao atoa ratou i te hoê matahiti sabati i te hituraa o te matahiti. (Exodo 20:8-11; 23:10, 11) No reira, e tuea ïa na hebedoma e 69 i e 7 matahiti tataihia e 69 taime, e noaa mai ïa e 483 matahiti. Te toe ra ïa ia tatou ia taio. Mai te matahiti 455 hou to tatou nei tau, ia taiohia e 483 matahiti, e tapae ïa tatou i te matahiti 29 o to tatou nei tau—te matahiti i reira to Iesu bapetizoraahia e to ˈna riroraa mai ei ma·shiʹach, oia hoi te Mesia!—Hiˈo “Hitu ahuru hebedoma,” Te aravihi maoti te mau Papai, Buka 2, api 899.
11. Nafea tatou ia pahono i te feia e parau nei e e tatararaa teie no teie tau no nia i te parau tohu a Daniela?
11 E patoi mai paha vetahi e ua riro te reira ei tatararaa parau tohu no teie nei tau o tei faatanohia i te aamu. Mai te peu e mai te reira iho â, no te aha ïa te taata i te tau o Iesu i tiai ai ia tia mai te Mesia i taua tau ra? Ua ora paatoa te taata tuatapapa aamu kerisetiano ra o Luka, na feia tuatapapa aamu Roma ra o Tacite raua o Suétone, te taata tuatapapa aamu ati Iuda o Josèphe, e te philosopho ati Iuda ra o Philo, i taua area anotau ra e ua haapapu paatoa ratou e te tiai mau ra te taata. (Luka 3:15) Te parau onoono nei vetahi feia tuatapapa parau i teie mahana e, na te faatereraa haavî Roma i turai i te mau ati Iuda ia tiaturi e ia tiai i te Mesia i taua tau ra. No te aha ïa te mau ati Iuda i tiai ai i te Mesia i taua taime mau ra, eiaha râ i roto i te tau hamani-ino-raa rahi a to Heleni tau senekele na mua ˈtu? No te aha o Tacite e parau ai e na te mau “parau tohu aro” i aratai i te mau ati Iuda ia tiai e ia haere mai te mau arii puai na Iudea mai “ia noaa mai te hoê hau emepera rahi”? Te farii nei o Abba Hillel Silver, i roto i ta ˈna buka Aamu no te maimiraa i te Mesia i Iseraela (beretane), e “te tiaihia ra te Mesia i te area o te pae hopea o te afaraa o te senekele matamua o to tatou nei tau,” eiaha no te hamani-ino-raa a to Roma, tera râ, ia au i te “tuatapaparaa i te tau matauhia i taua tau ra,” no roto atoa mai hoi i te buka a Daniela.
Haapapuhia e o vai ra oia mai te raˈi mai
12. Mea nafea to Iehova haapapuraa e o Iesu te Mesia?
12 Te toru o te haapapuraa no nia i te tiaraa Mesia o Iesu, o te faaiteraa ïa a te Atua iho. Ia au i te Luka 3:21, 22, i muri aˈe i to Iesu bapetizoraahia, ua faatavaihia oia e te puai moˈa roa ˈˈe e te mana roa ˈˈe o te ao atoa nei, oia hoi te varua moˈa iho a te Atua ra o Iehova. E na roto i to ˈna iho reo, ua faˈi o Iehova e ua farii oia i ta ˈna Tamaiti, o Iesu. E piti taime ê atu, ua paraparau roa mai Iehova ia Iesu mai te raˈi mai, ma te haapapu i To ˈna farii maitai: a tahi, i mua i na aposetolo tootoru a Iesu, e i te tahi atu taime, i mua i te hoê nahoa taata mataitai. (Mataio 17:1-5; Ioane 12:28, 29) Hau atu, ua tonohia te mau melahi mai te raˈi mai no te haapapu i te tiaraa o Iesu ei Mesia.—Luka 2:10, 11.
13, 14. Mea nafea to Iehova faaiteraa i to ˈna fariiraa ia Iesu ei Mesia?
13 Ua faaite Iehova i to ˈna fariiraa i ta ˈna taata faatavaihia na roto i te horoaraa ˈtu i te mana no te rave i te mau ohipa faahiahia. Ei hiˈoraa, ua faahiti Iesu i te mau parau tohu o tei faataa papu i te aamu hou oia e tupu ai—e tano atoa vetahi no to tatou nei anotau.e Ua faatupu atoa oia i te mau semeio, mai te faaamuraa i te mau tiaa taata poia e te faaoraraa i te feia maˈi. Ua tae roa atoa oia i te faatia mai i te feia pohe. Na ta ˈna mau pǐpǐ noa anei i feruri i te aamu o teie mau ohipa puai? Inaha, ua rave o Iesu e rave rahi o ta ˈna mau semeio i mua i te aro o te feia ite mata, i te tahi taime i mua i te mau tausani taata. Aita atoa te mau enemi o Iesu e nehenehe e patoi e ua rave mau â oia i teie mau ohipa. (Mareko 6:2; Ioane 11:47) Hau atu, ahiri e no roto noa mai teie mau faatiaraa i te feruriraa o te mau pǐpǐ a Iesu, no te aha ïa ratou i ore ai i huna i to ratou iho mau hapa? Inaha, e ineine anei ratou i te pohe no te hoê faaroo o tei niuhia i nia i te mau aai haavare tei feruri-noa-hia e ratou? Eita. Ua riro te mau semeio a Iesu ei mau tupuraa mau o te aamu.
14 Ua hau atu te faaiteraa a te Atua no te haapapu e o Iesu te Mesia. Na roto i te varua moˈa, ua haapao oia e ia papaihia te haapapuraa no te tiaraa mesia o Iesu e ia riro te reira ei tuhaa no te buka tei huri-rahi-roa ˈˈe-hia e tei parare roa ˈˈe i roto i te aamu taatoa.
No te aha aita te mau ati Iuda i farii ia Iesu?
15. (a) Eaha te rahiraa o te mau parau haapapuraa e o Iesu te Mesia? (b) Eaha te mau manaˈo o te mau ati Iuda o tei aratai i te pae rahi o ratou ia patoi ia Iesu ei Mesia?
15 Ia taiohia te taatoaraa, te amui nei teie e toru huru haapapuraa i te mau hanere rahiraa tupuraa e faaite ra e o Iesu te Mesia. Aita anei te reira i navai? A feruri na e e ani outou i te hoê parau faatia no te faahoro i te pereoo aore ra te hoê parau faatiaraa tarahu, e e parauhia mai outou e eita e toru parau tiaraa taata e navai—e tia râ ia outou ia afai mai e mau hanere parau. Eita ïa te reira e tano! No reira ˈtura, mea rahi te haapapuraa i roto i te Bibilia no te faaite e o vai ra o Iesu. No te aha ïa e rave rahi feia no te nunaa iho o Iesu o tei patoi i teie mau haapapuraa atoa e o ˈna te Mesia? No te mea, eita te haapapuraa, noa ˈtu e mea faufaa roa no te faaroo mau, e navai no te faatupu i te faaroo. Te vahi peapea, e rave rahi mau taata o te tiaturi nei i te mea o ta ratou e hinaaro e tiaturi, noa ˈtu e mea rahi te haapapuraa. No nia i te Mesia, e mau manaˈo faaoti-ê-na-hia to te rahiraa o te mau ati Iuda no nia i te mea o ta ratou e hinaaro ra. Ua hinaaro hoi ratou i te hoê mesia politita, o te faahope i te haavîraa a to Roma e o te faahoˈi i te hanahana o Iseraela i te pae materia mai i te tau o Solomona ra. Nafea ïa ratou e farii ai i teie tamaiti haehaa a te hoê tamuta, teie taata Nazareta o tei ore roa ˈtu i haapao i te mau ohipa politita aore ra i te mau faufaa materia? Nafea hoi oia e riro ai ei Mesia i muri aˈe i to ˈna faarururaa i te mauiui e te pohe haama i nia i te hoê pou haamauiuiraa?
16. No te aha te mau pǐpǐ a Iesu i titauhia ˈi ia faaafaro i to ratou mau manaˈo no nia i te Mesia?
16 Ua aueue roa atoa te mau pǐpǐ iho a Iesu i muri aˈe i to ˈna pohe. I muri aˈe i to ˈna tia-faahou-raa hanahana, eita e ore e ua tiaturi ratou e e ‘faahoˈi mai oia i te basileia ia Iseraela’ i reira iho. (Ohipa 1:6) Aita râ ratou i patoi ia Iesu ei Mesia no te mea noa e aita teie tiaturiraa to ratou ra i tupu. Ua faatupu ratou i te faaroo i roto ia ˈna tei niuhia i nia i te haapapuraa e vai ra ia ratou ra, e ua haere noa ˈtu to ratou maramarama i te rahi; ua taa ˈtura ratou i te mau parau moe. Ua ite atura ratou e eita te Mesia e nehenehe e faatupu i te mau parau tohu atoa no nia ia ˈna i roto i te taime poto o to ˈna riroraa ei taata i nia i te fenua nei. Inaha, te na ô ra te hoê parau tohu e e haere mai oia ma te haehaa, na nia i te hoê pinia asini, area te tahi ra, te faahiti ra ïa oia i to ˈna haerea mai ma te hanahana na nia i te mau ata! Nafea ïa teie e piti parau tohu e tupu mau ai? Mea papu ïa e e haere mai oia no te piti o te taime.—Daniela 7:13; Zekaria 9:9.
No te aha e tia ˈi ia pohe te Mesia?
17. Mea nafea te parau tohu a Daniela e faaite maramarama ˈi e e tia i te Mesia ia pohe, e eaha te tumu oia e pohe ai?
17 Hau atu, ua faaite maramarama mai te mau parau tohu no nia i te Mesia e e tia ia ˈna ia pohe. Ei hiˈoraa, ua faaite atea mai te parau tohu o tei faataa e afea râ te Mesia e tae mai ai, i roto i te irava i muri iho e: “E hope aˈera na hebedoma e ono ahuru e ma piti [i muri aˈe i na hebedoma e hitu], e tâpû-ê-hia ˈi te Mesia.” (Daniela 9:26) Te parau Hebera ka·rathʹ i faaohipahia i ǒ nei no te parau ra “tâpû-ê-hia,” hoê â ïa e te parau i faaohipahia no te utua pohe i raro aˈe i te Ture a Mose. Ma te feaa ore, e pohe iho â ïa te Mesia. No te aha? Te horoa maira te Dan 9 irava 24 i te pahonoraa: “Ei faaotiraa ˈtu i te mau ino, ei tatararaa ˈtu i te hara, e ei faaôraa mai i te parau-tia mure ore ra.” Ua ite maitai te mau ati Iuda e o te hoê anaˈe tusia, oia hoi te hoê poheraa, o te nehenehe e tatara i te hara.—Levitiko 17:11; a faaau e te Hebera 9:22.
18. (a) Mea nafea te Isaia pene 53 e faaite ai e e tia i te Mesia ia mauiui e ia pohe? (b) Eaha te tupuraa huru ê ta teie parau tohu e faahiti ra?
18 Te faahiti ra o Isaia pene 53 i te Mesia mai te hoê Tavini taa ê a Iehova o tei titauhia ia mauiui e ia pohe no te tapoˈi i te mau hara a vetahi ê. Te na ô ra te Isa 53 irava 5 e: “I paruparu râ oia i ta tatou nei hara, i tairihia oia i to tatou nei ino.” Te faaite nei teie â parau tohu, i muri aˈe i te faaiteraa mai e e tia i taua Mesia nei ia pohe ei “taraehara,” e “e maoro hoi to ˈna pue mahana; e te hinaaro o Iehova, e tupu ïa i tana rima.” (Isa 53 Irava 10) E ere anei te reira i te mea huru ê? Nafea hoi te Mesia e nehenehe ai e pohe, e i muri iho ‘e maoro ai to ˈna pue mahana’? Nafea oia ia pûpûhia ei tusia e i muri iho ‘e haamanuïa i te hinaaro o Iehova’? Nafea oia e nehenehe ai e pohe e e vai pohe noa ma te ore e faatupu i te mau parau tohu faufaa roa ˈˈe no nia ia ˈna, oia hoi e faatere oia e a muri noa ˈtu ei Arii e e hopoi mai oia i te hau e te oaoa no te ao atoa nei?—Isaia 9:6, 7.
19. Mea nafea te tia-faahou-raa o Iesu ia faatitiaifaro i te mau vahi huru ê o te mau parau tohu no nia i te Mesia?
19 Ua faatitiaifarohia teie tupuraa huru ê na roto i te hoê noa semeio faahiahia. Ua faatiahia mai o Iesu. E mau hanere ati Iuda aau mehara o tei ite mata i taua ohipa mau hanahana ra. (Korinetia 1, 15:6) Ua papai te aposetolo Paulo i muri aˈe e: “Area te Mesia [o Iesu], oti aˈera ta ˈna tusia hoê i te pûpûhia ei taraehara faufaa mure ore, parahi atura i te rima atau o te Atua ra: e teie nei, te tiai ra e ia faarirohia tana mau enemi ei taahiraa avae no ˈna.” (Hebera 10:10, 12, 13) Oia mau, i muri aˈe i to Iesu faatiaraahia no te ora i nia i te raˈi, e i muri aˈe i te hoê tau ‘tiairaa,’ i reira oia e faateronohia ˈi ei Arii e e aro mai ai i te mau enemi o to ˈna Metua, o Iehova. I roto i teie tiaraa no ˈna ei Arii no te raˈi, te ohipa nei o Iesu te Mesia i nia i te oraraa o te taata tataitahi e ora nei. Mea nafea ïa? Na te tumu parau i muri nei e tuatapapa i te reira.
[Nota i raro i te api]
a Ia parau anaˈe te Luka 3:23 e: “Iosepha, [tamaiti] na Heli,” te auraa o te parau ra “tamaiti” oia hoi e “hunoa,” inaha, e metua tane o Heli no Maria.—Te aravihi maoti te mau Papai (beretane), Buka 1, api 913-917.
b Te haapapu ra te taata tuatapapa aamu ati Iuda ra o Iosepha, ia ˈna i faataa i to ˈna iho hui tupuna, e te vai ra taua mau papai ra na mua ˈˈe i te matahiti 70 o to tatou nei tau. E au ra e ua haamou-atoa-hia teie mau papai e te oire no Ierusalema, e aita ˈtura te tiaraa Mesia e nehenehe e haapapu-faahou-hia i muri iho mai.
c Hiˈo Te aravihi maoti te mau Papai, Buka 2, api 387.
d Te vai ra te haapapuraa no ǒ mai i te mau papai Heleni, Babulonia, e Peresia no tahito ra, e faaite ra e te matahiti matamua o te faatereraa a Aretehasaseta ra, o te matahiti 474 ïa hou to tatou nei tau. Hiˈo Te aravihi maoti te mau Papai, Buka 2, api 614-616, 900.
e I roto i te hoê parau tohu, ua faaite atea oia e e tia mai te mau mesia haavare mai to ˈna tau e haere mai ai. (Mataio 24:23-26) A hiˈo i te tumu parau na mua ˈtu.
Nafea outou ia pahono mai?
◻ No te aha e tia ˈi ia tuatapapa i te haapapuraa no te ite ahiri e o Iesu anei te Mesia i tǎpǔhia mai?
◻ Mea nafea te hui tupuna o Iesu i te haapapuraa i to ˈna tiaraa Mesia?
◻ Mea nafea te mau parau tohu a te Bibilia ia haapapu e o Iesu te Mesia?
◻ Na roto i teihea mau ravea to Iehova iho haapapuraa i te tiaraa o Iesu ei Mesia?
◻ No te aha e rave rahi mau ati Iuda o tei patoi ia Iesu ei Mesia, e no te aha e mau tumu hape roa te reira?
[Hohoˈa i te api 12]
Ua horoa mai te mau semeio tataitahi a Iesu i te hoê haapapuraa hau atu no nia i to ˈna tiaraa Mesia