Te aroraa te Bibilia Paniora ia ora mai oia
I TE HOÊ poipoi no atopa o te matahiti 1559, tau 200 000 katolika paniora o tei haere atu i te oire apatoerau no Valladolid. Te haere ra hoi ratou e mataitai i te hoê tutuiraa auahi, i reira “e piti taata o tei tutui-oraora-noa-hia i te auahi, e hoê ahuru o tei uumihia te arapoa.” E “feia hairesi” hoi ratou.
Na te arii apî ra o Philip II tei auhia e te taata i aratai i teie ohipa. I te taime a titau ai te taata faautuahia i te aroha, ua pahono atura te arii e: “Ahiri e ua riro ta ˈu iho tamaiti ei taata ino mai ia oe na, na ˈu iho e tuu atu i te vahie no te tutui ia ˈna i te auahi.” Eaha te ohipa ino ta taua taata ati ra i rave? Ua taio noa ïa oia i te Bibilia.
I taua taime ra, te rohi ra te faanahonahoraa a te Tiribuna katolika i te oire no Seville, i Andalousie. I reira, ua faatae-huna-hia mai te hoê Bibilia na roto i te reo Paniora i te hoê pǔpǔ monahi i te fare monahi no San Isidro del Campo. E faaitehia anei ratou e te feia tihotiho? Ua faarue te feia o tei taa e e nehenehe ratou e atihia i te fenua. Area e 40 o te feia i faaea mai ra, aita ïa ratou i ora e ua tutuihia ratou i nia i te pou, e i rotopu ia ratou, te taata iho o tei afai huna mai i te mau Bibilia i roto i te fenua. Ua riro te fenua Paniora o te senekele ahuru ma ono ei vahi atâta roa no te feia taio i te Bibilia—mea iti roa hoi tei ora mai i te haavîraa a te Tiribuna haava i te hairesi.
I rotopu i te pǔpǔ iti i ora mai, te vai ra o Casiodoro de Reina (area matahiti 1520-94), e monahi oia na mua ˈˈe. Ua horo atu oia i Lonedona, aita râ oia i paruruhia i reira. Ua tuu te Tiribuna haava hairesi i te hoê tino moni ia haruhia oia, e ua faaineine te tia Paniora i te aorai no Beretane i te hoê opuaraa no te ume ia ˈna i roto i te hoê fenua faaterehia e Paniora noa ˈtu eaha te ravea. Aita i maoro, ua faahepo atura te mau pariraa haavare no nia i te faaturi e te peu mahu ia ˈna ia faarue i te fenua Beretane.
Maoti te mau faufaa haihai roa, e te hoê utuafare e rahi noa ˈtura te tia ia ˈna ia faaamu, ua horo na mua oia i Frankfurt. I muri iho, ua aratai atura ta ˈna maimiraa i te parururaa i te pae faaroo ia ˈna i Farani, i Holane, e i te pae hopea i Helevetia. I roto i taua taime atoa ra, aita o ˈna i faaea i te ohipa. ‘Taa ê atu i te taime a maˈihia ˈi au aore ra i roto i to ˈu mau tere, . . . aita to ˈu rima i faarue i te peni tara,’ o ta ˈna ïa i faataa. Ua horoa oia e rave rahi mau matahiti no te huri i te Bibilia na roto i te reo Paniora. Ua haamata ihora te neneiraa o te mau 2 600 Bibilia a Reina i te matahiti 1568 i te fenua Helevetia e ua hope i te matahiti 1569. Hoê tuhaa faahiahia mau o te tatararaa a Reina oia hoi ua faaohipa oia i te iˈoa Iehoua (Jehová) maoti i te parau ra Seńor (oia hoi “Fatu”) no na leta hebera toomaha o te iˈoa o te Atua.
Te faaineineraa i te Bibilia Paniora
Inaha hoi, i te tau i reira, auaa hoi te iteraahia mai te matini neneiraa parau, ua parare te mau Bibilia na Europa ma, i Paniora râ, te varavara noa ˈtura ïa teie buka. E ere râ mai te reira na mua ˈˈe. I roto e rave rahi mau senekele, ua riro te Bibilia ei buka parare roa ˈˈe i Paniora. Te vai ra te mau api papai-rima-hia na roto i te reo Latino, e i roto i te tahi tau senekele, na roto atoa i te reo Helemani tahito. Ua faataa te hoê taata tuatapapa aamu e i roto i te Anotau no Ropu, “ua hau aˈe te faufaa o te Bibilia—ei pu no te maramarama e te mana, ei faito no te faaau i te faaroo e te haerea—i Paniora maoti hoi i Helemani aore ra i Beretane.” E rave rahi mau aamu bibilia, te mau Salamo, te mau buka faahororaa, te mau aamu morare, e te tahi atu mau tuhaa mai teie te huru o tei riro ei mau buka hoo-rahi-hia i taua anotau ra.
Ua papai faahou te feia papai parau matarohia ma te aravihi rahi i te mau otaro bibilia nehenehe roa. Noa ˈtu e ua titauhia e 20 papai parau i te hoê matahiti taatoa no te faatupu hoê noa papai faahiahia roa, e rave rahi mau Bibilia Latino e te mau tausani faataaraa parau no nia i te Bibilia Latino o tei parare na i Paniora i te senekele 15.
Hau atu, i te taime a haamata ˈi te reo Paniora i te parare, ua fa maira te anaanatae ia noaa mai te Bibilia na roto i te reo paraparauhia e te nunaa. Mai te senekele 12 mai â, ua hurihia te Bibilia na roto i te reo Romance, oia hoi te reo Paniora tahito, te reo paraparauhia e te nunaa.
Te hoê araraa poto
Aita râ teie araraa i vai maoro. I to te tahi mau pǔpǔ faaroo ěê, te mau Waldensians, te mau Lollards, e te mau Hussites faaohiparaa i te mau Papai no te paruru i ta ratou mau tiaturiraa, ua tupu maira te patoiraa oioi e te haavî. Ua hiˈo aˈera te mau mana katolika i te taioraa i te Bibilia ma te manaˈo ino, e ua faahapa-etaeta-hia ˈtura te mau tatararaa apî na roto i te mau reo o te nunaa.
Ua faaite te Apooraa Katolika no Toulouse (Farani), o tei ruru i te matahiti 1229, e: “Te opani nei matou e ia fatu te taata i te mau buka o te Faufaa Tahito aore ra te Faufaa Apî i hurihia na roto i te reo o te nunaa. Ahiri e te hinaaro ra te tahi taata faaroo, e nehenehe oia e rave i te buka Salamo aore ra te hoê [buka himene e te pure] . . . eiaha roa ˈtu râ oia e fatu i te mau buka i faahitihia ˈtu na i hurihia na roto i te reo Romance.” E maha matahiti i muri aˈe, ua faaoti aˈera o Iakobo I no Aragon (arii i nia i te hoê tuhaa rahi o te fenua Paniora e Potiti) i te feia atoa e Bibilia ta ratou na roto i te reo o te nunaa, e vau noa mahana no te afai atu i te epikopo o to ratou vahi ia tutuihia teie buka i te auahi. Te taata e ore noa ˈtu e na reira, te tahi ekalesiatiko aore ra te tahi taata ê atu, e nehenehe ïa oia e parihia i te riroraa ei hairesi.
Noa ˈtu teie mau opaniraa—o tei ore i aurarohia i te mau taime atoa—e nehenehe vetahi feia Paniora e faatiatia i te faturaa i te hoê Bibilia na roto i te reo Romance i roto i te tuhaa hopea o te Anotau no Ropu. Ua hope taue noa râ teie huru tupuraa i te haamauraahia te Tiribuna haava hairesi no Paniora i raro aˈe i te faatereraa a te Arii vahine Isabella e te Arii Ferdinand i te matahiti 1478. I te matahiti 1492, i te oire no Salamanca anaˈe, e 20 buka papai-rima-hia faufaa rahi o te Bibilia tei tutuihia i te auahi. Te mau papai bibilia na roto i te reo Romance o tei ora mai, o tei faahereherehia ïa i roto i te mau vahi vairaa buka a te arii aore ra a te tahi feia mana teitei o te ore e nehenehe e faahapahia.
I roto i na senekele e piti i muri iho, te Bibilia Katolika hoê roa tei faatiahia e te Hau o tei neneihia i Paniora—taa ê atu i te Vulgate Latino—o te Complutensian Polyglott ïa, te Bibilia reo huru rau matamua, i turuhia e te Karadino Cisneros. E buka mau â teie no te feia ite, o te ore roa ˈtu e tano no te mau huru taata atoa. E 600 anaˈe buka tei neneihia, e mea iti roa te feia o te nehenehe e taa i to ˈna auraa no te mea ua papaihia te parau a te Bibilia na roto i te reo Hebera, Aramea, Heleni, e Latino—eiaha râ na roto i te reo Paniora. Hau atu, mea moni roa teie Bibilia. E hoohia na oia e toru ducat auro (oia hoi te moni ohipa no e ono avaˈe a te hoê taata rave ohipa).
Ua hunahia te Bibilia Paniora
I te omuaraa o te senekele 16, ua fa maira te hoê taata Paniora mai ia “Tyndale” ra, o Francisco de Enzinas to ˈna iˈoa. E tamaiti oia na te hoê taata fatu fenua moni no Paniora, e ua haamata aˈera oia i te huri i te mau Papai Heleni Kerisetiano na roto i te reo Paniora a riro ai oia ei taurearea haere haapiiraa. I muri aˈe, ua nenei aˈera oia i teie tatararaa i te Fenua Holane, e i te matahiti 1544, ua tamata aˈera oia ma te itoito i te titau i te parau faatia a te arii no te opere atu na Paniora. Tei Bruxelles te emepera no Paniora, o Charles I, i taua taime ra, e ua faaohipa aˈera o Enzinas i teie ravea no te ani atu i te parau faatia a te arii no ta ˈna opuaraa.
Teie tei faatiahia no nia i te aparauraa faufaa roa i rotopu i teie nau taata: “Eaha teie buka?” o ta te emepera ïa i ani atu. Ua pahono atura o Enzinas e: “O te tuhaa ïa o te mau Papai Moˈa tei parauhia te Faufaa Apî.” “Na vai i papai i teie buka?” o te uiraa ïa i anihia mai. “Na te varua moˈa,” o ta ˈna ïa i pahono atu.
Ua faatia aˈera te emepera e ia piahia teie buka, ma te titau râ i te hoê mea—ia horoa atoa ta ˈna iho perepitero, te hoê monahi Paniora, i ta ˈna parau faatia. Tera râ hoi no Enzinas, aita teie parau faatia i tae mai, e ua tapeahia ˈtura oia e te Tiribuna haava hairesi. E piti matahiti i muri aˈe, ua horo ihora oia.
Tau matahiti i muri iho, ua neneihia ˈtura te hoê tatararaa hiˈopoa-faahou-hia o teie huriraa i Venise, i Italia, e o teie neneiraa o te mau Papai ta Julián Hernández i afai huna mai i Seville, i Paniora. Ua roaa râ oia, e i muri aˈe e piti matahiti to ˈna haamauiuiraahia e to ˈna tapearaahia, ua taparahi-pohe-hia ˈtura oia e te tahi atu mau hoa haapii bibilia.a
I te Apooraa no Trente (1545-63), ua faahiti faahou te Ekalesia Katolika i ta ˈna opaniraa i nia i te mau tatararaa a te Bibilia na roto i te reo o te nunaa. Ua pia aˈera oia i te hoê tabula o te mau buka opanihia, e te vai ra i roto te mau tatararaa atoa a te Bibilia o tei matara ma te ore e faatiahia e te ekalesia. Oia hoi te auraa, ua opanihia te mau Bibilia atoa na roto i te reo Paniora e te ture e ia fatu noa ˈtu te hoê taata i te hoê o teie mau buka, o to ˈna ïa pohe papu.
Tau matahiti i muri aˈe i te piaraahia te tatararaa a Reina, ua hiˈopoa faahou aˈera o Cipriano de Valera, te tahi atu monahi tahito o tei horo i te riri o te Tiribuna haava hairesi no Seville i teie buka. Ua neneihia teie tatararaa i Amsterdam i te matahiti 1602 o to tatou nei tau, e ua faaôhia ˈtu vetahi mau buka i Paniora. Na roto i te huriraa matamua e te huriraa hiˈopoa-faahou-hia, o te Bibilia a Reina-Valera te faaohipa-rahi-roa ˈˈe-hia ra e te mau Porotetani reo Paniora.
Ua tiamâ te Bibilia
I te pae hopea, i te matahiti 1782, ua faaoti aˈera te Tiribuna haava hairesi e e nehenehe te Bibilia e piahia mai te peu e te vai ra i roto te tahi mau nota no nia i te aamu e te tooma. I te matahiti 1790, ua huri te epikopo katolika no Segovia, o Felipe Scio de San Miguel, ma te faaohipa i te Vulgate Latino, i te Bibilia na roto i te reo Paniora. Tera râ hoi, mea moni roa—1 300 raera paniora, te hoê moni rahi roa i taua tau ra—e mea fifi roa te auraa o te mau parau, inaha, ua tae roa te hoê taata tuatapapa aamu Paniora i te faataa e e tatararaa “manuïa ore roa teie.”
Tau matahiti i muri aˈe, ua faaue aˈera te arii Paniora ra o Fernando VII i te epikopo no Astorga, o Félix Torres Amat, ia rave i te hoê tatararaa maitai atu â, tei niu-atoa-hia i nia i te Vulgate Latino. Ua matara teie tatararaa i te matahiti 1823 e ua opere-rahi-hia ˈˈe oia i te tatararaa a Scio. Teie râ, i te mea e aita oia i niuhia i nia i te mau reo tumu Hebera e Heleni, ua roohia ïa oia i te mau hapa e itehia ia huri-anaˈe-hia te parau na roto mai i te tahi atu tatararaa.
Noa ˈtu teie haereraa i mua, aitâ te ekalesia e te mau faatere o te fenua e tiaturi ra e e tia i te mau taata atoa ia taio i te mau Papai. I to George Borrow, te hoê tia na te Taiete Bibilia no Beretane e no te Vahi ěê, aniraa i te parau faatia i te mau matahiti 1830 ra no te nenei i te mau Bibilia i Paniora, ua parau maira te faatere hau Mendizabal ia ˈna e: “E to ˈu hoa e, e ere te mau Bibilia ta matou e hinaaro ra, o te mau pupuhi râ e te ofai pupuhi, no te aro atu i te feia orure hau, e hau atu â, te moni, ia nehenehe matou e aufau i te mau nuu.” Ua tamau noa ˈˈera o Borrow i te huri i te Evanelia a Luka na roto i te reo o te Feia hahaere Paniora, e i te matahiti 1837, ua tapeahia oia i te fare auri no ta ˈna mau tutavaraa!
I te pae hopea, aita te parareraa i vî faahou. I te matahiti 1944, ua nenei te ekalesia Paniora i ta ˈna tatararaa matamua o te mau Papai Moˈa niuhia i nia i te mau reo tumu—tau 375 matahiti i muri aˈe i te tatararaa a Casiodoro de Reina. O te tatararaa ïa a te feia ite katolika Nácar raua o Colunga. Ua matara maira i muri iho i te matahiti 1947, te tatararaa a Bover e Cantera. Mai reira mai, ua matara mai e rave rahi mau tatararaa a te Bibilia na roto i te reo Paniora.
Mea papu te re
Noa ˈtu e ua tia i te Bibilia Paniora ia aro i roto i te mau senekele ia ora mai oia, ua noaa ia ˈna te re. E ere hoi te mau haapaeraa rahi i ravehia e te feia tatara itoito mai ia Reina ra i te mea faufaa ore. Ehia rahiraa taata o te hoo nei i te hoê Bibilia i teie mahana, o te faaea no te feruri i te tau i reira ua opanihia ia fatu i te hoê Bibilia?
I teie mahana, ua riro te Bibilia ei buka hoo-rahi-roa ˈˈe-hia i Paniora i roto i te mau fenua reo Paniora, e e rave rahi mau tatararaa e vai nei. I rotopu i teie mau tatararaa, te vai ra te Versión Moderna (Tatararaa apî, 1893), o te faaohipa tamau ra i te iˈoa o te Atua, Jehová; te Neneiraa Pauline o te Bibilia (1964), e faaohipa ra i te iˈoa Yavé i roto i te mau Papai Hebera; te Nueva Biblia Española (Bibilia Paniora Apî, 1975), aita râ oia e faaohipa ra i te iˈoa ra Jehová aore ra Yavé; e te Traducción del Nuevo Mundo (Tatararaa a te ao apî, 1967), neneihia e te Taiete Watch Tower, e faaohipa ra i te iˈoa Jehová.
Te haere nei te mau Ite no Iehova i te fare o te mau mirioni feia reo Paniora i te mau hebedoma atoa no te tauturu ia ratou ia taa i te faufaaraa o te Bibilia Moˈa—ua ineine te taata i te pohe no teie buka, e ua ineine atoa râ i te ora no ˈna. Inaha, ua riro te aamu o te aroraa a te Bibilia Paniora no te ora mai ei haapapuraa ê atu e “te parau a to tatou Atua, e tia ïa i te vai-maite-raa.”—Isaia 40:8.
[Nota i raro i te api]
a I taua tau ra, aita hoê buka, noa ˈtu eaha te huru, o te nehenehe e faaôhia mai i roto i te fenua mai te peu e aita ta ˈna e parau faatia taa ê, e aita hoê taata hoo buka e nehenehe e tatara i te tahi afata buka i haponohia mai ma te ore e faatiahia e te Tiribuna haava i te hairesi.
[Hohoˈa i te api 10]
Ua nenei-faahou-hia te Complutensian Polyglott e e nehenehe ïa e tuatapapa-ohie-noa-hia. (Hiˈo api 8)
[Faaiteraa i te tumu]
Ma te parau faatia a te Biblioteca Nacional, Madrid, Paniora