Te Codex Alexandrinus
O TE CODEX Alexandrinus te tuhaa matamua o te mau papai o te Bibilia i horoahia ˈtu i roto i te rima o te mau taata tuatapapa Bibilia. Maoti oia, i nehenehehia ˈi e faatitiaifaro i te mau irava o te papai heleni o te Bibilia ia fanaˈo te feia atoa e huri atu a muri aˈe i te mau Papairaa Moˈa na roto i te tahi atu reo. Afea râ e mea nafea oia i te iteraahia mai?
E taata tuatapapa rahi o Kyrillos Loukaris, patereareha no te oire no Alexandrie i Aiphiti, i te mau buka. A riro mai ai oia i te matahiti 1621, ei patereareha no Constantinople, oire no Turetia, ua rave maira oia na muri ia ˈna i te Codex Alexandrinus. No te mau arepurepuraa e tupu na i te pae Hitia o te râ ma, e no te mea e aita oia i hinaaro ia ore ta ˈna mau buka o te riro hoi i te mahere atu i te mau mahometa, ua manaˈo aˈera o Loukaris e mea maitai ia horoahia ˈtu te reira na te arii o te fenua Beretane. I te matahiti 1624, ua horoa ˈtura oia i te tia o Beretane i te fenua Turetia ia nehenehe oia ia horoa ˈtu ia Jacques 1 ra. Ua pohe aˈera râ te arii hou aˈe taua mau papai nei e horoahia mai ia ˈna ra, e ua horoahia ˈtura ïa te reira ia Charles 1 ra, to ˈna mono e toru matahiti i muri aˈe.
Mea faufaa mau anei te Codex Alexandrinus mai ta Kyrillos Loukaris i manaˈo na? Papu maitai; no te tuhaa matamua mai hoi oia o te senekele 5. Mai te huru ra ïa e e rave rahi mau papai parau tei amui mai no te papai ia ˈna e ua hiˈopoa-faahou-hia hoi e ua faatitiaifarohia taua mau papai ra. E papai te reira i neneihia i nia i te huruhuru puaatoro fanau apî, e tei papai-orarahi-hia e aita e area i rotopu i te mau parau, e tei tatuhaahia e piti tuhaa. Aita te tuhaa rahi o te Evanelia a Mataio to roto, te tahi tau irava o te Genese, te mau Salamo, te Ioane e te Korinetia 2. Ma te mairihia i teie mahana i raro aˈe i te iˈoa ra Codex A, te faariro-noa-hia nei â taua haapueraa parau ra e 773 api ei mau papai tahito faufaa rahi mau.
E nehenehe ta tatou e faanaho tapǔpǔ i te rahiraa o te mau papai o te Bibilia, ia au i te mau tuatiraa parau e iteahia mai ia papai e rave rahi mau papai parau taa ê hoê â haapueraa parau, oia hoi te mau haapueraa parau e tuati maitai te tahi i te tahi. No te Codex Alexandrinus, mai te huru ra ïa e ua haapao maitai te mau papai parau e ia matara maitai te mau haapiiraa no roto mai i tera haapueraa e tera haapueraa papai, ia matara mai te mea maitai roa ˈˈe. Inaha hoi, ua hau ê taua codex nei i te tahito e i te maitai ia faaauhia i te tahi atu mau papai heleni i faaohipahia no te faatupu i te Bible du roi Jacques, te hoê huriraa beretane i neneihia i te matahiti 1611 ra.
E rave rahi mau manaˈo i horoahia ia au i te faataaraa i horoahia mai e te Codex Alexandrinus i nia i te Timoteo 2, 3:16, a neneihia ˈi oia. Te parau ra te Bible du roi Jacques no nia ia Iesu Mesia e “i itea mai te Atua i roto i te taata nei”. Teie râ, i roto i taua codex tahito ra, te parau i hurihia na roto i te parau ra “Atua” e tei papai-poto-hia na roto e piti leta heleni “ΘC”, ua haamata ïa i te papaihia “OC”, oia hoi te auraa “o te”. Ma te papu maitai e ere roa ˈtu ïa te auraa e o te “Atua” o Iesu Mesia.
Ua noaahia hau atu i te piti senekele e te iteraahia mai te mau papai na mua ˈtu no te haapapu mai i te tatararaa “o te” aore ra “tei”. I roto i ta ˈna Tatararaa no nia i te huriraa heleni o te Faufaa apî (beretane), teie ta Bruce Metzgher e parau ra: “Aita hoê noa ˈˈe papai i papai-orarahi-hia (tei ore i hauti-noa ˈˈe-hia) na mua ˈtu i te senekele 8 aore ra i te senekele 9 (...) e haapapu ra i te haapiiraa θεός [théos]; te horoa paatoa nei te mau huriraa na mua ˈtu ὅς aore ra ὅ; e hou aˈe te toru o te tuhaa o te senekele 4 aita roa ˈtu te haapiiraa θεός [théos] i turu-noa-hia aˈe e te Metua o te Ekalesia.” Te moehia nei i te rahiraa o te huriraa o teie nei tau i te faaohipa i te parau ra “Atua” i roto i taua irava nei.
I te matahiti 1757 ra, ua tahoê maira te Vairaa buka a te Arii e te British Library. E itehia taua codex faahiahia mau ra i teie nei i roto i te Piha i faataahia no te mau Papai, i te British Museum. E faufaa mau â teie te tia ia tatou ia ite.