Te ôraa ˈtu te manaˈo i roto i te mau haapaoraa no te pae Hitia o te râ ma
“Te manaˈo noa ra vau e ua farii te mau taata atoa i te pohe-ore-raa o te nephe ei parau mau no te ao atoa nei. No reira vau i maere roa ˈi i te iteraa e ua patoi uˈana te tahi feia ite rahi no na pae e piti atoa ra Hitia o te râ e Tooa o te râ, i teie tiaturiraa. I teie nei, te ui maere nei au nafea râ te manaˈo o te pohe-ore-raa i te ôraa mai i roto i te feruriraa Hindu.”—TE HOÊ TAUREAREA HAERE I TE HAAPIIRAA TUATORU I PAARI I ROTO I TE HAAPAORAA HINDU.
NAFEA te manaˈo ra e e nephe pohe ore to te taata i te ôraa ˈtu i roto i te haapaoraa Hindu e te tahi atu â mau haapaoraa no te pae Hitia o te râ ma? Mea faufaa atoa teie uiraa no to te pae Tooa o te râ ma, peneiaˈe aita ratou i matau maitai i teie mau haapaoraa, i te mea e e faahopearaa to teie tiaturiraa i nia i te hiˈoraa o te taata taitahi no nia i te oraraa no a muri aˈe. No te mea e e au te haapiiraa o te pohe-ore-raa o te taata i te rahiraa o te mau haapaoraa i teie mahana, te iteraa nafea teie manaˈo i te tupuraa mai, e nehenehe ïa e horoa mai i te maramarama e te tauaparauraa maitai aˈe.
2 Te faaite ra o Ninian Smart, te hoê orometua haapii i te tuatapaparaa no nia i te mau haapaoraa i te Fare haapiiraa tuatoru i Lancaster i Beretane, e: “Te pu rahi roa ˈˈe no te parareraa o te haapaoraa i Asia, o Inidia ïa. E ere noa no te mea i Inidia iho te faraa mai te mau faaroo e rave rahi—te mau faaroo Hindu, Buddha, Jaina, Sikh, e rave rau atu â—no te mea râ e ua ohipa maite te hoê o ratou, te faaroo Buddha, i nia i te peu tumu fatata o te taatoaraa o Asia Hitia o te râ.” E rave rahi mau pǔpǔ taata i arataihia mai teie, “o te hiˈo noa râ ia Inidia mai to ratou aiˈa i te pae varua,” ta te taata ite Hindu ïa, o Nikhilananda i parau. Nafea ïa teie haapiiraa o te pohe-ore-raa i tae mai ai i Inidia e i te tahi mau vahi no Asia?
Te haapiiraa Hindu no nia i te fa-faahou-raa i roto i te tino ê
3 I te senekele 6 H.T.T., a paturu ai o Pythagore e ta ˈna mau pǐpǐ i te haapiiraa niu ore o te tauiui-haere-raa te nephe i te tino, i Heleni, te haamau ra ïa te feia paari Hindu i noho ra i te hiti o te mau anavai Indus e Gange i Inidia, i te hoê â haapiiraa. Te faraa mai teie tiaturiraa i te hoê â taime “i roto i te ao Heleni e i Inidia, e ere ïa i te mea tupu hape noa mai,” ta te taata tuatapapa aamu ïa o Arnold Toynbee i parau. “Te hoê tumu [o teie ohiparaa],” ia au i te haapapuraa a Toynbee, “o te mau pǔpǔ feia hahaere ïa, afa Europa afa Asia, tei pou atu i te senekele 8 e te 7 H.T.T., i raro i Inidia, i te pae Apatoa Tooa o te râ no Asia, na te fenua aihere atu i te hiti apatoerau o te Miti Ereere, e na te mau fenua tuati no Balkan e no Anatolie.” Papu maitai e ua taitai atu teie mau opu taata afa Europa afa Asia i te manaˈo e e tauiui haere noa te nephe i te tino, i Inidia.
4 Ua haamata aˈena te haapaoraa Hindu i Inidia, i te taeraa ˈtu te mau ati Aryen i te area matahiti 1500 H.T.T. I te omuaraa, te tiaturi aˈena ra te haapaoraa Hindu e mea taa ê te nephe i te tino e e ora mai te nephe ia pohe te taata. No reira te feia faaroo Hindu e haamori ai i te tupuna e e vaiiho ai i te maa na te nephe o tei pohe e amu. Tau senekele i muri aˈe, ia tae atu te manaˈo e e tauiui haere noa te nephe i te tino i Inidia, ua farii popou atu te feia paari Hindu e faaû ra i te fifi o te ao atoa nei o te ino e te mauiui i rotopu i te taata. Ma te anoi teie manaˈo e tei parauhia te ture o te Karma, te ture o te tumu e te faahopearaa, ua haamau aˈera te feia paari Hindu i te haapiiraa o te fa-faahou-raa i roto i te tino ê e tei te au aore ra te au ore o to te taata oraraa, e haamaitaihia ˈi aore ra e faautuahia ˈi oia i roto i te oraraa i mua.
5 Te vai â râ te tahi atu tiaturiraa tei ohipa i nia i te haapiiraa Hindu no nia i te nephe. “E au ra e e parau mau e, i te taime iho a haamauhia ˈi te haapiiraa o te tauiui-haere-raa te nephe i te tino e o te karma, peneiaˈe na mua ˈtu â,” ta te Encyclopædia of Religion and Ethics ïa e parau ra, “te haamau-mǎrû-hia ra te tahi atu â tiaturiraa . . . i rotopu i te hoê pǔpǔ iti feia ite i Inidia Apatoerau—te philosophia o te Brahman-Ātman [te Baramana teitei roa ˈˈe e te mure ore, te tiaraa hopea].” Ua anoihia ˈtu teie tiaturiraa i roto i te haapiiraa o te fa-faahou-raa i roto i te tino ê no te faataa i te fa hopea a te feia faaroo Hindu—te tiamâraa mai roto mai i te tauiui-haere-raa te nephe i te tino no te tapae atu i te tiaraa hopea. Te tiaturi nei te feia faaroo Hindu e e raea ia ratou te reira na roto i te tutavaraa i te rave i te haerea maitai i rotopu i te taata e ia noaa te ite taa ê Hindu.
6 Mea na reira to te feia paari Hindu faariroraa i te manaˈo e e tauiui haere noa te nephe i te tino ei haapiiraa o te fa-faahou-raa i roto i te tino ê na roto i te anoiraa i te ture o te Karma e te tiaturiraa o te Baramana. Ua papai o Octavio Paz, te hoê rohipehe i noaa te Re Nobel e e tia oia no Mexiko i Inidia na mua ˈˈe, e: “A parare noa ˈi te haapaoraa Hindu, na reira atoa te hoê manaˈo . . . e manaˈo tumu hoi i roto i te mau haapaoraa Baramana, Buddha, e te tahi atu â no Asia: te métempsycose, te tauiui-haere-raa te nephe i te tino i roto i te tahi e te tahi oraraa.”
7 O te haapiiraa o te fa-faahou-raa i roto i te tino ê, te niu o te haapaoraa Hindu no to tatou nei tau. Ua parau te philosopho Hindu o Nikhilananda e: “E ere te noaaraa te pohe ore te fa a te hoê noa pǔpǔ iti feia maitihia, e tiaraa râ no te taatoaraa, o te tiaturiraa ïa o te feia faaroo Hindu maitai atoa.”
Te ohuraa o te fanau-faahou-raa i roto i te haapaoraa Buddha
8 Ua haamauhia te haapaoraa Buddha i Inidia i te area matahiti 500 H.T.T. Ia au i te tutuu a te haapaoraa Buddha, na te hoê tamaiti huiarii Inidia o Siddhārtha Gautama te iˈoa, i matauhia ei Buddha i muri aˈe a turamahia ˈi oia, i haamau i te haapaoraa Buddha. I te mea e no roto mai oia i te haapaoraa Hindu, e au rii iho â ta ˈna mau haapiiraa i ta te haapaoraa Hindu. Ia au i te haapaoraa Buddha, te oraraa, e ohuraa tamau ïa o te fanau-faahou-raa e te pohe, e mai i roto i te haapaoraa Hindu, tei ta ˈna mau ohipa i rave i roto i to ˈna oraraa na mua ˈˈe, te tiaraa o te taata taitahi i roto i te oraraa nei.
9 Eita râ te haapaoraa Buddha e faataa i te oraraa na roto i te faahitiraa i te hoê nephe o te ora mai ia pohe te taata. “Ia au ia [Buddha], te vai ra i roto i te feruriraa o te taata te hoê noa anairaa manaˈo hohonu taa ê, o tei taai-noa-hia te tahi i te tahi e te hiaai,” ta Arnold Toynbee ïa i faaite. Teie râ, te tiaturi ra o Buddha e e maue te hoê mea—te hoê manaˈo hohonu aore ra te hoê puai—mai roto mai i te hoê mea ora i roto atu i te tahi. Te faataa ra te Taote Walpola Rahula, te hoê taata ite faaroo Buddha, e:
10 “Aita te hoê mea ora i ê atu i te hoê noa amuiraa o te puai e te itoito i te pae tino e te pae feruriraa. Ta matou e parau ra e te pohe, o te ohipa-ore-roa-raa ïa o te tino. E mau anei teie puai e teie itoito taatoa ia ore te tino e ohipa faahou? Te parau nei te haapaoraa Buddha e ‘Eita.’ Te hinaaro, te hiaai i te ora, ia tamau noa i te ora, ia fanau-faahou-noa-hia, o te hoê ïa puai rahi o te turai i te oraraa taatoa e tae noa ˈtu i te ao taatoa. O te puai rahi roa ˈˈe teie, te itoito rahi roa ˈˈe o te ao nei. Ia au i te haapaoraa Buddha, eita teie puai e mau ia ore te tino e ohipa faahou, ua pohe hoi te tino; e tamau râ te puai i te fa mai i roto i te tahi tino, ma te faatupu i te ora apî e parauhia ˈi te fanau-faahou-raa.”
11 Teie te hiˈoraa a te haapaoraa Buddha no nia i te Ao i muri aˈe i te pohe: E vai noa te ora e tae roa i te taime a raea ˈi i te taata te fa hopea o te Nirvana, te tiamâraa mai i te ohuraa o te fanau-faahou-raa. E ere te Nirvana i te vairaa i roto i te oaoa rahi mure ore aore ra te tapaeraa i te tiaraa hopea. O te hoê noa râ vairaa ma te ora ore—te hoê “vahi aita e pohe” i hau aˈe i te oraraa taata taitahi. Te faataa ra te Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary i te “Nirvana” mai “te hoê vahi aore ra te hoê vairaa e moe roa te haapeapea, te mauiui, aore ra te mau ohipa mau.” Aita te feia faaroo Buddha e imi ra i te pohe ore, te faaitoito ra râ ratou ia na nia ˈtu i te reira na roto i te tapaeraa i te Nirvana.
12 A parare noa ˈi oia na te mau vahi rau i Asia, ua tauiui noa te haapaoraa Buddha i ta ˈna mau haapiiraa no te faaau maite atu i te mau tiaturiraa no taua mau vahi ra. Ei hiˈoraa, te mau ra te haapaoraa Mahayana Buddha, te tuhaa o te haapaoraa Buddha e puai ra i Taina e i Tapone, i te tiaturiraa i te mau bodhisattva, te mau atua i nia i te raˈi, aore ra te feia e riro mai ei Buddha. E vaiiho te mau bodhisattva i to ratou Nirvana a faaô atu ai i roto i te mau oraraa e rave rahi no te tauturu ia vetahi ê ia roaa ia ratou te Nirvana. E nehenehe ïa te hoê e maiti i te tamau noa i roto i te ohuraa o te fanau-faahou-raa noa ˈtu e ua tapae aˈena oia i te Nirvana.
13 Te tahi atu â faatuearaa i parare roa i Taina e i Tapone, o te haapiiraa ïa o te Fenua Viivii ore i te pae Tooa o te râ, i poietehia e Buddha Amitabha, aore ra Amida. E fanau-faahou-hia te feia i tiaoro ma te faaroo i te iˈoa o Buddha, i roto i te Fenua Viivii ore, aore ra paradaiso, i reira te mau tupuraa e aratai ohie aˈe ai i te turamaraa hopea. Eaha tei tupu mai roto mai i teie haapiiraa? Te faataa ra te Orometua haapii i faahitihia i nia ˈˈe, o Smart, e: “Mai tei manaˈohia, ua mono te mau tupuraa faahiahia o te paradaiso, i faataa-maite-hia i roto i te tahi mau papai Mahayana, i te nirvana ei fa hopea i roto i te feruriraa o te taata.”
14 Ua anoi mai te haapaoraa Buddha no Tibet i te tahi atu â mau tiaturiraa no taua vahi ra. Ei hiˈoraa, te faataa ra te buka no tei pohe no Tibet i te hopea o te hoê taata hou oia a fanau-faahou-hia ˈi. Te parauhia ra e e vaiihohia te taata pohe i mua i te maramarama puai o te tiaraa hopea, e te feia e ore e nehenehe e faaruru atu i te maramarama, e ore ïa e tiamâ mai e fanau-faahou-hia râ. Papu maitai, ua haaparare te haapaoraa Buddha i te tiaturiraa o te pohe ore na roto i to ˈna mau rahiraa amaa.
Te peu haamori tupuna i roto i te haapaoraa Tapone Shinto
15 Te vai aˈena ra te haapaoraa i Tapone hou a tae atu ai te haapaoraa Buddha i te senekele 6 T.T. O te hoê ïa haapaoraa aita to ˈna e iˈoa, e e mau tiaturiraa anaˈe e te mau peu morare e te mau peu tumu a te taata. Na roto râ i te faaôraahia ˈtu te haapaoraa Buddha, ua hinaarohia ˈtura e faataa ê i te haapaoraa Tapone i te haapaoraa ěê. Mea na reira ïa te parau ra “Shinto” i te faraa mai, oia hoi “te eˈa o te mau atua.”
16 Eaha te tiaturiraa ta te haapaoraa Shinto tumu i mau na no nia i te Ao i muri aˈe i te pohe? I te tau a haamata ˈi te faaapu raiti i nia i te fenua vari, “mea titauhia te mau totaiete taata faanaho-maitai-hia e te papu maitai no te faaapu i te fenua vari,” ta te Kodansha Encyclopedia of Japan ïa i faataa, “e ua haamauhia mai nei te mau peu faaroo o te ohipa faaapu—o tei riro mai i muri aˈe ei mea faufaa roa i roto i te haapaoraa Shintō.” Na te riaria i te mau nephe i reva i aratai i teie mau taata i tahito ra ia faatupu i te mau peu faaroo no te tamǎrû ia ratou. Mea na reira te haamataraa mai te peu haamoriraa i te mau varua o te mau tupuna.
17 Ia au i te faaroo Shinto, te vai noa râ te huru ihotaata o te nephe i “reva,” ua viivii râ oia i te pohe. Ia faatupu te feia oto i te mau peu haamanaˈoraa, e mâ roa te nephe, e tae noa ˈtu te mau manaˈo ino atoa, e ore roa e e rave atu ai oia i te hoê huru taata mǎrû e te maitai. I muri aˈe, e haere te varua tupuna i mua i nia i te parahiraa o te hoê atua tupuna, aore ra tiai. Na roto i te fatataraa ˈtu i te haapaoraa Buddha, ua anoi mai te haapaoraa Shinto i te tahi mau haapiiraa a te haapaoraa Buddha, tae noa ˈtu te haapiiraa no nia i te paradaiso. Inaha, te ite ra tatou e e mea faufaa roa te tiaturiraa no nia i te pohe ore i roto i te haapaoraa Shinto.
Te pohe ore i roto i te haapaoraa Taoïsme, te peu haamori tupuna i roto i te haapaoraa Confucius
18 Ua haamauhia te haapaoraa Taoïsme e Lao-tzu, i manaˈohia e ua ora oia i Taina i te senekele 6 H.T.T. Ia au i te haapaoraa Taoïsme, te fa o te oraraa, te faaau-maite-raa ïa i te ohipa a te taata i nia i te Tao—te eˈa o te natura. E nehenehe e haapoto noa i te manaˈo o te haapaoraa Taoïsme no nia i te pohe ore mai teie: O te Tao te aveia o te ao atoa nei. Aita to te Tao e haamataraa e aita e hopea. Na roto i te oraraa ia au i te Tao, e amui atu te hoê taata i roto e e riro mai oia ei mea mure ore.
19 I roto i to ratou tamataraa i te tahoê atu e te natura, ua anaanatae mai nei te feia faaroo Taoïsme i to ˈna huru mure ore e to ˈna puai faaapîraa ia ˈna iho. Ua manaˈo ratou e peneiaˈe na roto i te tahoêraa ˈtu e te Tao, te eˈa o te natura, e nehenehe e itehia mai te mau ravea huna a te natura ei parururaa i te mauiui o te tino, i te maˈi, e tae noa ˈtu i te pohe.
20 Ua haamata aˈera te feia faaroo Taoïsme i te tamata i te feruri-hohonu-raa, te mau ohipa faahutiraa i te aho, e te haapaeraa maa, tei manaˈohia e e nehenehe e faataime i te inoraa o te tino e i te pohe. Aita i maoro te haamata maira te mau aai no nia i te feia pohe ore o te nehenehe e rere na nia i te mau ata e e faura e e maue ê mai ta ratou e hinaaro e o te ora i nia i te mau mouˈa moˈa aore ra mau motu atea ehia rahiraa matahiti, ma te atuatuhia e te hupe aore ra te mau hotu tahutahu. Te faaite ra te aamu no Taina e, i te matahiti 219 H.T.T., ua tono te emepera Ch’in Shih Huang Ti i te hoê nuu moana e na tamaroa e tamahine e 3 000 e paimi i te motu no roto mai i te aai, te motu no P’eng-lai, te nohoraa o te feia pohe ore, no te hopoi mai i te raau o te pohe ore. Aita e faufaa i te parau e aita ratou i hoˈi mai e taua raau ra.
21 No to ratou maimiraa i te ora mure ore i tamata ˈi te feia faaroo Taoïsme i te hamani i te mau raau huero no te pohe ore na roto i te peu tahutahu ra alchimie. Ia au i te manaˈo o te feia faaroo Taoïsme, e roaa te ora ia amuihia na puai taa ê e piti o te yin e te yang (te ovahine e te otane). Inaha, na roto i te anoiraa i te tapau (ereere, aore ra yin) e te mercure (anaana, aore ra yang), te pee ra te feia tahutahu alchimie i te tupuraa i roto i te natura, e te manaˈo ra ratou e e riro te taoˈa anoi ei raau huero no te pohe ore.
22 Fatata i te senekele 7 T.T., ua faaô atu te haapaoraa Buddha i roto i te oraraa faaroo o to Taina. Te hopea, o te hoê ïa anoiraa o te mau tiaturiraa a te haapaoraa Buddha, te peu tahutahu e te peu haamori tupuna. “Na te haapaoraa Buddha e te haapaoraa Taoïsme,” ta te Orometua haapii ra o Smart ïa e parau ra, “i haamau i te niu o te mau tiaturiraa no nia i te oraraa i muri aˈe i te pohe o tei ore i papu i roto i te peu haamori tupuna i Taina i tahito ra.”
23 Aita o Confucius i paraparau rahi no nia i te Ao i muri aˈe i te pohe, oia te tahi atu â taata paari tuiroo no Taina no te senekele 6 H.T.T., e ta ˈna philosophia tei riro mai ei niu no te haapaoraa Confucius. Aita, ua haapapu râ oia i te faufaa o te maitai morare e te haerea maitai i rotopu i te taata. Ua farii maite râ oia i te peu haamori tupuna e ua faateitei oia i te haapaoraa i te mau peu faaroo no nia i te mau varua o te mau tupuna i pohe.
Te tahi atu â mau haapaoraa no te pae Hitia o te râ ma
24 Ua haamauhia te haapaoraa Jaina i Inidia i te senekele 6 H.T.T. Ua haapii te taata i haamau i te reira, o Mahāvīra e e nephe mure ore to te mau mea ora atoa, e e nehenehe e faaora mai i te nephe mai raro aˈe mai i te tîtî a te Karma na roto noa i te haapaeraa uˈana, te haapao-maitai-raa e te faaohipa-etaeta-raa i te ino ore i nia i te mau mea ora atoa. Te reira te mau tiaturiraa o te feia faaroo Jaina e tae roa mai ai i teie nei.
25 I Inidia atoa te faraa mai te haapaoraa Sikh, te hoê haapaoraa e peehia e na 19 mirioni taata. Ua haamata teie haapaoraa i te senekele 16 i to Gourou Nānak opuaraa e amui i te mea maitai roa ˈˈe o te mau haapaoraa Hindu e Mahometa e e haamau i te hoê haapaoraa tahoê. Ua rave te haapaoraa Sikh i te mau tiaturiraa a te haapaoraa Hindu no nia i te pohe-ore-raa o te nephe, te fa-faahou-raa i roto i te tino ê, e te Karma.
26 Papu maitai, tei roto te tiaturiraa e e tamau noa te ora ia pohe te tino, i te rahiraa o te haapaoraa no te pae Hitia o te râ ma. Eaha ïa no nia i te Amuiraa faaroo kerisetiano, te haapaoraa ati Iuda, e te haapaoraa Mahometa?
[Uiraa haapiiraa]
1. No te aha e mea faufaa no tatou te iteraa nafea te haapiiraa no nia i te pohe-ore-raa o te taata i te tupuraa mai e te parareraa i roto i te mau haapaoraa rau?
2. No te aha o Inidia i riro ai ei pu taa ê no te parareraa o te haapaoraa i Asia?
3. Ia au i te hoê taata tuatapapa aamu, na roto ia vai te tiaturiraa e e tauiui haere noa te nephe i te tino i te hopoiraahia i Inidia?
4. No te aha te feia paari faaroo Hindu i farii popou ai i te tiaturiraa e e tauiui haere noa te nephe i te tino?
5. Ia au i te haapaoraa Hindu, eaha te fa hopea o te nephe?
6, 7. Eaha te hiˈoraa a te haapaoraa Hindu no teie nei tau no nia i te Ao i muri aˈe i te pohe?
8-10. (a) Eaha te faataaraa a te haapaoraa Buddha no nia i te oraraa? (b) Eaha te faataaraa a te hoê taata ite faaroo Buddha no nia i te fanau-faahou-raa?
11. Eaha te hiˈoraa a te haapaoraa Buddha no nia i te Ao i muri aˈe i te pohe?
12-14. Nafea te mau tuhaa rau o te haapaoraa Buddha i te haaparareraa i te tiaturiraa o te pohe ore?
15-17. (a) Nafea te haamoriraa i te mau varua o te mau tupuna i te tupuraa i te rahi i roto i te haapaoraa Shinto? (b) Eaha te faufaaraa o te tiaturiraa no nia i te pohe-ore-raa o te nephe i roto i te haapaoraa Shinto?
18. Eaha te manaˈo o te haapaoraa Taoïsme no nia i te pohe ore?
19-21. Ua aratai te mau manaˈo o te feia faaroo Taoïsme i teihea mau tamatamataraa?
22. Eaha te hopea i to te haapaoraa Buddha faaôraa ˈtu i roto i te oraraa faaroo o to Taina?
23. Eaha te tiaraa o Confucius no nia i te peu haamori tupuna?
24. Eaha ta te haapaoraa Jaina e haapii no nia i te nephe?
25, 26. Eaha te tahi mau tiaturiraa a te haapaoraa Hindu e ite-atoa-hia i roto i te haapaoraa Sikh?
[Hohoˈa fenua i te api 10]
(Hiˈo i te papai)
ASIA NO ROPU
CACHEMIRE
TIBET
TAINA
KOREA
TAPONE
Banaras
INIDIA
Buddh Gaya
MYANMAR
TAILANE
CAMBODGE
SRI LANKA
JAVA
SEKEKELE 3 H.T.T.
SENEKELE 1 H.T.T.
SENEKELE 1 T.T.
SENEKELE 4 T.T.
SENEKELE 6 T.T.
SENEKELE 7 T.T.
Ua ô atu te haapaoraa Buddha i Asia Hitia o te râ taatoa
[Hohoˈa i te api 9]
O te fa-faahou-raa i roto i te tino ê, te niu o te haapaoraa Hindu
[Hohoˈa i te api 11]
Na roto i te tahoêraa ˈtu e te natura, e tamata te taata faaroo Taoïsme i te riro mai ei mea mure ore
[Hohoˈa i te api 12]
Mea farii maitai o Confucius i te peu haamori tupuna