Aita ta ˈu e tapao ua ite râ vau te tumu o te oraraa
A FERURI na i to ˈu riaria e to ˈu taiâ i te hoê aahiata i to ˈu faaararaahia e e piti taata pautuutu o te imi haere ra i te piha. Te hiˈo noa ra to ˈu metua vahine, ma te riaria e te puai ore, e te mǎtaˈu. E mau mutoi huna raua.
Ua ite oioi atura vau i te mea o ta raua e imi ra. Noa ˈtu e ua faahua faaite au i te riaria ore e te etaeta, i roto râ te mǎtaˈu noa ra ïa vau. Ua taa ia ˈu e te maimi ra te mau mutoi i te mau taurearea eiâ o ta matou pǔpǔ i New Jersey, no te mau Hau Amui no Marite. Ua parau mai nau mutoi huna ia ˈu ma te etaeta ia faaineine e ua afai atura raua ia ˈu i te pu fare mutoi no te uiui.
Mea nafea to ˈu farereiraa i teie huru tupuraa peapea? Ua haamata te reira i to ˈu apîraa ra. Aitâ vau i riro roa ˈtura ei taurearea, ua riro aˈena vau iho ei tamarii etaeta ohipa ino. I te mau matahiti 1960, e rave rahi taurearea tei manaˈo e “aita ˈtu ai” ia riro ei taata orure hau e aita e tumu papu, e ua farii au i te reira ma te mafatu taatoa. No reira, i te 16raa o to ˈu matahiti, ua haere noa vau i roto i te hoê fare patiaraa poro i pihai iho mai, i to ˈu tiavaruraahia mai te fare haapiiraa tuarua. I reira to ˈu faaôraa i roto i te hoê pǔpǔ taurearea eiâ. I muri aˈe i to ˈu apitiraa ˈtu e o ratou i roto i te tahi mau ohipa eiâ iti, ua ite au i te ieie e te horuhoru e ua riro mau â te ohipa eiâ tataitahi ei mea faahiahia roa.
I reira te haamataraa te ohipa vavahiraa e te tomoraa i roto i te mau fare e iva avaˈe te maoro. Ei pǔpǔ, ua opua iho â râ matou e tomo i roto i te mau piha toroa i reira e vaiiho-pinepine-hia te mau tuhaa moni rahi. Ia rahi atu te ohipa eiâ o ta matou e rave ma te ore e haruhia, e rahi atoa ïa to matou itoito. I te pae hopea, ua opua ihora matou e eiâ i te hoê fare moni o te oire.
A tahi ra te mau ohipa i ino roa ˈi. Noa ˈtu e ua nehenehe matou e tomo i roto i te fare moni ma te ohie, e mea au ore taua po ra i roto no te mea ua nehenehe noa matou e tatara i te mau matini moni. Te fifi rahi roa râ, ua faaô mai ta matou eiâraa i te fare moni i te Pu maimiraa a te hau (FBI mau leta beretane). I te maimiraa te FBI i te ohipa o ta matou i rave, aita i maoro ua tapeahia matou pauroa.
Te mau faahopearaa peapea o te ohipa ino
Ua parihia vau iho e 78 eiâraa e ua haama roa vau i te taioraahia i mua i te tiribuna ma te reo puai i te tatararaa huˈahuˈa o te ohipa eiâ tataitahi. Ua tairi te reira, tapirihia mai e te piaraahia ta matou mau ohipa iino i roto i te vea o te fenua, i to ˈu mau metua. Aita vau i tapitapi rahi roa i taua taime ra i te faainoraa vau i to raua roo e te faahaamaraa vau ia raua. Ua faautuahia vau e te hoê maororaa taotia-ore-hia i roto i te hoê fare auri a te hau, oia hoi ua tapeahia vau tae noa ˈtu i te 21raa o to ˈu matahiti. Tera râ, na roto i te tutavaraa rahi a te hoê auvaha ture aravihi, ua afaihia vau i roto i te hoê fare haapiiraa faatitiaifaroraa taa ê.
Noa ˈtu e aita vau i faautuahia ia mau i te auri, ua titauhia vau ia faaatea ê mai i te pǔpǔ taata e i to ˈu mau hoa tahito. No reira ïa vau i tapaohia ˈi i roto i te hoê fare haapiiraa e ere na te hau i Newark, o te haapao i te mau tamarii ohipa iino mai ia ˈu nei. Hau atu â, ua faauehia vau ia haere e farerei i te hoê taata tuatapapa i te pae feruriraa i te mau hebedoma atoa no te fanaˈo i te tahi tauturu i te pae ohipa. Na to ˈu mau metua i titau i teie mau faanahoraa atoa—noa ˈtu e e mau haamâuˈaraa rahi tei pau.
Te mau tutavaraa no te haamaitai
E ere i te mea maere e i muri aˈe i ta matou haavaraa o tei faaiteite-maitai-hia, ua piahia i roto i te hoê vea no to matou oire i te tumu parau ra, “Te oreraa e papai.” Ua riro teie vea ei faahaparaa i te huru aˈoraa haihai tei horoahia ˈtu i te pǔpǔ. A tahi ra te mau manaˈo i roto i teie vea i haapeapea ˈi i to ˈu haava manaˈo. Ua tâpû ihora vau i taua tuhaa ra i roto i te vea e ua horeo vau ia ˈu iho e mai taua mahana ra, na roto i te mau ravea atoa, e tatai au i te mau mauiui, te haama, e te haamâuˈaraa atoa ta ˈu i faatupu i nia i to ˈu mau metua.
Ua manaˈo vau e te hoê ravea no te haapapu i to ˈu mau metua e e nehenehe au e taui o te titauraa ïa i te parau tuite i te fare haapiiraa tuarua mai ta ˈu piha matamua. Ua haamata ˈtura vau i te haapii mai ta ˈu i ore i haapii aˈenei na mua ˈˈe i roto i to ˈu oraraa. I te hoperaa te matahiti haapiiraa, ua haere faahou â vau i mua i te haava o tei faautua na hoi ia ˈu, e te taata toroa tei hiˈopoa ia ˈu, ua taui to ˈna hohoˈa mata etaeta ei hohoˈa mata ataata i to ˈna parauraa mai e ua noaa ia ˈu i te nota au noa B-plus i na avaˈe e toru tataitahi. Ua matara ïa i teie nei te ravea ia hoˈi faahou vau i ta ˈu fare haapiiraa tuarua tahito, e ua faatuitehia vau i te matahiti i muri iho.
Te ora noa ra vau ma te tapao ore
I te matahiti 1966, e i to to ˈu mau hoa haapiiraa e rave rahi haereraa i te tamaˈi i Vietnam, ua haere au i te Fare haapiiraa tuatoru no Concord i Virginie Tooa o te râ. I te fare haapiiraa tuatoru ua haamatau vau i te raau taero, i te mau poroteraa no te hau, e i te hoê ihotumu apî taatoa o tei faauiui ia ˈu no nia i te mau faufaa tumu. Ua imi au i te hoê ohipa, aita râ vau i ite e eaha râ. I te tupuraa te mau oroa Haamauruururaa, maoti râ i te hoˈi i te fare, ua haere au i te pae apatoa e na nia i te mau Mouˈa Blue Ridge tae atu i Floride ma te tapea haere i te mau pereoo.
Aitâ vau i ratere aˈenei mai teie te huru, e ua fanaˈo vau i te taime faahiahia roa a mataitai noa ˈi e rave rahi vahi apî e te taa ê—e tae noa ˈtu i te oroa Haamauruururaa, i reira to ˈu tapearaahia i roto i te fare auri no Daytona Beach no te overe-haere-raa. Ua haama roa vau e taniuniu i to ˈu mau metua, na te mau tia râ o te fare auri i taniuniu atu. Ua rave faahou â to ˈu metua tane i te mau faanahoraa no te aufau i te hoê utua rahi maoti râ i te vaiiho noa ia ˈu i roto i te fare auri.
Aita vau i faaea noa i te fare haapiiraa tuatoru i muri aˈe i te reira. Tera râ, ma te hoê noa pute e te hoê hiaai uˈana apî e revareva, ua haamata vau i te haere faahou na nia i te purumu, ma te tapea haere i te mau pereoo ma te tapao ore na te mau vahi atoa i te mau hiti i te pae hitia o te râ i te mau Hau Amui no Marite e ma te rave i te ohipa i te tahi mau taime no te faatamaa ia ˈu iho. E mea varavara to ˈu mau metua i te ite e teihea roa vau, noa ˈtu e e haere au e hiˈo ia raua i te tahi mau taime. E maere noa vau e e oaoa raua ia ite mai ia ˈu, aita râ vau i faaea mai.
I te mea hoi e aita faahou vau i te fare haapiiraa tuatoru i teie nei, ua erehia vau i to ˈu tiaraa tamarii haere haapiiraa, o te faanuu â i te tau faehau. Tei nia to ˈu tiaraa faehau i teie nei i te faito 1-A, e te toe noa ra te taime e faaôhia ˈi i roto i te aua faehau. E mea fifi ia manaˈo e e aˈohia vau ma te haavî e e ere-atoa-hia vau i to ˈu tiamâraa apî. No reira ua opua ˈtura vau e reva na nia i te pahi. I roto i te tereraa, ua matara te uputa no te hoê ohipa apî. Teie mau anei râ te tumu mau o to ˈu oraraa?
Te oraraa faehau i nia i te miti
E tapena te hoê hoa tahito o to matou utuafare no te ohipa tapihooraa taoˈa moana i te mau Hau Amui no Marite. Ua parau o ˈna ia ˈu no nia i te hoê porotarama faaineineraa tei haamauhia aita i maoro aˈenei no te feia faatere ohipa i nia i te pahi. Ua farii-popou-hia vau i roto i te hoê porotarama î maitai no e piti matahiti, o tei fanaˈo i te mau haamaitairaa tataipiti o te faataimeraa i te tau faehau e te mau ravea e fanaˈo i te parau faatia e faatere i te ohipa i nia i te pahi. Ua noaa ia ˈu i te hoê parau tuite i te matahiti 1969 e ua riro vau ei ofitie faatere o te pǔpǔ toru i roto to ˈu tere matamua i San Francisco. Ua tere oioi atu matou i Vietnam e te hoê afata mauhaa tamaˈi. E mea maitai roa te tereraa, e ua faarue au i taua pahi ra i to matou tapaeraa i Singapour.
I Singapour ua haere au na nia i te hoê pahi tapuni, ua piihia oia mai teie no te mea e farii oia i te mau taata atoa e ere ratou i te mau melo o te taatiraa paruru tiaraa o te tiai noa ra i nia i te uahu. E tere teie pahi na te hiti i Vietnam, mai te Ooa Cam Ranh i te pae apatoa e tae atu i Da Nang i te pae apatoerau, i pihai iho i te tuhaa i opanihia te ohipa faehau. I ǒ nei aita te topita-tamau-raa i ore aˈenei. I te pae faanavairaa faufaa râ e mea maitai roa teie tere, apitihia e te moni hau no te faahoˈi i te atâtaraa e te ati i farereihia i te mau taime atoa i roto i te mau pupuhiraa, ua noaa ia ˈu iho hau atu i te 35000 dala marite i te hoê matahiti ei faehau. Noa ˈtu râ teie faufaa apî, aitâ e tapao i roto i to ˈu oraraa e ua uiui au eaha te tumu o te oraraa—te haere nei au ihea?
Te itehia maira te tumu o te oraraa
I muri aˈe i te hoê aroraa riaria taa ê a te enemi, ua paraparau mai o Albert, ta ˈu tiai pani auahi, ia ˈu e nafea te Atua ia faatupu i te hau i nia i te fenua nei i te hoê mahana e fatata maira. Ua faaroo maitai au i teie parau matau-ore-hia. I to matou hoˈiraa ˈtu i Singapour, ua parau mai o Albert ia ˈu e e Ite no Iehova o ˈna e ua paruparu râ o ˈna. Ua tamata mâua i te imi i te mau Ite i Singapour. Aita râ hoê noa ˈˈe taata i nehenehe e tauturu mai ia mâua, tera râ i te po na mua noa ˈˈe mâua e reva ˈi, ua ite o Albert i te hoê vea Te Pare Tiairaa i te vahi fariiraa taata o te hoê hotela. Ua tapaohia te hoê vahi nohoraa i nia iho. Aita râ to mâua e taime no te hiˈopoa i te vahi nohoraa, no te mea i te poipoi aˈe ua tere mâua i Sasebo, i te fenua Tapone, i reira te faanahoraahia te tatairaa i te pahi no e piti hebedoma.
I reira ua aufauhia te feia rave ohipa i nia i te pahi, e ua faarue mai o Albert i te pahi. Hoê noa râ hebedoma i muri iho, ua maere au i te taeraa mai ta ˈna poroi o tei parau mai e e faatupuhia te hoê tairururaa a te mau Ite no Iehova i Sasebo i te hopea hebedoma i mua nei. Ua opua ihora vau e haere e no te ite eaha te huru o teie tairururaa.
Te mau noa ra taua mahana ra—8 no atete 1970—i roto i to ˈu feruriraa. Mea na nia vau i te pereoo i te haereraa i te vahi tairururaa, ma te haere na rotopu i na hanere tapone, e mea faaeta maitai ratou. Noa ˈtu e aita te rahiraa i ite i te reo beretane, e au e ua hinaaro ratou paatoa e aroha mai ia ˈu. Aitâ vau i ite aˈenei i teie ohipa na mua ˈˈe, e noa ˈtu e aita vau i taa i te porotarama na roto i te reo tapone, ua opua vau e hoˈi faahou mai i te mahana i muri iho,—no te ite noa e e farii-popou-faahou-hia anei au. Oia mau!
Ua reva faahou mâua e hoê hebedoma i muri iho ua hoˈi faahou mai mâua i Singapour na nia i te pahi. Te ohipa matamua o ta ˈu i rave i te tapaeraa ˈtu o te haereraa ïa na nia i te pereoo i te vahi nohoraa tei tapaohia i nia i Te Pare Tiairaa. Ua haere mai te hoê vahine maitai i rapaeau e ua ani mai e eaha ta ˈna e nehenehe e rave. Ua faaite atura vau ia ˈna i te vahi nohoraa i nia i Te Pare Tiairaa, e ua titau manihini oioi o ˈna ia ˈu ia tomo. Ua farerei atura vau i ta ˈna tane e ua parau mai e e mitionare raua no Auteralia, o Norman e o Gladys Bellotti to raua iˈoa. Ua faataa ˈtura vau ia raua e mea nafea te noaaraa ia ˈu to raua vahi nohoraa. Ua farii popou rahi raua ia ˈu e ua pahono i ta ˈu mau uiraa e rave rahi, e ua vaiiho atura vau ia raua e te hoê pute tei î i te mau buka bibilia. Tau avaˈe i muri iho, a ratere noa ˈi au na te mau hiti i Vietnam, ua taio vau e rave rahi o taua mau buka ra, teie te tahi Te parau mau e aratai i te ora mure ore ra.
I teie nei, a tahi ra vau e ite ai i te hoê tumu e te hoê aratairaa mau i roto i to ˈu nei oraraa. I te tere i muri iho no te hoˈi i Singapour, ua faarue au i te pahi.
Te hoˈiraa peapea i te fare
A tahi atoa ra vau i hinaaro ai e hoˈi i te fare. E no reira tau hebedoma i muri iho, ua oaoa roa vau i te tapaeraa i te fare, ma te hinaaro e paraparau i to ˈu mau metua no nia i te mau Ite no Iehova. Aita raua i oaoa. Ua taa iho â ia ˈu i te reira no to ˈu haerea. Tau hebedoma noa to ˈu mauraa i te fare, e no te riri rahi, ua vavahi au i te hoê fare oriraa i reira. I to ˈu araraa mai tei roto vau i te hoê fare auri.
Mai reira mai ua haamata ˈtura vau i te tiaturi e eita roa ˈtu vau e taui e e haavî i to ˈu huru iriâ. Peneiaˈe e riro noa vau ei taata orure hau e aita e tumu. Aita vau i manaˈo e e faaea maoro vau i te fare. Ua tia ia ˈu ia haere i rapae. No reira i roto noa tau mahana, ua faaherehere au i te parahiraa i nia i te hoê pahi no Norevetia o te haere i Beretane.
Beretane e te haapiiraa hautiraa taata ora
Ua oaoa vau i te faaearaa i Beretane, te fifi râ o te ohipa ïa. No reira ua opua ihora vau e faatupu e rave rau hautiraa taata ora i te mau fare haapiiraa, e i to ˈu maere rahi ua fariihia vau i Te fare haapiiraa hautiraa taata ora aravihi no Lonedona. I roto i na matahiti e piti i Lonedona, ua haamâuˈa vau i to ˈu taime i roto i te inu-hua-raa, te amuimuiraa, e parau mau, te faaohiparaa i te mau huru raau taero atoa.
Ua opua taue ihora vau e haere faahou e farerei i to ˈu utuafare i te mau Hau Amui no Marite. E nehenehe anei râ outou e feruri i te hitimahutaraa ratou no to ˈu hohoˈa riaria i taua taime ra? E pereue ereere to ˈu e e piti omii liona auro tamauhia i nia i te hoê fifi arapoa auro, te hoê piriaro mahanahana uteute terevete, e te piripou avae roa ereere terevete e te mau tiaapuiti iri puaa. No reira aita to ˈu mau metua i maere noa ˈˈe e ua tuuhia vau i te hiti i roto i to ratou oraraa matauhia! Ua hoˈi atura vau i Beretane, i reira te noaaraa ia ˈu te hoê parau tuite i te matahiti 1972 i roto i te hautiraa taata ora aravihi. Ua haamau faahou vau i te tahi atu tapao. Te vai noa nei râ te uiraa haumani o te hoˈi noa mai, Te haere nei au ihea? Te hinaaro faahou nei au e ite i te hoê tumu mau o te oraraa.
Te iteraa i te hoê tapao
Aita i maoro roa i muri aˈe i te reira, ua haamata ˈtura vau i te haapapu i to ˈu oraraa. Ua faahoa ˈtura vau ia Caroline o te faaea ra i pihai iho noa mai. E orometua haapii o ˈna no Auteralia e e vahine matauhia, aueue ore—mea taa ê roa to mâua huru. Ua riro noa mâua ei hoa e piti matahiti te maoro e aita e taairaa here. Ua reva o Caroline i muri iho i Marite e toru avaˈe te maoro, e no te mea e hoa rahi mâua, ua faanaho vau e ia faaea o ˈna i te fare o to ˈu mau metua e rave rahi hebedoma te maoro. Ua uiui iho â paha ratou e no te aha o ˈna i au ai i te hoê taata mai ia ˈu nei.
I muri noa ˈˈe i to Caroline revaraa, ua parau atura vau i to ˈu mau hoa e e hoˈi atoa vau i te fare, e ua faatupu ratou i te hoê tamaaraa rahi no to ˈu revaraa. Maoti râ i te hoˈi i Marite, ua haere noa vau i Kensington Apatoa, i Lonedona, i reira to ˈu tarahuraa i te hoê piha o te hoê fare tahua e ua taniuniu vau i te amaa a te mau Ite no Iehova i Lonedona. Ua haamata ˈtura vau i te taa eaha te huru o to ˈu oraraa. I roto noa i te hoê hebedoma ua haere mai te hoê tane e ta ˈna vahine maitai e farerei ia ˈu e ua faanaho oioi atura i te hoê haapiiraa bibilia tamau. No te mea hoi e ua taio aˈena vau i te mau buka a te mau Ite, ua hinaaro uˈana vau e haapii e ua ani roa ˈtu vau e piti aˈe haapiiraa i te hebedoma hoê. I to ˈna iteraa i to ˈu anaanatae, ua titau oioi mai o Bob ia ˈu ia haere i te Piha no te Basileia, e aita i maoro roa ua haere tamau vau i te mau putuputuraa atoa i te mau hebedoma atoa.
I to ˈu taaraa e eita te mau Ite no Iehova e puhipuhi i te avaava, ua faaoti ihora vau e haapae oioi noa i taua peu ra. Eaha râ ïa no to ˈu hohoˈa? Aita vau i hinaaro faahou e faaiteite ia ˈu, no reira ua hoo mai au i te hoê ahu na roto, te hoê taamu arapoa e te hoê pereue e te piripou avae roa. Aita i maoro ua ineine au no te apiti i roto i te ohipa pororaa na te mau fare—e noa ˈtu e e ruru noa vau i te haamataraa, ua haamata râ vau i te au i te reira.
Ua manaˈo vau e e maere roa o Caroline ia hoˈi mai o ˈna. Ua riro râ te reira ei tupuraa e ere i te mea faufaa roa! Aita o ˈna i tiaturi e ua nehenehe au e taui maa taime poto noa—i nia i to ˈu tino e to ˈu faaetaraa e i nia i te tahi atu â mau ohipa. Ua faataa ˈtura vau e mea nafea ta ˈu mau haapiiraa bibilia i te tautururaa ia ˈu e ua titau manihini au ia ˈna ia haapii atoa i te Bibilia. Ua feaa rii o ˈna i te haamataraa, i te pae hopea râ ua farii o ˈna, ma te parau e e haapii noa o ˈna na muri iho ia ˈu. Ua oaoa vau i to ˈna pahono-oioi-raa mai, e aita i maoro roa ua haamata o ˈna i te taa i te parau mau a te Bibilia.
Tau avaˈe i muri iho, ua opua ihora o Caroline e hoˈi i Auteralia, e ua tamau â o ˈna i ta ˈna haapiiraa bibilia i Sydney. Ua faaea noa vau i Lonedona tae noa ˈtu i te taime a bapetizo ai au, e hitu avaˈe i muri iho. Ua hinaaro vau i teie nei e hoˈi faahou i te fare i te mau Hau Amui no Marite e e farerei i to ˈu utuafare atoa. Ua faaoti râ vau i taua taime ra e faatupu i ta ˈu tapao.
Te hoˈiraa taa ê i te fare
Ua hinaaro to ˈu mau metua tei feaa e ite eaha tei tupu i taua taime ra—e mea faatura roa vau! Ua oaoa râ vau i te faaea-mau-raa i te fare. Noa ˈtu e ua uiui iho â to ˈu mau metua no nia i to ˈu tauiraa rahi, ua faaite râ raua i te manaˈo tia e to raua maitai matauhia e te faaoromai. I te mau avaˈe i muri iho, ua nehenehe au e faatere i te hoê haapiiraa bibilia e o raua. Ua haamata vau i te hoê haapiiraa e to ˈu nau tuaana e piti, o tei maere i te tauiraa vau i to ˈu huru oraraa. E, ua riro iho â ei hoˈiraa mau i te fare!
I te avaˈe atete 1973, ua haere au na muri iho ia Caroline i Auteralia, i reira to ˈu oaoaraa e ite i to ˈna bapetizoraa i te matahiti 1973 i te hoê tairururaa nunaa a te mau Ite no Iehova e e 1 200 taata ê atu. Ua faaipoipo mâua i te hopea hebedoma i muri iho i Canberra, te oire pu no Auteralia. Ua tavini au i reira i roto i te ohipa pororaa ma te taime taatoa i na matahiti e 20 i mairi e ei matahiapo i roto i te amuiraa o te fenua e 14 matahiti te maoro.
Auaˈa râ te turu a ta ˈu vahine, ua haapao mâua e toru tamarii—Toby, Amber, e Jonathan. Noa ˈtu eaha te mau fifi matauhia o te utuafare, ua manuïa noa vau i te apiti i roto i te ohipa pororaa ma te taime taatoa ei pionie e a haapao noa ˈi i te mau hinaaro i te pae materia o to mâua utuafare.
I teie mahana, i te mau Hau Amui no Marite, ua riro mai to ˈu mau metua ei mau tavini tei pûpûhia a Iehova, e noa ˈtu e e 80 matahiti to raua toopiti, te tamau noa ra raua i te apiti i roto i te pororaa o te Basileia i mua i te aro o te taata. E tavini tauturu to ˈu metua tane i roto i te amuiraa o te fenua. E mea itoito atoa to ˈu nau tuaana e piti i roto i te taviniraa a Iehova.
Auê te hohonu rahi o to ˈu mauruuru i te Atua ra o Iehova e ua riro to ˈu overe-noa-raa ma te tapao ore e rave rahi matahiti ei tupuraa tahito! Aita o ˈna i tauturu noa mai ia ˈu ia ite e nafea ia faaohipa maitai aˈe i to ˈu oraraa, ua haamaitai atoa mai râ o ˈna ia ˈu e to ˈu utuafare tahoê e te haapao maitai.—Faatiahia e David Zug Partrick.
[Hohoˈa i te api 23]
David e ta ˈna vahine, Caroline