Mea nafea to ratou neheneheraa e na reira?

MEA nafea to te mau taata faatiaraa i te hooraa tîtî? Te huti nei te mau taata tuatapapa aamu i te ara-maite-raa i nia i te manaˈo, e tae roa i te 18raa o te senekele, mea iti te taata tei uiui no nia i te huru morare o te faatîtîraa. Te tapao nei te buka ra The Rise and Fall of Black Slavery e: “I to Colomb haereraa mai ma te manaˈo-ore-hia i Inidia Tooa o te râ, aita te ekalesia e aita atoa te mau papai tei fariihia i faaite i te feia haru fenua no a muri aˈe e e nehenehe te raveraa i te ohipa ma te faahepo e faarirohia ei peu morare tia ore, noa ˈtu e ua mǎtaˈu te mau ekalesiatiko moemoe. . . . Aita e mea e faaite ra e e tia ia patoi i te haamauraa o te faatîtîraa, faatuatihia i tei ravehia i roto i te totaiete taatoa i Europa.”

I muri aˈe i te tere-maitai-raa te hooraa na te moana Ataranitita, e rave rahi upoo faatere haapaoraa tei faaohipa i te mau haapapuraa faaroo no te turu i te faatîtîraa. Te parau nei te buka ra American Slavery e: “E tiaraa rahi mau to te mau tia faaroo porotetani [i Marite] i roto i te parururaa i te faatîtîraa . . . Peneiaˈe te haapapuraa faaroo aano roa ˈˈe e te ohie, o te manaˈo ohie ïa e ua riro te faatîtîraa ei tuhaa o te opuaraa a te Atua e te feia i faaea etene noa na e tae roa mai i teie nei, e fanaˈo ratou i te mau haamaitairaa o te kerisetianoraa.”

Tera râ, ua titau te huru raveraa taehae e te ino i faatae-pinepine-hia i nia i te mau tîtî hau atu â te haapapuraa maoti i te parau-noa-raa e e fanaˈo ratou i “te mau haamaitairaa o te kerisetianoraa.” E ua parau roa te mau faatere haru fenua iho e te feia papai atoa e te mau philosopho i Europa e mea taa ê te feia ereere i te feia uouo. Ua tapao o Edward Long, hoê taata faaapu o tei papai i te History of Jamaica e: “Ia feruri anaˈe tatou i nia i te natura o taua mau taata ra, e to ratou taa-ê-raa i te toea o te huitaata nei, eita anei e tia ia tatou ia faaoti e e mau huru taata ěê roa ratou?” Ua faahitihia te mau faahopearaa o teie huru manaˈo e te hoê tavana no Matinita e: “Ua tae au i te hoê faito e te tiaturi papu nei au e e tia i te hoê taata ia rave i nia i te Feia ereere mai ta te hoê e rave ra i nia i te mau animala.”

I te pae hopea, ua turu mai te nounou i te pae faanavairaa faufaa e te mau faufaa e tauturu i te taata i te faaoreraa o te hooraa tîtî na te moana Ataranitita. Mai to te feia no Afirika haamataraa mai i te patoi i to ratou faatîtîraahia, e i te hopea o te 18raa o te senekele, ua aano te mau orureraa hau. Ua ite te mau fatu tei riaria e ua haamǎtaˈu-rahi-hia to ratou oraraa. Ua uiui atoa ratou e, maoti râ i te faatamaa noa i te mau tîtî, e ere anei mea mama aˈe ia aufau i te feia rave ohipa i te taime e hinaarohia.

I te hoê â taime, ua turu-rahi-hia te mau haapapuraa i te pae morare, faaroo, e te tautururaa i te taata, e patoi ra i te faatîtîraa i Europa e i Marite. Ua haapaarihia te mau faanahoraa no te faaore roa. Noa ˈtu râ e ua faaorehia te hooraa tîtî tei au i te ture i roto e rave rahi fenua mai te matahiti 1807 mai, ua vai noa te mau faahopearaa o te faatîtîraa.

Ua paraparau te mau tamaroa e te mau tamahine no Afirika ma te putapû i roto i te hoê porotarama a te afata teata, The Africans: A Triple Heritage e: “Hou a haamata ˈi te hooraa tîtî, ua ora na matou i . . . Afirika. E ua haere mai te mau taata ěê e ua afai te tahi o matou. I teie mahana, ua parare roa matou na te mau vahi atoa e aitâ te mahana i topa ˈtura i nia i te huaai no Afirika.” Te parareraa e mau mirioni taata o te huaai no Afirika i Marite Apatoerau e Apatoa, i Caraïbes, e i Europa o te hoê ïa faahopearaa papu maitai o te hooraa tîtî.

Te aimârô noa ra te mau taata i nia i te uiraa e o vai te faahapahia no te hooraa tîtî na te moana Ataranitita. Te papai nei o Basil Davidson, te hoê taata aravihi i roto i te Aamu no Afirika, i roto i ta ˈna buka The African Slave Trade e: “Ua apiti mai nau fenua rahi ra o Afirika e o Europa.”

“Ia tae to oe ra hau”

Te vai ra te hoê mea te tia ia haapiihia—te hoê mea no nia i te faatereraa taata. Ua papai te taata paari ra e: “Ua manaˈo faahou ihora vau i te mau hamani ino atoa i ravehia i raro aˈe i te mahana nei; e inaha, te roimata o te feia i hamani-ino-hia! aita râ o ratou e haamahanahana: e te mana hoi tei te paeau hamani ino ra, aita râ o ratou e haamahanahana.”—Koheleta 4:1.

Ma te peapea, te tamau noa ra teie mau parau, tei papaihia na mua roa ˈˈe i te haamataraa o te hooraa tîtî i Afirika, i te tupu i teie mahana. Te vai noa ra te feia i hamani-ino-hia e te feia hamani ino, e i te tahi mau fenua te vai ra ïa te mau tîtî e to ratou mau fatu. Ua ite te mau kerisetiano e fatata o Iehova, na roto i te arai o te faatereraa a te Basileia o te Atua, no “tei veve ra e ua tiaoro maira, na ˈna ïa e faaora; e tei ati ra e aita o ˈna e tauturu.” (Salamo 72:12) No taua tumu ra e no te tahi atu â, te tamau noa ra ratou i te pure ia Iehova e: “Ia tae to oe ra hau.”—Mataio 6:10.