To tatou ao e tauiui noa—Eaha mau na ta te oraraa i mua nei e faaherehere maira?
MAI TE PEU E e maitai mai to tatou nei ao, eaha ïa ta tatou e maiti? Te hoê o te mau mea ta tatou e maiti, te tiaturiraa ïa e e riro te feia faatere o te ao nei e te mau tia ei feia here i to ratou taata-tupu e e aratai ratou i te huitaata nei na nia i te mau eˈa o te faaoromairaa te tahi i te tahi, te taaraa i to te tahi e to tahi ra hinaaro, e i roto i te hau.
Te auraa ra te tiaturiraa ïa e e ore roa te parau no te hiˈo-pae-tahi-raa i tera e tera pǔpǔ taata e te parau no te here aiˈa e e monohia mai hoi na te hoê huru e itehia i roto i te mau nunaa atoa oia hoi te hoê huru e faatupu i te au-maite-raa i roto i te ao nei.
E titau atoa te reira ia tiaturi tatou e e farii te mau aratai ona rahi e, te imi-noa-raa i te apî, e ere roa ˈtu ïa te reira i te hoê huru tano mau i roto i te hoê ao i reira te taata e erehia ˈi i te ohipa, i te fare e e tia atoa ˈi hoi ia aufau i te mau tino moni rarahi i te pae no te rapaauraa.
Te auraa atoa, te tiaturiraa ïa e e titau te mau fare hamaniraa mauhaa tamaˈi o te ao nei, i te hau i roto i te ao nei e e faariro hoi ratou i ta ratou mau ˈoˈe ei auri arote.
Hau atu, e tia i te mau faanahoraa taparahi taata atoa o te ao nei, mai te mau aratai o te Mafia, te mau aratai o te mau pǔpǔ taparahiraa taata i te pae Hitia o te râ ma, e tae noa ˈtu i te mau fatu o te raau taero o te pae Marite Apatoa ma, ia taui roa i to ratou oraraa oia hoi ei haerea maitai aˈe to ratou e tia ˈi!
Ei haapoto-noa-raa, te auraa ra te tiaturiraa i te hoê moemoeâ e ore roa ˈtu e nehenehe e tupu. Mai te peu e e tupu taua mau mea atoa nei ma te ore e tauturuhia mai e te Atua, tei roto ïa tatou i te hoê huru tupuraa e tuea noa i tei faataahia mai e te taata tuatapapa aamu ra o Paul Johnson i roto i ta ˈna buka E aamu no te ao o teie nei tau (beretane). Ua papai oia e te hoê o te mau ino papu roa ˈˈe e turu i te “mau manuïa-ore-raa papu maitai e i te mau fifi peapea mau” o to tatou nei senekele o “te tiaturiraa uˈana hape mau ïa e e nehenehe ta te mau tane e te mau vahine e faatitiaifaro i te mau mea moe o teie nei ao na roto i to ratou iho maramarama tauturu-ore-hia.”—A faaau e te Isaia 2:2-4.
Te vai ra râ hoi te tahi ravea papu no te hoê tauiraa maitai. O te tiaturiraa hoi e e ohipa mai te Poiete o te fenua nei, te Fatu o to tatou nei palaneta, Oia te Faatupu rahi i te tauiraa, te Atua ra o Iehova, i roto i te ohipa a te taata nei no te faaora i ta ˈna mau mea i hamani. Te faaite maira te aamu o te Bibilia e, ua haa mai te Atua i mutaaihora no te faatupu i ta ˈna mau opuaraa, e te faaite ra i te mau parau tohu a te Bibilia e fatata roa oia i te ohipa faahou mai no te faatupu i ta ˈna opuaraa matamua no te huitaata e no te fenua atoa.—Isaia 45:18.
Te tumu otahi roa no te mau parau e nehenehe e tiaturi
Te tumu otahi roa o te ite mau ta te tau no a muri aˈe e pûpû maira no te huitaata nei, ua faataahia ïa i roto i te mau parau a te peropheta o te Bibilia ra o Isaia e na ô ra e: “E haamanaˈo i tei mutaaihora mau parau i tei tahito ra; o vau mau â te Atua, e aitâ ˈtu; o vau te Atua e aitâ ˈtu Atua e au ia ˈu nei, i te faaiteraa i te hopea mai te matamua mai â, e mai mutaaiho mai â i te faaiteraa i te mau mea aitâ i tupu ra.”—Isaia 46:9-11.
Eaha te tumu te Atua ra o Iehova e ite ai i te mau ohipa e nehenehe e ohipa i nia i te huitaata nei? Te pahono râ o Isaia e: “Mai te raˈi nei hoi e teitei rahi to ˈna i to te fenua; oia atoa to ˈu ra haerea, e teitei ïa i to outou haerea, e to ˈu ra mau manaˈo i to outou ra mau manaˈo.” Ua faaitehia te mau manaˈo o te Atua no nia i te oraraa a muri aˈe o te huitaata nei, i roto i te Bibilia.—Isaia 55:9.
“E tupu te ati rahi”
Eaha ta te Parau a te Atua, te Bibilia i faaite atea mai no to tatou nei ui? Teie ta te aposetolo kerisetiano ra o Paulo i faaara mai: “E tupu te ati rahi i taua anotau hopea nei, ia ite mai oe.” (Timoteo 2, 3:1) Aitâ tatou i ora aˈenei i te mau tau e rahi noa ˈtura i te fifiraa, mai te matahiti 1914 maira e te Tamaˈi Rahi Matamua mai o te ao nei. Ua aratai te huru miimii o te taata, to ˈna nounou, e to ˈna hinaaro mâha ore i te mana ia ˈna ia rave i te mau ohipa ino mau e i te mau ohipa hairiiri mau eiaha noa i nia i to ˈna taata-tupu, i nia atoa râ ia ˈna iho. Te haafifi nei hoi te haapao ore o te taata i te mau mea e haaati ra ia ˈna, i te oraraa no a muri aˈe o ta ˈna mau tamarii e o ta ˈna mau mootua.
Ua haamatarahia mai taua fifi ino mau ra na te peretiteni tahito no Tekolovakia, o Vaclav Havel, tei papai no nia i te mau huru tupuraa e itehia nei i roto i taua fenua nei, e teie e ite-atoa-hia nei hoi i roto i te ao taatoa nei: “O te mau faahopearaa noa hoi teie o te . . . huru o te taata i nia i te oraraa iho. O te mau faahopearaa teie . . . o te ino o te taata o teie nei tau, teie e tiaturi nei e ua ite o ˈna i te auraa o te mau mea atoa, ua ite o ˈna i te mau mea atoa, tei faariro ia ˈna ei fatu no te natura e no te ao nei. . . . Tera mau te manaˈo o te taata o te ore roa ˈtu e farii i te mau mea . . . i nia ˈˈe ia ˈna iho.”
Teie ta te melo apooraa rahi e mono peretiteni o te mau Hau Amui no Marite i faahitihia ˈtu na, oia hoi o Gore i papai: “I to ˈu manaˈo, ua erehia e rave rahi mau taata i te tiaturiraa i te oraraa no te mau tau a muri aˈe, no te mea i roto i te hohoˈa tataitahi o te oraraa o te hoê nunaa, te haamata ra tatou i te haa mai te huru ra ïa e no te papu ore o to tatou oraraa no a muri aˈe, rahi roa ˈtu ra ïa tatou i te haafaufaa i to tatou mau hinaaro e i to tatou mau fifi poto roa.” (Earth in the Balance) Eita e ore, te riro ra te manaˈo papu ore no nia i te oraraa a muri aˈe ei huru tei oti noa i te faaotihia.
Ua tupu te tahi tuhaa o teie huru tupuraa inaha, ua tupu teie mau parau a Paulo e na ô ra e: “E riro te taata nei ei miimii, e nounou moni, e faaahaaha, e teoteo, e faaino, e faaroo ore i te metua, e mauruuru ore, e te viivii, e aroha ore, e tahemo parau au, e pari haavare noa, e haapao ore, e iria, e te au ore i te taata maitatai ra, e haavare, e mârô, e faateitei, e te hinaaro i te mau mea e navenave ai ra aore hinaaro i te Atua; e hohoˈa paieti hoi to ratou, o te puai râ o te reira ra, ua hunahia ïa ia ratou, e fariu ê oe i te reira.”—Timoteo 2, 3:2-5.
Te hoê ravea maitai aˈe
Ua opua râ te Atua e e tupu te tauiraa i nia i teie nei fenua—e tauiraa e faatupu i te maitai. Ua tǎpǔ mai oia “i te raˈi apî e te fenua apî . . . , i te vai-mau-raa o te parau-tia ra.” (Petero 2, 3:13) E no te faariro i teie nei fenua viivii ei paradaiso, e tia na mua i te Atua ra o Iehova “ia [haapohe i te feia e faaino nei] i te fenua.” (Apokalupo 11:18) Nafea hoi te reira e tupu ai?
Na roto i te hoê huru reo taipe, te faaite ra te Bibilia e fatata roa te Atua i te tuu i roto i te mafatu o te mau faanahoraa politita, e tae noa ˈtu hoi i roto i te mau Hau Amui, i te manaˈo e haamou roa i te mana e te hanahana o te mea e riro nei ei puai ino roa ˈˈe o te aamu o te huitaata nei—te here aiˈa e te mana faaamahamaha a te haapaoraa i roto i te ao taatoa nei.a Ia au i te taata ra ia Martin van Creveld, i roto i ta ˈna buka Te tauiraa te huru o te tamaˈi (beretane) “e nehenehe tatou e tiaturi e te mau haerea faaroo, te mau tiaturiraa, e te mau manaˈo otahi paetahi atoa, papu maitai e tiaraa faufaa roa to ratou i roto i te mau aroraa i reira e faaohipahia ˈi i te mau mauhaa tamaˈi, i te pae Hitia o te râ ma iho â râ, i roto i na 300 matahiti hopea nei.” Eita e ore no te faaôraa oia i roto i te mau ohipa politita e mauiui ai te haapaoraa i roto i te rima o te mau mana politita. Inaha, ma te ore hoi ratou i ite, e faatupu taua mau puai ra i te hinaaro o te Atua.—Apokalupo 17:16, 17; 18:21, 24.
Te faaite faahou ra te Bibilia e e fariu tia mai te Atua i to ˈna manaˈo i nia i te mau tuhaa o te puaa politita o te amuiraa viivii a Satani e e aro atu oia ia ratou i roto i ta ˈna tamaˈi hopea, aore ra tamaˈi Aramagedo. I muri aˈe oia e faaore ai i te mau faanahoraa politita aroha ore e to ratou fatu aratai, o Satani, e riro ïa te eˈa i te mâ maitai no te ao apî hau mau ta te Atua i tǎpǔ mai.b—Apokalupo 13:1, 2; 16:14-16.
Ua poro te mau Ite no Iehova i tera e i tera fare, i te mau parau no nia i te mau tauiraa, fatata e 80 matahiti i teie nei. I roto i taua area tau ra, ua ite atoa mai ratou e ua farerei atoa hoi i roto i to ratou iho oraraa, i te mau tauiraa e rave rahi ta te huitaata nei i faatupu. Ua faaruru ratou i te mau fare tapeara nazis e te mau aua haavîraa, i te mea e ua auraro ratou i te mau faaueraa tumu a te Bibilia. Ua faaruru mai ratou i te mau ati pohe e te mau mauiui o te oraraa i roto e rave rahi mau tuhaa no Afirika, e tae noa ˈtu i te mau tamaˈi tivira e te mau tamaˈi puhapa. Ua faaoromai ratou i te mau haamauiuiraa a te mau faanahoraa politita e faaroo no to ratou oreraa e amui atu i roto ia ratou e no to ratou atoa itoito i roto i te ohipa pororaa. Oia hoi, noa ˈtu taua mau mea atoa ra, ua ite ratou i te haamaitairaa a te Atua i nia i ta ratou ohipa haapiiraa i roto i te ao taatoa nei e inaha, mai te faito tausani ratou i te matahiti 1914 ra, ua taeahia ratou i teie nei i te maha e te afa milioni i te matahiti 1993.
Te mau tumu e tiaturi ai
Maoti hoi i te vaiiho i te mau manaˈo tano ore ia na nia ˈˈe, e hiˈoraa maitai to te mau Ite no te mea ua ite ratou e te fatata roa maira te mau tauiraa maitai roa ˈˈe e rahi roa ˈˈe, i te tupu i nia i te fenua nei. Ua faatupu te mau ohipa i tupu mai te matahiti 1914 mai ra i te mau parau tohu ta Iesu i horoa mai, e ua tapao hoi i te tau no to ˈna vairaa mai itea-ore-hia i roto i te mana o te Basileia e te haapapu maira e tei te hopea tatou o te “ao apî huehue” mau a te taata nei mai ta te tahi taata papai buka farani i parau i roto i te vea ra Le Monde ma te faataa mai i te parau no te mau ohipa e tupu i roto i te mau tau e fatata roa maira. Te na ô ra Iesu e: “Ia hiˈo outou i taua mau mea nei i te tupuraa, ua fatata ïa te basileia o te Atua.”—Luka 21:7-32.
Mea paruparu roa te “ao apî” a te taata i mua i te mau hape o te huru naturaraa taata—te titauraa i te tiaraa, te hinaaro-uˈana-raa i te mana, te nounou, te viivii, e te parau-tia ore. E faatupu mau â te ao apî a te Atua i te parau-tia. Teie tei papaihia no ˈna: “Oia te Mato, o tei tia roa ta ˈna ohipa ra; o tei au atoa to ˈna ra mau haerea; e Atua parau mau, e te ino ore ra; e parau-tia ta ˈna e te titiaifaro!”—Deuteronomi 32:4.
Te fariii nei te “ao apî” a te taata ta McGeorge Bundy, taata aivanaa no te fenua Marite i te pae no te mau mutoi i te mau fenua ěê, i parau i “te mau manaˈo iti here aiˈa ta te feia tuatapapa i te parau no te haapiiraa e nehenehe titau.” Te na ô râ oia e: “Ua ite tatou i roto i te aamu e mea nafea to te parau i te pae faanavairaa faufaa e ite pae totiare i te faaitoitoraa i teie mau taata manaˈo huru ê nei. Ua ite atoa tatou noa ˈtu eaha te vahi, mea atâata roa taua huru manaˈo here aiˈa ra.”
Te haapapu mai nei te ao apî a te Atua i te parau no te au-maite-raa e te hau i rotopu i te mau taata no roto i te mau puhapa atoa e i te mau nunaa atoa, i te mea hoi e e haapiihia ratou i roto i te mau eˈa o Iehova i te pae no te hiˈo-ore-raa i te huru o te taata e no te here. Teie ta Isaia i tohu mai: “E te mau tamarii atoa na oe ra, e haapiihia ïa e Iehova, e hau rahi to te mau tamarii na oe ra.” (Isaia 54:13) E te na ô ra te aposetolo kerisetiano ra o Petero e: “Ua ite mau atura vau e ore te Atua e haapao i te huru o te taata. O tei mǎtaˈu ra ia ˈna, e o tei rave i te parau-tia i te mau fenua atoa ra, o te itehia mai ïa e ana.”—Ohipa 10:34, 35.
Ma te feaa ore, e tupu te tahi mau ohipa peapea mau i te mau tau a muri aˈe, i roto i teie nei ao, mai ta tatou i ite. Tera râ, te mau tauiraa rahi roa ˈˈe, te mau tauiraa e vai tamau mai e te maitai atoa hoi, o te mau tauiraa ïa ta te Atua i tǎpǔ mai e e faatupu mau â oia, oia o te “ore e tia ia haavare.”—Tito 1:2.
[Nota i raro i te api]
a Te mana faatere o te mau haapaoraa hape o te ao nei, te faaauhia ra ïa i roto i te Bibilia ia “Babulonia Rahi, te metua vahine o te mau faaturi ra,” te hoê arii vahine tei viivii i te toto e “ua tae hoi i te raˈi ta ˈna ra mau hara.” (Apokalupo 17:3-6, 16-18; 18:5-7) No te tahi atu mau haamaramaramaraa no nia ia Babulonia Rahi, a hiˈo i te buka ra Te huitaata i nia i te eˈa o te maimiraa i te Atua, [beretane] api 368-71, i neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
b No te tahi atu mau haamaramaramaraa no nia i teie mau ohipa i tohuhia mai i roto i te Bibilia, a hiˈo i te buka ra Apokalupo—Te fatata maira to ˈna tatararaa hopea! pene 30-42, i neneihia i te matahiti 1988 ra na te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.