No te aha o ˈna i faaohipa ˈi i te iˈoa rahi roa ˈˈe
“UA HARA vau, ia au i te hoê o te feia i hiˈopoa i ta ˈu tatararaa, i to ˈu faaohiparaa i te iˈoa ra ‘Iehova’ maoti râ ‘te Fatu,’ o tei matauhia i te faaohipa ei iˈoa mono i te roaraa o te mau senekele.”
O te parau ïa a J. J. Stewart Perowne i roto i te omuaraa parau o te piti o ta ˈna tatararaa o te buka Salamo, tei nenei-matamua-hia i te matahiti 1864. Ua patoi te taata hiˈopoa, ma te papai i roto i te Saturday Review i te 2 no tiurai 1864, i te faaohiparaa i te iˈoa o te Atua i roto i te tatararaa, i te mea hoi e aita oia i faaohipa-faahou-hia i roto anei i te mau ekalesia ati Iuda aore ra kerisetiano atoa. Ua parau oia e e taairaa piri roa to te iˈoa ra Iehova e te mau ati Iuda e e tia ia faaohipa i te tahi atu taˈo, mai te “Fatu” aore ra te “Atua,” “aita to ˈna e tuatiraa e te tahi fenua aore ra te tahi nunaa.”
Aita o Perowne i farii i teie mau manaˈo, i te mea hoi e aita o ˈna i “hinaaro e tumâ i te tahi noa leta” o te faaiteraa a te Atua i te taata. Ua pahono atu oia ma te tano roa e, aita te feia huri o tei iriti i te iˈoa hebera o te Atua na roto i te parau ra te “Fatu,” i haamatara i te taa-ê-raa i rotopu e piti taˈo hebera.
Hau atu, ua parau o Perowne e ua farii vetahi feia ite aravihi e ia faaohipa-faahou-hia te iˈoa o te Atua. Ua faahiti oia i te rohipehe beretane tuiroo ra o Samuel Taylor Coleridge:
“No te aha e tamau ai i te huri te reo hebera i roto i te reo beretane na roto i te tahi arai, maoti te tatararaa a te Septante? Aita anei tatou i farii i te iˈoa hebera ra Iehova? E ere anei te taˈo heleni ra Κύριος, oia hoi te Fatu, a te Septante, te taˈo i mono ehia rahiraa taime i te iˈoa hebera ra Iehova? No te aha ïa e ore ai e haamau faahou i te taˈo matamua; e e huri maite ai, i roto i te Faufaa Tahito, i te iˈoa ra Iehova, na roto iho â i te iˈoa ra Iehova; e i roto i te mau irava atoa o te Faufaa Apî, e faahiti i te Faufaa Tahito, na roto i te taˈo hebera i roto i te irava faahitihia?”
Ua faˈi o Perowne e ua moehia te faahitiraa tano o na reta hebera e maha o te iˈoa o te Atua, teie râ ta ˈna i parau: “Mai te peu e, no te tahi mǎtaˈu tano ore, i ore ai i faahiti-faahou-hia te iˈoa i roto i te ekalesia ati Iuda, e mai te peu e, no te tahi papai-faahou-raa piri roa i te mau Tatararaa heleni e latino, i faaorehia ˈi te iˈoa ra i roto i ta tatou iho Tatararaa [beretane], e ere te reira i te mau tumu papu ia ore e faaohipa i te faahitiraa matamua.” Ua maiti o Perowne i te iˈoa ra “Iehova,” no te mea e ua matau-maitai-hia. Mai reira mai, ua faaohipa atoa e rave rahi tatararaa apî i te iˈoa o te Atua. Te faahiti ra te Tatararaa a te ao apî o te mau Papai Moˈa (farani) i te iˈoa ra Iehova hau atu i te 7 200 taime i roto i te mau Papai Hebera e te mau Papai Heleni kerisetiano.
I roto i ta ˈna tatararaa o te mau Salamo, ua tamata o Perowne i te pee “maite i te huru o te reo hebera, i roto i to ˈna reo iho e te faanahoraa o te tarame o te mau pereota.” I to ˈna huriraa i te Salamo 69, mau irava 5 e te 6 (MN), ua ite oia e mea faufaa ia faataa ê te mau taˈo hebera ra no te “Atua” (ʼElo·himʹ), te “Fatu” (ʼAdho·naiʹ), e “Iehova”: “E te Atua [ʼElo·himʹ], Oe tei ite i to ˈu maamaa, e ta ˈu nei hapa, aita i hunahia ia Oe. Ia ore ratou o te tiaturi nei ia Oe ia haama no ˈu, e te Fatu [ʼAdho·naiʹ] e, e Iehova (te Atua) sabaota ra. Ia ore ratou ia roohia i te haama, no ˈu, tei imi ia Oe, e te Atua o Iseraela e.”