Ta ˈu faaotiraa e haere i mua i te paari mau
FAATIAHIA E CARL DOCHOW
“E haere i mua i te paari mau aore ra e topa faahou i roto i te hara, teihea ïa?” o te upoo parau ïa o te hoê tumu parau no te 15 no tiunu 1948, o Te Pare Tiairaa (beretane). Ua turai teie tumu parau ia ˈu ia faaatea ê mai i te ati i te pae varua i roto i te mau fenua faaapuraa no te mau Hau Amui no Marite i te raveraa i te hoê toroa mitionare i Marite Apatoa no hau atu 43 matahiti.
UA FANAUHIA vau i te 31 no mati 1914, te toruraa o na tamaroa e maha, i roto i te hoê fare raau nainai roa no Vergas, i Minnesota. E tau oaoa mau to ˈu vai-apî-raa. Te haamanaˈo ra vau i te taiˈaraa e to ˈu papa. O to ˈu nei râ mama, mea pinepine ïa oia i te maˈihia, e ua titau te reira e ia faarue au i te fare haapiiraa tuatahi i te faito o te piha hopea no te tauturu ia ˈna i roto i ta ˈna mau ohipa fare. I te area o te 13raa o to ˈu matahiti, ua faaoti te mau taote e e mariri ai taata to ˈna i te mahaha.
Ua ite to ˈu mama e eita o ˈna e ora maoro atu â, no reira ua haamata oia i te faaineine ia ˈu no te mono ia ˈna. E parahi na o ˈna i roto i te fare tutu e a horoa mai ai oia i te mau faaueraa e nafea ia tunu i te maa e ia hamani i te mau faraoa. Hau atu, ua haapii mai oia ia ˈu ia puˈa i te ahu, ia tâpû i te aihere, e ia faaamu hoê hanere moa. Ua faaitoito atoa o ˈna ia ˈu ia taio hoê pene o te Bibilia i te mau mahana atoa, o ta ˈu iho â hoi i rave noa ˈtu e aita vau i aravihi maitai no te taio. I muri aˈe i na ahuru avaˈe o to ˈna faaineineraa ia ˈu, pohe atura to ˈu mama i te 27 no tenuare 1928.
Ua taui te tamaˈi i to matou oraraa
I muri aˈe i te Piti o te Tamaˈi Rahi o tei haamata i te avaˈe setepa 1939, ua faahitihia te tahi mau pure no te mau nuu i te mau sabati atoa i roto i ta matou ekalesia Lutero. Ua papu roa i to ˈu taeae matahiapo ra o Frank i te tano-ore-raa ia haapohe i te taata, no reira i to ˈna patoiraa i te rave i ta ˈna tau faehau, ua tapeahia oia. I to ˈna haavaraahia, ua faataa oia e: “Na mua ˈˈe au a taparahi ai i te mau taata hapa ore, e nehenehe outou e pupuhi mai ia ˈu!” Ua faautuahia oia hoê matahiti tapearaa i roto i te fare auri o te Motu McNeil i te hiti miti o te tuhaa fenua Washington.
I reira ua itea mai ia Frank hau atu i te 300 Ite no Iehova o tei tapeahia no to ratou tiaraa amui ore i roto i te tamaˈi. (Isaia 2:4; Ioane 17:16) Aita i maoro roa haamata aˈera oia i te taati atu ia ratou e ua bapetizo oia ia ˈna i reira iho i roto i te fare auri. No to ˈna haerea maitai, ua faaitihia mai ta ˈna faautuaraa e iva avaˈe. I te avaˈe novema 1942 ua faataehia mai ia matou te hoê parau e ua tuuhia o Frank, e i muri iho noa mai ua haapii oia e o matou i te parau apî maitai o te Basileia o te Atua. I muri aˈe i to matou hiˈopoa-maite-raa i te poroi i roto i ta matou Bibilia, ua ite matou paatoa e e parau mau ta Frank e haapii ra ia matou.
Te mau haafifiraa no te haereraa i mua i te pae varua
I te matahiti 1944, ua tere au i Malta, i Montana, no te faaea e to ˈu metua tane fetii. Hoê â fifi to mâua—ua faarue mai ta mâua mau vahine ia mâua i muri aˈe ono avaˈe faaipoiporaa. Ua oaoa roa o ˈna ia ˈu i te tautururaa ia ˈna i roto i te ohipa faaapu e te tunuraa maa, e ua afaafa mâua i te moni i noaa mai. Ua parau to ˈu metua tane fetii e e horoa mai o ˈna na ˈu ta ˈna nau 260 ta fenua faaapuraa mai te peu e e faaea noa vau ia ˈna ra. E mau matahiti ruperupe mau â i taua taime ra no te faaapuraa, e mea au roa na ˈu i te reira! E auhune rahi na te noaa mai ia mâua i te mau matahiti atoa, e ua naeahia te sitona i te faito moni 3 dala e 16 toata i te farii.
Teie râ hoi, aita to ˈu metua tane fetii i au e ia haere au i te mau putuputuraa o te hoê amuiraa iti a te mau Ite i Malta. I te 7 no tiunu 1947, ma te itea-ore-hia e to ˈu metua tane, ua bapetizo vau ia ˈu i te tairururaa haaati a te mau Ite no Iehova i Wolf Point. Ua ani mai te hoê taeae kerisetiano ia ˈu e ia riro ei pionie, aore ra ei tavini ma te taime taatoa. Noa ˈtu to ˈu hinaaro hohonu e faaohipa i to ˈu oraraa mai te reira, ua faataa ˈtu vau e eita roa ˈtu to ˈu metua tane fetii e faatia ia ˈu ia pûpû i te hoê taime rahi no te taviniraa.
I muri noa iho, ua tatara to ˈu metua tane fetii i te hoê vehi rata e ua taio i te rata i papaihia no ˈu e te hoê hoa o tei faaitoito mai ia riro ei tavini ma te taime taatoa. No to ˈna riri rahi, ua horoa mai to ˈu metua tane fetii i te hoê maitiraa ia ˈu—e faaea i te poro aore ra e haere i rapae. E mea maitai roa teie maitiraa no te mea no to ˈu here rahi i te ohipa faaapu eita paha vau e faarue i nia i ta ˈu iho faaotiraa. Ua hoˈi ïa vau i roto i to ˈu utuafare fetii i Minnesota, e ua bapetizo-pauroa-hia ratou e ua taati atu ratou i te amuiraa no Detroit Lakes.
I te omuaraa ua faaitoito to ˈu utuafare ia ˈu ia riro ei pionie, i te matahiti 1948 râ ua haamata ratou i te paruparu i te pae varua. I taua taime ra hoi to te tumu parau ra “E haere i mua i te paari mau aore ra e topa faahou i roto i te hara, teihea ïa?” horoaraa i te faaitoitoraa o ta ˈu i titau. Ua faaarahia e “ma te papu e itehia te mau faahopearaa iino mau mai te peu e e patoi tatou ma te hinaaro mau i te pee maite i te ite o te haere ra i mua.” Ua faahiti te tumu parau e: “Eita tatou e nehenehe e faaea noa i te hoê vahi e e otohe, e tia râ ia haere i mua ma te parau-tia. Te haereraa i mua, eiaha e faaea, o te puai patoi rahi roa ˈˈe ïa i mua i te toparaa.”
Noa ˈtu e ua faaite to ˈu utuafare i te tahi atu mau otoheraa, ua tiaturi au e te fifi mau o to ratou ïa hinaaro ia monihia. Ua ite ratou i te mau maitai i te pae faanavairaa faufaa ia horoa hau atu â i te taime no te ohipa faaapu e ia faaiti mai no te pororaa. Ma te ore e hema i te hinaaro taoˈa, ua opua vau e riro ei pionie. Ua ite au e e ere i te mea ohie, e ua manaˈo atoa vau e eita e maraa ia ˈu. No reira i te matahiti 1948, ua tamata vau ia ˈu iho na roto i te raveraa i te taviniraa pionie ma te hinaaro mau i roto i te tuhaa ino roa ˈˈe o te matahiti—te avaˈe titema.
Te raveraa i te taviniraa pionie
Ua haamaitai Iehova i ta ˈu mau tutavaraa. Ei hiˈoraa, i te hoê mahana ua topa te faito toetoe i raro roa e -27° Celsius, ma te taio ore i te toetoe rahi aˈe. Ua haere au e faaite haere na te mau aroâ mai te matauhia ia ˈu, ma te tauiui pinepine i to ˈu na rima—te tuuraa i te rima toetoe roa i roto i ta ˈu pute ma te tapea i te mau vea e te tahi atu rima e tae roa i te taime a toetoe roa ˈi oia e a tia ˈi ia ˈu ia tuu atu i roto i te pute. Ua haafatata mai te hoê taata. Ma te parau e ua ite oia i ta ˈu ohipa i te tahi taime, ua ani mai oia e: “Eaha te mea faufaa e vai ra i roto i taua mau vea ra a tia noa ˈi oe i rapae i roto i te toetoe? A horoa mai na i na vea e piti ia nehenehe au e taio.”
I taua taime ra, ua taa ia ˈu e e haafifihia to ˈu huru i te pae varua ia apiti atu vau i to ˈu utuafare, no reira i nia i te aniraa a te Taiete Watch Tower, ua horoahia mai na ˈu te hoê tuhaa taviniraa apî, i Miles City, i Montana. I reira ua tavini au ei aratai o te pǔpǔ, piihia i teie nei e tiaau peretiteni. Ma te faaea i roto i te hoê pereoo nohoraa e piti metera i nia i te toru, ua tamaa vau na roto i te ohiparaa afa taime i roto i te puˈaraa ahu ma te ore e faaohipa i te pape. I te tahi mau taime e tarahuhia vau no te ohipa o ta ˈu i here roa ˈˈe—te auhuneraa.
I taua taime ra, ua faarooroo vau e ua topa roa te huru i te pae varua o to ˈu utuafare. I te pae hopea, ua patoi ratou, tae noa ˈtu vetahi atu o te amuiraa no Detroit Lakes, i te faanahonahoraa a Iehova. I nia i na 17 feia poro i te Basileia o te amuiraa, e 7 anaˈe o tei tapea noa i te haapao maitai. Ua haa to ˈu fetii ia faarue atoa vau i te faanahonahoraa a Iehova, no reira ua taa ia ˈu e te vai ra hoê noa ravea, ia haere hau atu â i mua. Nafea râ?
Te tapiraa i te taviniraa mitionare
I te taime o te tairururaa nunaa i te oire no New York i te matahiti 1950, ua ite au i te faatuiteraahia te feia haapii mitionare o te pǔpǔ 15 o te Haapiiraa bibilia no Gileada a te Taiete Watchtower. ‘Auê, ahiri noa e tei rotopu atoa vau i teie nei feia o te tavini ia Iehova i roto i te hoê tuhaa taviniraa ê,’ o ta ˈu ïa i manaˈo.
Ua hapono atu vau i te hoê parau aniraa e ua fariihia vau ia riro ei melo no te pǔpǔ 17 no Gileada, o tei haamata i te avaˈe febuare 1951. E mea haviti mau te vahi haapiiraa i nia i te hoê vahi faaapuraa i roto mai ia New York. Auê to ˈu hinaaro iti rahi e e ohipa i nia i te vahi faaapuraa i muri aˈe i te mau hora haapiiraa, peneiaˈe i roto i te fare vairaa maa a te mau puaatoro aore ra i rapaeau i roto i te mau faaapu! Ua faataa râ o John Booth, te tiaau o te Vahi faaapuraa no te Basileia i taua taime ra, e o vau anaˈe iho o tei aravihi no te puˈaraa ahu ma te ore e faaohipa i te pape. No reira ua titauhia vau ia rave i teie ohipa.
E ere Gileada i te mea ohie no te hoê taata faito ite no te piha hopea o te haapiiraa tuatahi. Noa ˈtu e tupohehia te mori i te hora 10 e te afa i te po, e tamau na vau i te haapii e tae roa ˈtu i te hora ahuru ma piti i te po. I te hoê mahana ua ani mai te hoê taata haapii ia ˈu ia haere i roto i ta ˈna piha ohipa. “Carl,” ta ˈna i parau mai, “te ite nei au e e ere roa ta oe faito haapiiraa i te mea maitai.”
‘Auê,’ o ta ˈu i manaˈo i roto ia ˈu, ‘e ani mai ratou ia ˈu ia faarue.’
Teie râ, ua horoa mai te taata haapii ma te here i te tahi aˈoraa no nia i te ravea e faaohipa maitai ai au i to ˈu taime ma te ore e haapii e maoro ˈtu i te po. Ua ani atu vau ma te mǎtaˈu e: “Ua navai anei au i te aravihi no te faaea â i ǒ nei i Gileada?”
“E,” ta ˈna i pahono mai. “Aita râ vau i ite e mai te peu e mea aravihi anei oe no te hoê parau tuite.”
Ua huti au i te tamahanahanaraa i roto i te mau parau a te peretiteni o te haapiiraa, o Nathan H. Knorr. Na mua ˈˈe ua parau oia i te feia haapii e eita te faito haapiiraa maitai e huti rahi aˈe i to ˈna manaˈo i te haapao maitai rahi o te mau mitionare i roto i ta ratou mau hopoia.
To ˈu fifi rahi roa ˈˈe o te reo paniora ïa, ua tiaturi râ vau e ia tonohia vau i Alaska, i reira o te huru toetoe ïa o ta ˈu i matau i to ˈu fare. Hau atu, e nehenehe ïa vau e poro na roto i te reo beretane. No reira ua taa paha ia outou i to ˈu hitimahuta i te afaraa o te haapiiraa, ua faanahohia na ˈu te hoê tuhaa taviniraa i Equateur, i Marite Apatoa. Oia mau, e tia ia ˈu ia paraparau na roto i te reo paniora, e i te reni ropu mau o te fenua e mea veavea roa!
I te hoê mahana ua haere mai te hoê tia FBI e farerei ia ˈu i te Haapiiraa no Gileada. Ua aniani mai oia ia ˈu no nia i te tamaiti o te aratai o te pǔpǔ [tiaau peretiteni] o tei faarue i ta matou faanahonahoraa i Detroit Lakes. Ua paaina te Tamaˈi Korea, e ua parau teie taata apî e e tavini oia na te mau Ite no Iehova e no reira eita oia e rave i te tau faehau. Ua faataa ˈtu vau e e ere faahou i te Ite no Iehova. I to te tia aroha-hopea-raa ia ˈu, ua parau mai oia e: “Ia haamaitai to oe Atua ia oe i roto i ta oe ohipa.”
I muri aˈe ua haapii au e ua taparahihia te taata apî i roto i te hoê o ta ˈna mau aroraa i Korea. Auê ïa faahopearaa ino mau no te hoê taata o tei nehenehe hoi e haere i mua i te paari mau i roto i te faanahonahoraa a te Atua!
I te pae hopea, ua tupu ta matou faatuiteraa oaoa i te 22 no tiurai 1951. Papu maitai, aita te hoê aˈe o to ˈu mau fetii i haere mai, ua ati roa râ vau i te oaoa i te tufaraahia mai na ˈu te hoê parau tuite no te mau haereraa i mua ta ˈu i rave.
Te faaauraa i te hoê tuhaa fenua ê
I te taime iho â a rave ai au i ta ˈu tuhaa taviniraa, ua faufaahia vau i te faaineineraa a to ˈu metua vahine. E ere i te mea apî no ˈu te tunuraa maa, te puˈaraa i te ahu e te rima, e te ereraa i te pape. O te pororaa râ na roto i te reo paniora oia ïa! Ua faaohipa vau i te hoê oreroraa parau neneihia na roto i te reo paniora no te hoê tau taime. Ua rohi au e toru matahiti na mua ˈˈe a nehenehe ai au e horoa i te hoê oreroraa parau na roto i te reo paniora e na roto hoi i te faaohiparaa i te mau nota e rave rahi.
I to ˈu tapearaa ˈtu i Equateur i te matahiti 1951, ua iti aˈe i te 200 feia poro i te Basileia i reira. E au ra e ua maumau rii te faariroraa i te mau taata ei pǐpǐ i te mau matahiti matamua e 25. E mea taa ê roa ta matou mau haapiiraa bibilia i te mau tutuu niu-ore-hia i nia i te mau Papai a te haapaoraa katolika, e aita iho â râ to matou apee-maite-raa i te mau faaueraa a te Bibilia no nia i te taiva-ore-raa i te hoê hoa faaipoipo i auhia mai.—Hebera 13:4.
Noa ˈtu râ, ua nehenehe matou e opere e rave rahi mau buka bibilia. Ua riro hoi ta matou taviniraa i Machala, i ropu o te mau fenua faaapu meiˈa, ei hiˈoraa. O mâua anaˈe iho o Nicholas Wesley te mau Ite i reira i to mâua tapaeraa ˈtu i te matahiti 1956. E faarue na mâua i te poipoi roa na nia i te mau pereoo faarueraa o tei faaohipahia i nia i te mau purumu rahi hamanihia i taua mau mahana ra. I muri aˈe mâua i te tereraa i te hoê vahi atea roa, e faaea mâua e e poro i te mau taata i te roaraa o te purumu i te vahi e fariihia ˈi mâua.
I te hoê iho â râ mahana, ua haamau o Nick e o vau i te hoê tapao rahi roa ˈˈe i rotopu ia mâua e o vai o te opere rahi roa ˈˈe i te mau vea. Te haamanaˈo ra vau e ua mahemo vau ia Nick i te afa mahana, i te po ra ua opere mâua toopiti atoa ra e 114 vea. Ua vaiiho mâua tau hanere o ta mâua vea i te mau avaˈe atoa na te mau taata o ta mâua mau eˈa opereraa vea. E ono taime ua opere au hau atu i te hoê tausani vea i te hoê noa avaˈe. A feruri na ehia rahiraa o tei nehenehe e taio i te mau parau mau bibilia na roto i te ravea o teie mau vea!
I Machala ua fanaˈo atoa mâua i te haamaitairaa taa ê e patu i te Piha matamua no te Basileia a te amuiraa iho no Equateur. A 35 matahiti i teie nei, i te matahiti 1960. I taua mau mahana ra, e 15 feia noa i tae mai i ta matou mau putuputuraa. I teie nei mahana te vai nei 11 amuiraa itoito i Machala!
Te hoê tere i Marite
I te mau matahiti 1970 i mairi aˈenei, ua hoˈi faahou vau i te mau Hau Amui no Marite no te hoê tau faafaaearaa e ua faaea vau maa hora rii e to ˈu taeae Frank. Ua rave oia ia ˈu i roto i ta ˈna pereoo na nia ˈtura mâua i te hoê aivi iti i reira e itehia ˈi te hoê purumu roa i nia ˈtu i te Red River Valley. E mea haviti roa, e te mau huero maemae o te tairiirihia e te mataˈi, o te hoê ïa faaapu rahi sitona. I roto i te tereraa e ite-maitai-hia te Sheyenne River renihia e te mau tumu raau. Ua tâpûhia ihora te mataitairaa au mau i teie mau mea haviti e te hau i to to ˈu taeae haamataraa i te paraparau.
“Ahiri e e ere o oe i te taata maamaa o te ratere haere na Marite Apatoa, ua fanaˈo atoa ïa oe i te reira!”
“Frank,” tâpû oioi atura vau ia ˈna. “A faaea noa i reira.”
Aita oia i faahiti faahou i te parau. Tau matahiti i muri aˈe, ua pohe taue atura oia e ua paiuma roa te toto i roto i te roro, ma te vaiiho e toru fare faaapu nehenehe mau i Dakota Apatoerau e 400 ta te rahi i te taatoaraa, tae noa ˈtu te vahi faaapuraa a to ˈu metua tane fetii e 260 ta te rahi i Montana o tei tufahia ia ˈna.
I teie nei ua pohe pauroa to ˈu mau fetii. Ua oaoa râ vau e i Detroit Lakes, i reira matou paatoa i te haamataraa i te oraraa ei mau Ite no Iehova tau matahiti i teie nei, e utuafare i te pae varua to ˈu ua hau atu i te 90 taeae e mau tuahine kerisetiano.
Te tamau-noa-raa i te haere i mua i te pae varua
I te mau 15 matahiti i mairi aˈenei ua hotu te mau faaapu rarahi mau i roto i te auhuneraa i te pae varua i ǒ nei i Equateur. E 5 000 feia poro i te Basileia i te matahiti 1980, i teie nei ua hau atu matou i te 26 000. Ua fanaˈo vau i te haamaitairaa no te tauturu hau atu i te hoê hanere o ratou i te bapetizoraa.
I teie nei, e 80 matahiti to ˈu, te rohi nei au ia naeahia ia ˈu e 30 hora i te avaˈe i roto i te taviniraa e mea iti aˈe hoi i ta ˈu i faatupu na oia hoi 150 hora i te matahiti 1951. Mai te matahiti 1989 mai â, i to ˈu iteraa e e mariri ai taata to ˈu i te prostate, ua rave au i te taime o to ˈu haamahâraa rohirohi no te taio. Mai taua matahiti ra mai â, ua taio vau i te Bibilia i roto i to ˈna taatoaraa e 19 taime e te buka ra Les Témoins de Jéhovah: Prédicateurs du Royaume de Dieu e 6 taime. I te na reiraraa ua haere noa ïa vau i mua i te pae varua.
Oia mau, ua nehenehe atoa ia ˈu ia fanaˈo i te pae materia i nia i te mau fenua faaapuraa o te mau Hau Amui no Marite. E eita roa ˈtu râ te mau taoˈa i te pae materia e faaauhia i te oaoa ta ˈu i fanaˈo i roto i te auhuneraa i te pae varua. Te faaara ra te amaa i ǒ nei i Equateur ia ˈu e ua opere au hau atu i te 147 000 vea e 18 000 buka i roto i ta ˈu ohipa mitionare. Te faariro nei au i te reira ei mau huero i te pae varua, ua tupu aˈena e rave rahi; vetahi ra e tiâ ia hotu mai i roto i te mafatu o te mau taata a taio noa ˈi ratou i teie mau parau mau o te Basileia.
Te manaˈo maitai roa ˈˈe o ta ˈu e nehenehe e feruri o te haereraa ïa i mua i roto i te ao apî a te Atua e ta ˈu atoa mau tamarii i te pae varua e mau mirioni ê atu â o tei maiti i te tavini i to tatou Atua, o Iehova. Eita te moni e faaora i te hoê taata i te hopea o teie nei ao ino. (Maseli 11:4; Ezekiela 7:19) Teie râ, e tamau noa ta tatou ohipa i te pae varua i te hotu—mai te peu e e tamau noa tatou tataitahi i te haere i mua i te paari mau.
[Hohoˈa i te api 24]
Te ineineraa i te tavini ei pionie i Miles City, i Montana, i te matahiti 1949
[Hohoˈa i te api 24]
Te hooraa i te pape no ta matou fare mitionare, i te matahiti 1952
[Hohoˈa i te api 25]
Te pororaa i Machala, i te matahiti 1957
[Hohoˈa i te api 25]
Mai to ˈu maˈiraahia i te matahiti 1989 mai â, ua taio vau i te Bibilia i roto i to ˈna taatoaraa e 19 taime