Te hoê taairaa haapohe
I TE matahiti 1959 ra, ua tohu te feia utuutu maˈi no te mau Hau Amui no Marite e fatata roa te maˈi tutoo i te ore. Oia mau, i te mau matahiti i muri iho, ua topa oioi te maˈi i manaˈo ai e rave rahi taata e ua vî te reira. Teie râ, te hoˈi faahou maira te maˈi tutoo, e ua apeehia mai te reira e te hoê taairaa haapohe—te VIH, te hoê tirotiro o te haaparuparu i te ravea parururaa o te tino e o te faatupu mai i te maˈi SIDA.
Noa ˈtu e ua hau atu i te piti miria taata—fatata hoê i nia i te toru o te huiraatira o te ao nei—e bateria o te maˈi tutoo to roto ia ratou, ia pee-anaˈe-hia teie mau taata i teie maˈi no te taime matamua, 10 % noa ïa manuïaraa e e roo-mau-hia ratou i te maˈi tutoo no te oraraa taatoa. Ma te anaanatae, te feia atoa e VIH to ratou, e 8 % ïa manuïaraa e e roohia ratou i te maˈi tutoo i te matahiti. Rahi noa ˈtu â te taata i te tupuhia i te VIH, rahi noa ˈtu atoa ïa ratou i te tupuhia i te maˈi tutoo.
Te tapao ra te Taote ra o Richard J. O’Brien no te OMS (Faanahonahoraa o te Oraora-maitai-raa na te Ao nei) e i te mau matahiti i mairi aˈenei, fatata 15 % maraaraa o te maˈi tutoo i te mau Hau Amui no Marite. Te parau ra oia e “te tumu rahi o te reira, o te taairaa ïa i rotopu i te VIH e te maˈi tutoo.” Teie râ, mea ino roa ˈtu â te fifi i roto i te mau fenua navai ore. Te itehia ra te hoê numera taatoa e 90 % o na taata e vau mirioni i tupu-apî-hia i te maˈi tutoo i te mau fenua veve roa ˈˈe, e fatata e toru mirioni o teie feia maˈi e pohe ra.
Na te ao atoa nei, te aro nei tau 4,4 mirioni taata i teie nau maˈi haapohe e piti. Te tohu ra te OMS e, i te tau i mua nei, e haapohe te maˈi tutoo i te mau matahiti atoa hoê mirioni taata i tupuhia i te VIH. “Ua riro na maˈi pee e piti atoa ei fifi rahi roa ˈˈe i te pae no te oraora-maitai-raa o te huiraatira o teie hoê ahuru matahiti,” o ta Peter Piot ïa i parau, te taata faatere rahi no te Porotarama Amui a te mau Nunaa Amui no nia i te VIH/SIDA.
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 19]
New Jersey Medical School—National Tuberculosis Center