Te haavare nei te mau aivanaa i te huiraatira
Na to tatou taata papai a A ara mai na! i Paniora
UA TIATURI o Tomás Serrano, e taata paari oia, te hoê taata faaapu paniora iri paapaa mahana, e rave rahi matahiti e ua huna ta ˈna vahi faaapuraa i Andalousie i te hoê ohipa otahi. E pinepine ta ˈna pereoo arote i te tapoˈi i te mau ivi e te mau niho e ere no te mau nǎnǎ animala o te fenua. I to ˈna paraparauraa no te mau mea ta ˈna i ite i te feia o te oire, aita e taata e haapao atu—e te reira aita i haapao na mua ˈˈe i te matahiti 1980.
I taua matahiti ra, ua haere mai te hoê pǔpǔ taata tuatapapa i te mau ohipa tahito no te maimi i roto i te tuhaa fenua. I te hoê tau maoro, ua ite ratou i te tahi mau taoˈa huna mau o te mau ohipa tahito: te mau ivi o te daba, mau elephani, mau hippopotame e te tahi mau animala, o tei vaiihohia i te hoê vahi nainai o te hoê vahi vari mǎrô. Tera râ, i te matahiti 1983, ua fa taue mai te hoê tuhaa fenua faufaa i roto i te mau tumu parau matamua o te fenua atoa.
Ua itehia mai te tahi atu tuhaa ivi upoo taa ê aita i maoro aˈenei. Ua faaitehia oia mai “te mau toea taata tahito roa ˈˈe i itehia i Europa e i Asia.” Ma te tuatapapa e tei roto oia e 900 000 aore ra e 1 600 000 matahiti, ua opua te mau aivanaa i te rave i “te hoê tauiraa i roto i te tuatapaparaa o te mau huru taata.”
Ua horoahia i te ohipa tahito o tei faatupu i teie aau tae taatoa te “Taata o te Orce”—i muri aˈe i roto i te oire o te mataeinaa no Granada, i Paniora, i reira to ˈna iteraahia.
Te faaô ra te “Taata o te Orce” i roto i te vea
I te 11 no tiunu 1983, ua itehia te faaiteiteraa o te ohipa tahito i te huiraatira i te fenua Paniora. Ua haapapu aˈena te mau aivanaa tuiroo no te fenua Paniora, Farani, e Beretane i to ˈna tiaraa mau, e te turu politita a muri aˈe ma te oioi. Ua faaite te hoê vea paniora ma te aau tae: “I teie nei mahana, tei mua te fenua Paniora, e Granada iho â râ i te vairaa tahito o te taata i roto i te mau fenua rarahi o Europa e Asia.”
Eaha mau na te hohoˈa o te “Taata o te Orce”? Ua faahohoˈa te mau aivanaa ia ˈna mai te hoê taata ratere mai Afirika mai aita i maoro aˈenei. Ua parauhia e no te hoê taurearea tane te ohipa tahito taa ê e 17 matahiti e 1,5 metera te roa. Peneiaˈe, e taata auau e haaputu animala o tei ore i ite atura ia faaama i te auahi. E mea papu, ua faaohipa aˈena oia i te hoê reo e hoê haapaoraa matamua. Ua amu oia i te maa hotu, te mau huero maa, te mau maa hotu meumeu, e te mau manumanu, e te mau toetoeâ animala tei haapohehia e te mau hyènes.
Te mau feaaraa no nia i te faataaraa
I te 12 no me 1984, e piti noa hebedoma na mua ˈˈe te putuputuraa o te feia haapii ite aivanaa na te mau fenua atoa i nia i te tumu parau, ua tupu te mau feaaraa rahi no nia i te tumu o te mau toetoeâ o te mau taoˈa tahito. I muri aˈe i te tatararaa ma te haapao maitai i te mau huˈahuˈa pua mai roto mai i te tuhaa o te upoo, ua ite te feia tuatapapa i te hoê “ivi tua”. Aita taua huru ivi ra i roto i te upoo taata. Ua tuuhia te putuputuraa a te feia haapii i te tahi atu taio mahana.
Teie te upoo parau o te vea El País no Madrid, “Te mau faataaraa papu e no te hoê asini te ivi upoo o te “Taata o te Orce.” I te pae hopea, i te matahiti 1987, ua faahiti te hoê api parau ite aivanaa papaihia e Jordi Augustí e Salvador Moyà, na feia tuatapapa i te ohipa tahito e piti i roto i te maimiraa matamua, e ua haapapu maitai te hiˈopoaraa na roto i te hihi X e no te hoê huru puaahorofenua te ohipa tahito i itehia mai.
No te aha e haavare ai?
Ua tupu teie tauiraa no te mau tumu e rave rahi, aita hoê i faaohipa i te ravea i te pae ite aivanaa. Te vai noa ra te iteraa fifi o te mau tupuna taata e mea maoro i roto i te tuhaa o te aivanaa. Ua oioi te feia politita i te turu i te mau vahi maitatai, e e faatapunihia te etaeta o te ite aivanaa na roto i te ieie o te nunaa.
Ua parau te hoê faatere hau no te ihotumu o te fenua e e taime rahi no Andalousie “i te riroraa ei vahi i itehia te maimiraa rahi.” I te faaiteraahia te mau feaaraa no nia i te maimiraa i roto i te tahi mau tuhaa fenua, ua tapea papu te faatereraa o te fenua no Andalousie i te parau e “e mea mau te mau toea.”
Ua noaa mai i taua ohipa tahito maere ra (e fatata e 8 tenetimetera i te tiametera) i te faufaaraa rahi i te tahi aˈe pae no te mea te erehia ra i te haapapuraa no te turu i te haapiiraa e mea tupu noa mai te taata. Noa ˈtu te nainai o te ohipa tahito, ua piihia te “Taata o te Orce” mai te “taoˈa rahi roa ˈˈe o te tuatapaparaa i te tapao tahito itehia i te mau matahiti i mairi aˈenei, e aita e taairaa i rotopu i te taata matamua no Afirika (Homo habilis) e te taata paari roa ˈˈe no te mau fenua rarahi no Europa e Asia (Homo erectus).” Ua navai noa te huru feruriraa manaˈo-noa-hia e te ohipa ite aivanaa papu ore no te horoa mai i te mau faataaraa no nia i te hohoˈa e te huru oraraa o te “Taata o te Orce.”
Hoê matahiti aore ra na mua noa ˈˈe i te iteraahia te “Taata o te Orce,” ua feruri hohonu te taata faatere o te pǔpǔ aivanaa, te taata tuatapapa i te ohipa tahito, Josep Gibert no nia i te mau mea maere ta te fenua e faaite mai. “O te hoê o te mau pu tahoêraa faufaa roa ˈˈe o te Tau Quaternaire i Europa,” o ta ˈna ïa i parau. E i muri aˈe atoa i te faaiteraahia te huru mau o te ohipa tahito, ua haapapu te taata tuatapapa ra o Gibert e: “Te tiaturi nei te pu ite aivanaa na te mau fenua atoa ma te papu e i roto i te vahi Guadix-Baza [i reira te iteraahia te taoˈa tahito], i teie nei aore ra a muri aˈe, e itehia te hoê ivi taata e hau atu e hoê mirioni matahiti, e mea papu o te hoê ïa maimiraa rahi.” Oia mau, ua faarirohia te hinaaro ei parau mau!
“Ua taaihia te ite aivanaa e te iteraa i te parau mau”
Ua faˈi te hoê taata o tei ite atoa i te “Taata o te Orce”, te Orometua ra o Salvador Moyà, ma te haavare ore ia A ara mai na!: “E mea fifi roa no te Orometua Jordi Agustí e no ˈu ia farii e ere te ohipa tahito i te hoê huru taata. Tera râ, ua taaihia te ite aivanaa e te iteraa i te parau mau, noa ˈtu aita i au maitai i to tatou hinaaro.”
Te faahohoˈa ra te aimârôraa tei faatupuhia e te “Taata o te Orce” i te ohipa fifi mau no te tuatapapa i te ohipa tahito ia faaite i te parau mau no nia i te mea e piihia ra te haapiiraa e mea tupu noa mai te taata. Noa ˈtu e tau ahuru matahiti maimiraa, aita i itehia te mau toea o te mau tupuna uri taata tei manaˈohia. Noa ˈtu aita i tuea i te hinaaro o te tahi mau aivanaa, e ereraa anei te reira i te haapapuraa mau no te tumu e e ere te taata i te hoê hotu o te tupu-noa-raa i muri aˈe i te mau mea atoa?
E aniani paha te hoê taata hiˈopoa paetahi ore ia ˈna iho e mai te peu e e parau haavare ore anei te tahi atu mau “uri-taata” tuiroo i te “Taata o te Orce”.a Mai ta te aamu i faaite ma te aano, e nehenehe te ite aivanaa e aratai i te mau taata i te parau mau, tera râ, aita te feia aivanaa i paruruhia i te hape. E mea tano iho â râ te reira ia haapouri te mau manaˈo politita, philosopho, e to ratou iho mau manaˈo i te tumu parau—e ia faaohipahia te mea iti no te tamata i te faataa i te mea rahi.
[Nota i raro i te api]
a No te hoê hiˈopoaraa faataa maitai no te tahi atu mea e parauhia ra te uri-taata, a hiˈo i te pene 9 o te buka ra La vie: Comment est-elle apparue? Évolution ou Création? (farani) neneihia e te Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
[Hohoˈa i te api 24, 25]
I nia: Te hoê hamani-faahou-raa o te taoˈa tahito e 7,5 tenetimetera o te mea e manaˈohia ra te “Taata o te Orce”
I te pae atau: Te hoê peni o te “taata matamua” manaˈohia mai tei ferurihia e te feia e tiaturi e mea tupu noa mai te mau mea