“Te tumu raau i tanuhia te niaraa i raro”
TERA te iˈoa pii noa o te tumu raau baobab no Afirika. Ia tupu anaˈe to ˈna mau rauere e ia uˈa anaˈe to ˈna tiare, mea nehenehe mau â oia. I te tau toetoe râ, e tia noa to ˈna mau amaa potopoto e aita e rauere faahou i nia i te tumu poto, mai te mau aa o te hoê tumu raau i tanuhia te niaraa i raro.
Te vai ra i te pae apatoerau o Botswana te hoê pǔpǔ baobab parauhia Na Tuahine e Hitu. Ua peni te taata ratere na te mau fenua e e taata peni atoa o Thomas Baines, i to ratou hohoˈa i te senekele XIX, e aita ratou i taa ê roa i teie mahana i taua hohoˈa i penihia ra.
Te haapapu maira te reira i te oraraa maoro o te baobab. Inaha, te manaˈohia ra e ua naeahia i te mau tumu raau rarahi roa ˈˈe e rave rahi tausani matahiti. E tano maitai te baobab i roto i te mau vahi veavea e te mǎrǒ no Afirika e ua riro atoa oia ei maa. Te vai ra i roto i to ˈna mau maa te tahi mau huero uouo e ia tamatahia te reira, e au ïa i te tahi pata. Mea au roa na te mau elephani te paa o to ˈna tumu e to ˈna raau e au i te rimu ra, tei puru roa i te pape. I te tahi taime, e itehia i roto i te mau amaa poopoo o te tumu raau aore ra i roto i te mau apoo na roto i te tumu, vetahi mau hopuna pape ûa.
Ua riro te omenemeneraa rahi o te baobab ei tuhaa taa ê maere mau o taua tumu raau nei. Te parauhia ra e te tupu ra te tumu raau rarahi roa ˈˈe i te pae apatoa o te Kilimandjaro, i Tanzanie; ua naeahia to ˈna omenemeneraa i te 28 metera. I Zimbabwe, e vaiihohia na te pereoo uta taata i raro aˈe i te hoê baobab poopoo e e nehenehe hau atu i te toru ahuru taata e haere i roto.
Mea huru ê roa ia ite e e naea-noa-hia i te taata, tei noaa hoi ia ˈna i te maramarama, tau 70 matahiti anaˈe, area “te tumu raau i tanuhia te niaraa i raro” ra, e nehenehe ïa ta ˈna e e ora e rave rahi tausani matahiti. Auaa râ hoi, te vai ra ia tatou nei te tiaturiraa e e tapea te Poiete o te mau mea ora atoa i ta ˈna parau tǎpǔ, e faataa ra e e riro te mau mahana o to ˈna ra nunaa “mai te mau mahana o te raau nei”. — Isaia 65:22; Salamo 90:10.