Te mau taata e SIDA to roto ia ratou—E hia rahiraa te nehenehe e pohe?
I TE matahiti 1981, a papu-maitai-hia ˈi eaha mau na te SIDA, ua tapao aˈera te mau taote e fatata e 5 e tae atu i te 10 % o te mau taata i roohia i te tirotiro o te SIDA o te faatupu i te maˈi e o te pohe atu. Teie râ, e papuhia te tirotiro o te SIDA tau area taime i muri iho. E nehenehe atoa e mairi e pae matahiti aore ra na mua ˈˈe hou te mau tapao e iteahia mai ai.
I teie nei mahana, ia hoˈi tatou e vau matahiti i muri, te manaˈo nei vetahi mau taote aravihi e e naeahia i rotopu e 40 e e 50 %, aore ra hau atu o te mau taata e tirotiro SIDA to ratou, i taua maˈi nei e e pohe atu ai. Te parau ra te buka ra Te SIDA i roto i te mau fenua veve e: “Ia au i te tahi mau numera i haamauhia e te roro uira, e 50 % o te mau taata e tirotiro HIV to roto ia ratou o te faatupu roa mai i te hoê SIDA i roto i te pae matahiti i mua ia ratou e e 75 % i roto ïa i te hitu matahiti.”
Te na ô râ taua buka nei e: “E rave rahi mau taote aravihi e te rahiraa o te feia tuatapapa i te parau no te tirotiro (virus) teie e manaˈo nei e e pohe fatata te taatoraa o te mau taata e tirotiro HIV to roto ia ratou, i te maˈi. (...) Ua niuhia taua manaˈo nei i nia e piti tumu. A tahi, i nia i te hoê hiˈopoaraa: te rahi noa ˈtura hoi te taata i peehia i te tirotiro a toru, maha aore ra a pae matahiti atura, teie e faatupu nei i te maˈi i te mau matahiti atoa. I te tahi aˈe pae, i nia ïa i te tuatapaparaa i te tirotiro HIV iho.” Papu maitai, e mau manaˈo anaˈe teie, na te tau ïa i mua nei e haapapu mai e e parau mau anei aore ra eita.
Ua hiˈopoa o Anthony Fauci, taata maimi no te Pû marite i te pae no te oraora-maitai-raa, i te mau vahi paruparu o te ravea parururaa i roto fatata e 90 % o te feia maˈi e tirotiro o te SIDA to roto ia ratou aita i naeahia i te pae matahiti.
Ia manaˈo tatou ei hiˈoraa e te afaraa “anaˈe” o na 50 e tae atu i te 100 milioni taata e tirotiro o te SIDA to roto ia ratou o te pohe, tau milioni taata pohe ïa te tapaohia mai i te mau matahiti atoa i roto i na matahiti hoê ahuru i mua nei. Te manaˈo nei vetahi pae e i te fenua Afirika noa, e nehenehe taua numera nei e naeahia i nia i te faito tau ahuru milioni.
Ia faaau tatou i te reira i te tamaˈi
I te pae no te poheraa te taata, e te mau fifi i roohia i nia i te totaiete taata e tae noa ˈtu te mau haamauˈaraa, e nehenehe te SIDA e faaauhia i te hoê tamaˈi faufaa roa.
I te mau Etats-Unis, ei hiˈoraa, ua tapaohia fatata e 40 000 feia pohe. I rotopu i te hoê e te piti milioni taata e tirotiro o te SIDA to roto ia ratou, e 250 000 e tae atu i te 400 000 i New York noa. I roto i te tahi mau vahi o te oire, ua riro te SIDA ei maˈi pee matamua i nia i te mau aiû fanau apî.
Noa ˈtu â ïa e, i roto i taua fenua ra, te itehia ra te itiraa mai te faito o te taata i roohia i teie maˈi i roto i te tahi mau pǔpǔ o te riro hoi i te pee-oioi-hia i teie maˈi e aita e itehia ra i roto i te feia e taatiraa i te pae tino tano hoi to ratou, e rahi noâ te faito o te feia pohe i roto i te mau matahiti i mua nei. Te manaˈo ra te Pû marite i te pae no te hiˈopoaraa i te mau maˈi, i Atlanta, e i te hopea o te matahiti 1991, e haapohe te SIDA hau atu i te 200 000 Marite, e hau atu i te 50 000 i te matahiti 1991 noa. I te hopearaa o te matahiti 1992 — i roto noa i te maha matahiti —, e nehenehe te SIDA e haapohe hau atu i roto i te huiraatira iho o te mau Etats-Unis ia faaauhia i te Tamaˈi rahi Matamua, te tamaˈi i tupu i Korea e te tamaˈi i Viêt Nam ia amuihia na tamaˈi e toru nei.
Inaha hoi, ta te vea ra The Futurist ïa e papai ra, “e nehenehe te SIDA e haapohe hau atu i te taata ia taiohia mai teie atu nei e tae atu i te hopea o te senekele nei ia faaauhia i te mau tamaˈi atoa i tupu i te senekele e XX”.
No nia i te mau haamauˈaraa i ravehia no te rapaau i teie maˈi, mea riaria mau â te mau numera i tapaohia mai. I te mau Etats-Unis te faahitihia ra te parau no e 50 000 dala marite aore ra hau atu i te matahiti hoê e i te taata hoê. I roto i te mau matahiti i mua nei, o te mau milia dala marite te haamauˈahia nei i te mau matahiti atoa no te rapaau i te feia maˈi. Te mǎtaˈu nei vetahi e ia î roa te mau fare maˈi i te rahiraa taata maˈi aore ra ia ore ratou e nehenehe e amo i te mau haamauˈaraa.
Huru tupuraa fifi mau i Afirika
I te fenua Afirika, mea iti roa te mau tamaˈi, aore ra aita roa ˈtu, tei ite i te mau faahopearaa iino mau mai ta te SIDA i faatupu i teie mahana. Ia au i te vea beretane ra New Scientist, “te parare oioi roa nei te SIDA i Afirika”. Te parau ra te hoê tumu parau no Politiken e: “Ia au i te taata haapao i te tabura aroraa i te SIDA i Ouganda, ‘mai te peu eita te hoê tauiraa e tupu, e roohia te hoê taata paari i nia i te piti i roto i taua fenua ra i te tirotiro o te SIDA i te matahiti 2000’. Fatata te afaraa o te feia i roohia i te SIDA i Afirika, e mau vahine ïa o tei naeahia te matahiti no te fanau i te tamarii. I Rwanda, hoê taata e SIDA to ˈna i nia i te pae, e tamarii ïa. I Zambie, 6 000 aiû o te fanauhia mai i teie matahiti o te peehia i te SIDA. I Nairobi, i nia e 800 vahine purumu tei ravehia te tahi hiˈopoaraa i nia ia ratou, 90 % e tirotiro SIDA to roto ia ratou. E te taoto nei taua mau vahine ra ia au i te hoê faito au noa i e 1 000 tane i te matahiti hoê.”
“Mai te peu e eita e ravehia i te tahi ohipa, e pohe taua fenua ra”, ta Pieter Piot ïa i parau, te hoê taote aravihi no te fenua Belegika. I to ˈna aˈe pae, te parau ra o Jonathan Mann, e rave ra i te ohipa i te O.M.S. no te aro i te SIDA, e: “E nehenehe ta tatou e manaˈo e e ere o Afirika no te fenua nei e e vaiiho noa ˈtu ai ia ˈna i roto i to ˈna ati. Ia na reira râ tatou, mai te huru ra ïa e te haamoe ra tatou e e nehenehe te maˈi pee e ore roa i roto i te hoê fenua ma te ore hoi e faaore roa na mua ˈˈe i roto i te tahi atu mau fenua.”
No reira, ia au i te manaˈo o te mau taote aravihi e rave rahi, ua riro te SIDA ei ati rahi mau. Te faahiti ra o Javier Pérez de Cuellar, papai parau rahi o te mau Hau amui, i taua parau ra mai te hoê “ati rahi” teie “e haamǎtaˈu nei ia tatou mai te mǎtaˈu e itehia i roto i te mau faahopearaa atoa o te hoê tamaˈi”.
I roto i te tahi mau tuhaa, mea ino roa ˈtu â te SIDA i te tamaˈi. No te aha hoi? No te mea aita hoê noa ˈˈe ravea to mua, maoti râ te tabura o te feia pohe teie e roa noa ˈtura e eita atoa hoi te “feia i pepe” e ora mai.
[Parau iti faaôhia i te api 5]
‘E rave rahi teie e manaˈo nei e fatata te taatoraa o te feia e tirotiro HIV to roto ia ratou o te pohe i taua maˈi nei i te tau i mua nei.’
[Parau iti faaôhia i te api 5]
“E nehenehe te SIDA e haapohe hau atu i te taata ia taiohia mai teie atu nei e tae atu i te hopea o te senekele ia faaauhia i te mau tamaˈi i tupu i te senekele e XX.”