Te tuatapaparaa i te aravihi rahi

“Ahani tatou e haapii i te mau aiû iti maoti te mau tamarii, e î roa ïa te ao i te feia aravihi rahi mai ia Einstein, Shakespeare, Beethoven e Léonard de Vinci.” — Glen Doman, taata faatere i te mau Amuiraa no te faaohipa-maite-raa i te aravihi o te taata.

“Eita te hoê tamarii e fanauhia mai ei taata aravihi rahi e aore ra ei maau. Tei te mau faaitoitoraa noa e noaahia mai e te mau cellules o to ˈna roro i rotopu i te mau matahiti taa ê, na matahiti matamua e toru o to ˈna oraraa. I te fare haapiiraa tuatahi, ua maoro roa ïa! — Masaru Ibuka, taata papai i te buka ra I te fare haapiiraa tuatahi, ua maoro roa ïa! (beretane).

E TUU te mau ravea faahiahia mau o te roro o te mau aiû i te mau metua i mua i te hoê maitiraa. Afea ratou e haamata ˈi i te horoa ˈtu i te hoê haapiiraa taa ê na ratou? Eaha te haapii atu ia ratou? E hia rahiraa parau apî e horoa ˈtu ia ratou? Eaha te pinepineraa? Te noaa nei i te tahi pae i te mau tapao faahiahia mau: ua ite te tahi mau tamarii rii e piti e tae atu i te pae matahiti i te taio, te papai, te paraparau e piti na reo aore ra hau atu â, te faataˈi i te fira aore ra i te piano, te haere na nia i te puaahorofenua, te ǎu e te rave i te faaetaetaraa tino.

I te rahiraa o te taime, e tuuhia te haapiiraa i te pae ite i te parahiraa matamua maoti te haapiiraa i te pae faaetaetaraa tino. Inaha, ua ite te hoê tamarii iti e piti matahiti i te taio e tae roa i te 100, te amui i te mau numera ma te hape ore, te parau te hoê taatoaraa e 2000 parau, te taio i te mau pereota e 5 parau, e e tariˈa maitai roa to ˈna no te faaroo i te mau nota. I te 3raa o to ˈna matahiti, te faahiti nei te tahi tamarii i te mau iˈoa o te tuhaa taa ê o te cellule ia faaitehia ia ˈna i nia i te hoê iri piaraa parau: mitochondries, réticulum endoplasmique, appareil de Golgi, centrioles, vacuoles, chromosomes, e rave rau atu â. E hauti te hoê tamaiti iti e toru matahiti i te fira e i te 4raa o to ˈna matahiti, te huri nei te tahi atu tamaiti i te parau tapone e te parau farani na roto i te parau beretane. Ua parau te hoê orometua haapii o te haapii i te numeraraa i te mau tamarii apî roa i te hoê mahana e: “Ia faatopa noa ˈtu vau e 59 moni huˈahuˈa i raro, e oioi roa to tatou mau tamarii iti i te haapapu mai e e 59 atoa ra, aita i hau atu, aita i iti aˈe.”

Mai te peu te anaanatae rahi nei te hoê pae i teie huru haapiiraa hohonu mau, te haere mǎrû nei te tahi pae. Ei haapapuraa, teie te tahi mau parau a te tahi feia toroa i te pae o te mau tamarii:

“Oia mau, eita i te mea tano roa ia haapii i te mau ohipa e haapiihia i te fare haapiiraa, i te mau tamarii apî roa. Parau mau roa, e nehenehe e na reira. Teie râ, e ere te parau e e nehenehe anei e na reira, te parau râ eaha mau na te mau faahopearaa fatata e no a muri aˈe.”

“E faariro teie raveraa i te mau tamarii ei matini rii aravihi; eita te reira e vaiiho ia ratou ia faafaaea rii.”

“E haapii te mau tamarii ia ratou iho na roto i te raveraa ratou iho i te tahi mau ohipa e na roto i te hiˈopoa-haere-raa i te mau mea e haaati ra ia ratou. [Mai te peu e faahepo tatou i to ratou tupuraa i te rahi i te pae no te ite,] e nehenehe paha tatou e faaino i to ratou tupuraa i te rahi i roto i te tahi atu mau tuhaa [te pae o te here e te pae faaearaa e vetahi, ei hiˈoraa].”

“Te hinaaro mau nei au e parau: eiaha ia anoihia te hoê ite rahi e te ruperuperaa. Mea pinepine te noaaraa i te ite rahi aˈe i te faatupuhia ma te haapao ore i te tahi atu â mau tuhaa faahiahia atoa, e peneiaˈe hau atu â i te faahiahia.”

“Eita te reira e tauturu i te mau taairaa maitai i rotopu i te mau metua e te mau tamarii. E riro te mau tamarii i te manaˈo e e herehia ratou no to ratou ite.”

Ma te feaa ore, te faahepo nei te tahi mau metua i ta ratou mau tamarii, te hinaaro nei ratou e faariro ia ratou ei mau tamarii maere mau, ei mau tamarii aravihi roa no te faateitei ia ratou iho. Te rave nei ratou i ta ratou mau tamarii mai te hoê auˈa e mairi te hanahana i nia ia ratou. E ere râ te reira te tapao titauhia e te feia atoa e turu nei i te haapiiraa oioi.

Eita roa ˈtu o Glen Doman, te taata i faahitihia i te omuaraa o teie tumu parau, e turu i te faatupuraa i te mau tamarii aravihi roa. Teie ta ˈna tapao: “Te horoaraa i te mau metua atoa te mau haamaramaramaraa titauhia no te faariro i to ratou mau aiû ei tamarii maramarama roa, ite maitai e te au hoi ia faahoa ˈtu.” E tia ia rau te huru o te haapiiraa e ia riro ei mea anaanatae no te mau aiû apî roa, o te tia hoi ia haapii-maitai-hia i te pae feruriraa, te pae tino e te pae o te here. Eita roa ˈtu o Glen Doman e au i te mau uiuiraa manaˈo ei hiˈopoaraa. “E patoi te hiˈopoaraa i te haapiiraa, e faariaria rahi roa te reira, ta ˈna ïa e parau ra. Te haapiiraa i te hoê tamarii, te horoaraa ïa na ˈna te hoê ô faufaa mau. Te hiˈopoaraa no nia i to ˈna mau ite, te titauraa ïa ia ˈna te aufau — te hoê aufau tarahu.”

I to ˈna aniraahia e e faatupu anei te hoê haapiiraa oioi i te mau tamarii aravihi roa, ua pahono mai o Masaru Ibuka, tei faahiti-atoa-hia i te omuaraa o teie tumu parau, e: “Te tapao hoê roa o te faatupuraa i te rahi oioi, te haapiiraa ïa i te hoê tamarii ia noaa ia ˈna te hoê feruriraa ohie, te hoê tino maitatai, ia maramaramahia o ˈna e ia nehenehehia to ˈna haerea.”

Area ia Shinichi Suzuki, taata haapii i te fira, e tei tui te roo no te mau manuïaraa ta ˈna e noaa i te mau tamarii ra, ua parau oia e: “E au te parau ra ‘Faahoturaa i te mau aravihi’ eiaha noa i te ite aore ra i te aravihi i te pae matini, oia atoa râ i te pae morale, i te faahoturaa i te huru taata e te ite i te pae unauna. Ua ite tatou e e noaahia teie mau huru taata auaa te hoê haapiiraa e te taatoaraa o te mau mea e vai ra na te hiti. E ere atura ïa ta tatou tapao te faatupuraa i te mau tamarii maere mau, aore ra te haapoa-noa-raa i ‘te haapiiraa oioi’. E tia râ ia tatou ia faaite i te reira mai te hoê ‘haapiiraa taatoa i te taata’.”

No te taata haapii ra o Suzuki, e ere i te mea maitai e te mea tia ia faahepo i te hoê aiû apî roa ia haapiipii. Ia anihia oia e hia maororaa te tamarii e tia ˈi ia haapiipii, eita roa ˈtu oia e faataa i te hoê tabula etaeta. “Mea maitai aˈe ia hauti oia e piti na minuti, e pae aˈe taime i te mahana, ma te faaineine-maite-hia e te haapao maitai, ta ˈna ïa e parau ra, eiaha râ oia ia faahepohia ia hauti hoê afa hora i te maoro, ia ore oia e hinaaro.” Teie ta ˈna ravea: “E piti na minuti ma te oaoa, e pae taime i te mahana.”

Eaha mau ïa te aifaitoraa te tia ia itehia mai ia horoahia te hoê haapiiraa oioi i te hoê aiû apî roa? E horoa mai te tumu parau i mua nei i te tahi mau manaˈo tumu te tia ia haapaohia.

[Hohoˈa i te api 27]

Eiaha e faahepo atu. Ravea a Suzuki Tane: “E piti minuti ma te oaoa, e pae taime i te mahana.”