Te roro faahiahia roa o te mau aiû iti

MEA FAAHIAHIA roa te roro mai te taime roa o to ˈna hamaniraahia. E toru hebedoma i muri aˈe i te opuaraahia, e haamata te mau 125 000 cellules i te faarahi taue noa i te faito e 250 000 cellules i te minuti. E tamau noa teie faarahiraa taue e tae roa ˈtu i te fanauraa, i reira e taiohia ˈi fatata 100 milia cellules — hoê â e te mau fetia o te haapueraa fetia parauhia te Voie lactée!

E haamata râ te roro i te ohipa tau avae hou te fanauraa, a vai noa ˈi te aiû i roto i te opu o to ˈna metua vahine. I to ˈna vai-noa-raa i roto i te pape i roto i te opu, e faaroo te aiû i te mau parau. Te vai ra to ˈna ite no te faaroo, te ite no te tamata i te monamona, te ite mata, te ite no te fafa; na nia ˈˈe, e haruharu oia e e haamanaˈo oia i te tahi mau parau. E faahopearaa to te mau huru taa ê o to ˈna metua vahine i nia ia ˈna. E tamǎrû te mau parau e te pehe mǎrû ia ˈna; area e faaahoahoa te mau parau iria e te pehe rock ia ˈna. E tamǎrû te mau otuituiraa tamau o te mafatu o to ˈna metua vahine ia ˈna, ia otuitui râ te reira no te hoê mataˈu, eita e maoro e tataipiti atoa ta ˈna iho mau otuituiraa mafatu. Mai te peu te ahoaho ra to ˈna metua vahine, e horoa atoa ˈtu o ˈna i to ˈna ahoaho i te aiû; mai te peu e mea hau o ˈna, e hau atoa te aiû. Ia oaoa o ˈna, e nehenehe atoa te aiû e ouˈauˈa i te oaoa. E tauturu te reira mau mea atoa, taa ê noa ˈtu i te tahi atu â mau mea, ia vai ara noa te roro o te aiû. I roto noa i te opu o te metua vahine, e mea faahiahia aˈena te reira.

E tamau noa anei te mau neurones (te mau cellules o te roro) i te faarahi i muri aˈe i te fanauraa? Te faaite maira te mau tuatapaparaa apî roa ˈˈe e eita. Teie râ, e tamau noa te reira i te rarahi roa mai e e tupu te mau milia taairaa apî i rotopu ia ratou. Te roro o te aiû fanau apî, hoê ïa tuhaa i nia i te maha ia faaauhia i te roro o te taata paari, e tataitoru râ to ˈna rarahi i roto i te matahiti matamua o te oraraa. E taea te reira i to ˈna faito hopea (1,4 kilo) tau matahiti na mua ˈˈe i te taurearearaa. Eita ïa te auraa e hoê â faito ite e te roro o te taata paari. Eita te ite e faaauhia i te faito kilo o te roro e aore ra i te numera o te mau cellules e vai ra i roto. E au e e faaauhia te reira i te numera o te mau taairaa i rotopu i te mau neurones parauhia synapses.

Inaha, e mea rahi roa teie numera: hoê milioni milia taairaa — 1 apeehia i te 15 aore — o te nehenehe e faatupuhia i te pae hopea. E tupu râ te reira mai te peu noa e faaitoitohia te roro e te mau titautauraa no o mai i na ite e pae ra. E tia i te taatoaraa o te mau mea e haati ra i te aiû, ia tauturu i te ohipa o te feruriraa e te here, no te mea auaa te reira e rahi roa ˈi te mau dendrites, mau amaa rii iti o te mau neurones.

E titau-atoa-hia te taime i roto i te faatupuraa i teie mau taairaa. E tupu oioi aˈe te reira i roto i te hoê taata apî ia faaauhia i te hoê taata paari. E mea hape te parauraa mai te parau paari ra e “eita e nehenehe e haapii i te mau hautiraa apî i te hoê uri paari”. Teie râ, e mea fifi aˈe iho â ia haapii i te mau hautiraa apî i te hoê uri paari. I roto i te roaraa o te mau matahiti, e taere-rii-hia te mau taairaa i te tupu i rotopu i te mau neurones e e ore oioi atoa ˈtu. No te faatupu i te reira, e titauhia i te hoê â mea e i te apîraa ra: te taatoaraa o te mau mea e haati ra i te aiû te ruperupe e te faaitoito rahi. E tia i te feruriraa ia ohipa noa, eiaha ia vaiiho atu ia haapao noa ˈtu i taua ohipa nei â! Aita e faaearaa ohipa no ˈna!

O te roro râ o te aiû fanau apî o te ite i te tupuraa rahi roa ˈˈe. E au te reira i te hoê rimu! I roto e piti avae, e haapii te hoê aiû i te reo taa ê, na roto noa i te faarooraa i te reira na te hiti ia ˈna. Mai te peu e faaroo oia e piti na reo, e haapii oia na reo e piti atoa ra. Ia faaroo noa ˈtu oia e toru ra, e haapii ïa oia e toru atoa ra. Ua haapii te hoê taata i ta ˈna mau tamarii apî roa i na reo e pae atoa ra: te tapone, te italia, te heremani, te farani e te beretane. Ua faaau te hoê vahine e ia tapiri pinepine ta ˈna tamahine i te mau taata e paraparau i te mau reo huru rau, e, i te 5raa o to ˈna matahiti, te paraparau ra o ˈna e vau na reo. E mea pinepine e e mea fifi i te feia paari ia haapii i te mau reo apî, mea ohie roa râ i te mau tamarii apî roa.

Te iteraa i te haapii i te mau reo, te hoê noa ïa hiˈoraa o te mau rahiraa ite faaauhia i roto roa i te opu, i roto i te roro o te mau aiû. Te aravihi i te pae pehepehe e te pae ohipa rimaî, te iteraa i te faaohipa i te mau uaua, te hinaaroraa i te hoê oraraa e tapao to mua e e auraa to ˈna, te haava manaˈo e te mau mea faufaa roa ˈˈe i te pae morale, te manaˈoraa ia vetahi e te aroha, te faaroo e te hinaaro rahi e haamori i te Atua — teie ïa te mau mea huru rau o te taaihia i te mau pû taa ê e vai ra i roto i te roro (hiˈo Ohipa 17:27). Na roto i te tahi atu â mau parau, ua faaau-taa-ê-hia te mau pueraa neurones hamanihia i roto i te opu no te faatere i te tupuraa i te rahi o teie mau aravihi e te tahi atu â.

Teie râ, i to ˈna fanauraahia, te vai noa ra ïa to te tamarii te tahi mau ite aravihi o te tupu mai i te rahi a muri aˈe. E titau to ˈna roro ia faaitoitohia no te ruperupe mai. E titauhia te mau tamatamataraa, te taatoaraa o te mau mea e haati ra ia ˈna e aore ra te mau haapiiraa tano maitai ia nehenehe o ˈna ia faaohipa i to ˈna mau aravihi. E tia atoa ia horoahia ˈtu ia ˈna te mau ravea i te tau mau ra ia nehenehe o ˈna ia faufaahia, oia iho â râ i te omuaraa roa o to ˈna oraraa.

Ia maitai râ te taatoaraa o te mau mea e haati ra i te tamarii e ia haapiihia o ˈna i te mau parau i te tau mau ra, e itehia mai te faahiahiaraa o to ˈna aravihi. E nehenehe oia eiaha noa e haapii i te hoê reo, e haapii atoa râ i te faaohipa i te mau upaupa huru rau, e faarahi i to ˈna aravihi i te pae faaetaetaraa tino, e haapii i to ˈna haava manaˈo, e e au i te here i faaitehia ˈtu ia ˈna e e faaineine ia ˈna iho i te faaohipa i te haamoriraa mau. E itehia mai teie mau mea atoa, e e rave rahi roa ˈtu â, ia ueue e ia pîpî te mau metua here, i te mau huero maitatai i roto i te roro o ta ratou tamarii.