Abantu Nibasobora Kumaraho Obulemu n’Okurwana?
Haroho ensonga nyingi ezireetera abantu kurwana. Abamu barwana habw’eby’obulemi, habw’eby’entaahya, rundi habw’okugonza kutwazibwa omu mulingo ogw’obwinganiza. Abamu barwana nukwo batunge obusobozi h’amataka n’eby’obuhangwa ebindi. Kurwanisangana okurukukira obwingi kuleetwaho kwahurrangana enzigu habw’obutaikiraniza omu nganda rundi omu madiini. Kiki abantu eki barukukora kusobora kumaraho okurwana n’okuleetaho obusinge? Abantu nibasobora kumaraho obulemu n’okurwana?
Drazen_/E+ via Getty Images
GAVUMENTI NIZIRENGAHO KUSEMEZA EBY’ENTAAHYA
Ekigendererwa: Kukonyera abantu kuba n’obwomeezi oburungi. Kinu nikisobora kukonyera kumaraho obutainganaingana omu by’entaahya, ekikira kurugamu abantu kurwana.
Habwaki kigumire kukihikiiriza: Kyetaagisa gavumenti kuhinduramu ha mulingo zikozesaamu sente. Omu 2022, sente ezirukuhika obuhumbi 34.1 obwa dola (U.S.), nizo zaakozesiibwe ha bintu ebyakukonyiire abantu kuba n’obwomeezi oburungi omu nsi yoona. Baitu ezo sente ntaito muno kakuba ozirengesaniza n’ezakozesiibwe omu mahe omu mwaka ogu.
“Tukozesa sente nyingi muno obukirukuhika ha kukonyera abo abatalibaniziibwe obulemu n’okurwana kukira hali ezo ezi tukozesa kutangira obulemu kubaho n’okuleetaho obusinge.”—Bikagambwa António Guterres, secretary-general owa United Nations.
Baibuli eki egamba: Gavumenti n’ebitongole ebiri omu nsi nibisobora kukonyera abanaku, baitu tibirisobora kumarraho kimu obunaku.—Ekyebiragiro 15:11; Matayo 26:11.
GAVUMENTI ZIRENGAHO KUKORA ENDAGAANO EZ’OBUSINGE
Ekigendererwa: Kutangira rundi kumaraho obutaikiraniza kuraba omu kubaza hamu n’okwikiraniza ha bintu ebiraagasira embaju zoona.
Habwaki kigumire kukihikiiriza: Orubaju rumu rundi zoona nizisobora kwanga kwikiraniza, rundi kwikiriza ebicwirwemu. Kandi baingi tibakira kutamu ekitiinisa endaagano ez’obusinge.
“Endagaano ez’obusinge tizikira kurugamu ebirungi. Endagaano ey’okumaraho obulemu neesobora kutabamu bwinganiza kandi eki nikisobora kuleetaho obulemu obundi.”—Bikagambwa Raymond F. Smith, American Diplomacy.
Baibuli eki egamba: Abantu basemeriire ‘kuserraga obusinge.’ (Zabuli 34:14) Baitu abantu baingi kasumi kanu ‘tibali beesigwa, . . . tibaikiraniza, . . . kandi bagobya.’ (2 Timoseo 3:1-4) Ebintu binu biremesa ab’eby’obulemi abarukugonza obusinge kumaraho obulemu n’okurwana.
GAVUMENTI ZIRENGAHO KWIKIRANIZA KWEIHAHO EBY’OKURWANISA
Ekigendererwa: Kukeehya rundi kweihaho eby’okurwanisa, kukira muno eby’obutwa, eby’emibazi, rundi eby’oburwaire.
Habwaki kigumire kukihikiiriza: Amahanga maingi tigaikiriza kuhayo eby’okurwanisa byago habw’okuba eki nikisobora kugaleetera kuba maceke rundi kulemwa kwerwanaho. Amahanga noobu garayeihaho eby’okurwanisa, tigasobora kumaraho ensonga ezireetera abantu kurwana.
“Gavumenti nyingi ezaaraganiize kweihaho eby’okurwanisa hanyuma y’omwaka 1991, zikalemwa kuhikiiriza eki zaaraganiize, otwaliiremu n’okugira eki zaakoraho kumaraho akabi, kumaraho obutaikiraniza hagati y’amahanga, n’okutukonyera kuba omu nsi enyakurumu obulinzi n’obusinge.”—“Securing Our Common Future: An Agenda for Disarmament.”
Baibuli eki egamba: Abantu basemeriire kuleka eby’okurwanisa byabo kandi ‘baheese busitama zaabo kuzifoora enfuka.’ (Isaya 2:4) Baitu eki tikirukumara habw’okuba, kugonza kurwana kiruga omu mutima gw’omuntu.—Matayo 15:19.
GAVUMENTI ZIKORAGANA KUMARAHO OBULEMU
Ekigendererwa: Amahanga gaikiraniza ha mulingo gasobora kukonyerangana kurwanisa abanyanzigwa baago. Amahanga gateekereza ngu kakuba omunyanzigwa akimanya ngu naija kuba naarwanisa amahanga maingi, naija kutiina kutandikaho obulemu.
Habwaki kigumire kukihikiiriza: Kutiina kurwanisa amahanga maingi ha murundi gumu, tikirukumanyisa ngu nihaija kubaho obusinge. Amahanga tigakira kuhikiiriza ebi garaganiize noobu kwakuba kwikiraniza ha mulingo ogu baraatwaza abanyanzigwa baago.
“Noobu kiraaba ngu ekitongole ekya League of Nations n’ekitongole eky’Amahanga Ageteeraine bikakora n’amaani kukonyera amahanga kukoragana hamu, enkoragana zinu zitatange obulemu kubaho.”—Biihirwe omu kitabu ekirukwetwa “Encyclopedia Britannica.”
Baibuli eki egamba: Kikira kwanguha abantu obu bakorra hamu kukonyerangana. (Omugambizi 4:12) Baitu titusobora kwesiga ebitongole rundi gavumenti kuleetaho obusinge n’obulinzi. “Mutesiga bakuru, nobwakuba omwana womuntu, hatarumu okukonyera kwona. Orwoyarwe rurugamu, agaruka hali itakalye; omu kiro eki ebitekerezobye nubwo bihwaho.”—Zabuli 146:3, 4.
Noobu kiraaba ngu amahanga maingi galengereho kurwanirra obusinge, tigasoboire kumaraho obulemu