Mermerden Dağlar

CARRARA ve Pietrasanta’ya egemen bir konumda olan tepeler üzerinde karlar varmış gibi görünür. Fakat bu sadece bir yanılsamadır. Bu beyaz benekler aslında büyük bir alana yayılmış mermer ocağından çıkan molozlardır. İtalya’nın ortakuzeyinde yer alan Toscana’nın Apuan Alpleri’ndeki bu dağlar jeolojik açıdan ender görülen bir yapıya sahiptir. Buradaki dağlar mermerden oluşur. Harika bir görünümü olan bu madde dünyanın başka hiçbir yerinde böylesine bol bulunmaz.

Eski zamanlardan beri insanlar bu dağlardan mermer çıkarıyor ve bunları sütunlara, panolara, döşemelere ve muhteşem heykellere dönüştürüyor. Bu bölge zengin mermer yatakları, yöredeki işçilerin deneyimi, uzmanlığı ve teknolojinin kalitesi sayesinde dünya mermer pazarı olarak ünlendi. Yerel mermer ocaklarından çıkarılanların yanı sıra dünyanın her köşesinden Marina di Carrara limanına gelen mermer, bölgenin bu konuda uzmanlaşmış sanayisi sayesinde işlenip tüm dünyaya ihraç edilir.

Eski Bir Mermer Geleneği

Eski Romalılar inşaatlarda ve heykelcilikte yörede çıkarılan mermerleri kullandılar. Carrara’nın heykel yapımında kullanılan beyaz mermerleri özellikle makbul sayılır. Hatta, Michelangelo 1505’te en ünlü bazı yapıtlarında kullandığı, damarları ya da kusurları olmayan, düzenli tane yapılı mermer bloklarını seçmek için buraya gelmişti.

Mermer ocaklarında kullanılan eski yöntemler, temel olarak aynı kaldı. Bu yöntemlere göre tahta takozlar stratejik yerlere, doğal çatlakların ya da kayacın içine açılan oyuklara yerleştirilirdi. Su takozların üstüne döküldüğünde onlar şişer ve sonuç olarak bir mermer blok ana kayaçtan ayrılırdı. Patlayıcılar ise 18. yüzyılın ortalarında kullanılmaya başlandı, fakat bu yöntemle kayaçların büyük çoğunluğu parçalanırdı ve mermerin ancak üçte biri kullanılabilirdi. Geriye kalan iri mermer parçaları, yani girişte söz ettiğimiz kar taneleri gibi görünen benekler bu eski yöntemlere tanıklık eder.

Fakat büyük mermer blokları dik yokuşlu yerlerden halatla ve kızaklarla aşağıya indirmek çok tehlikeli bir işti. Bir kaynak bunu şöyle açıklıyor: “Eğer kızak indirilirken kullanılan halat koparsa, işi yönlendirmek için mermer parçasının önünde duran kişi kesinlikle ölür. Ayrıca kopan halat da geri fırlayıp şiddetli bir kamçı darbesi gibi birine çarptığında onun da kurtulma şansı pek yoktur.”

Tabii ki modern yöntemler çok daha farklıdır. Carrara bölgesinde bir gün geçirdim ve böylece mermerciliğin şimdilerde nasıl yapıldığı görebildim. Öğrendiklerimi size anlatayım.

Mermer Ocağına Bir Ziyaret

Carrara’da bulunan birçok mermer işleme yerinden birinde, bir mermer ocağında bana rehberlik yapacak olan Giovanni’yle buluştum. Bu yerlerde üst üste düzgün dizilmiş, satılmaya ya da işlenmeye hazır yüzlerce mermer bloğu bulunur. Otomatik makinelerle mermer plakalar kesilir ve diğer makinelerde cila yapılır. Fakat her iki iş de eskiden imkânsızlıktan dolayı elle yapılırdı.

Mermer ocağına Giovanni’nin dört çeker aracıyla gittik. Böylece bizi, her yerde beyaz taş kırıklarının bulunduğu dar vadilere götüren keskin virajları aşmaya başladık. Kocaman mermer bloklarını yokuş aşağı zorlukla taşıyan kamyonlar gördük. Bu kamyonların taşıdığı yük 30 tonun üstündeydi.

Bir virajı döndüğümüzde dağın oyulmasıyla oluşmuş göz kamaştırıcı beyaz bir duvar gördük. Duvar çok büyüktü ve her biri yaklaşık 6 ila 9 metre yüksekliğinde bir dizi dev basamaktan oluşuyordu. Giovanni arabayı bu basamaklardan birine sürdü ve durdu.

Etrafa biraz göz attığımızda vadide bulunan birçok mermer ocağından birinde olduğumuzu fark ettik. Doğal kayaç yüzeylerinde, bazıları bizden yüzlerce metre yukarıda olan daha beyaz bölgeler göze çarpıyordu. Yerinde olarak bu, ‘müthiş fakat şoke edici’ bir manzara olarak adlandırılıyor.

Bu manzarayı izlerken bir buldozerin gürültüsü sessizliği bozdu. Buldozer bulunduğumuz basamağın bir bölümünü sivri uçlu bir aygıtla devirmekteydi. Uzunluğu 11, eni 2, yüksekliği 6 metre kadar olan dikdörtgen şeklinde bir blok, düşme hızını hafifletmek için hazırlanan bir moloz yığınının üzerine düştü. Fakat bu kayaç böyle parçalar halinde nasıl taşınıyor?

Cevabı tüm yaşamını mermer ocaklarında çalışarak geçiren Giovanni’nin babası Franco veriyor. O bana bulunduğumuz basamağın arkasındaki duvarı dikey olarak uzun, çelik bir iple kesen bir makara gösterdi. Sonra şöyle açıkladı: Kayacın yatay yüzeyine 8 santimetrelik bir delik ve sonra bir üst basamağın dikey yüzeyine de bir delik açılır. Bu iki delik birbiriyle kesişmelidir. Daha sonra elmaslı bir çelik tel deliklerden geçirilir ve telden dev bir halka yapılır. Böylece elektrikli bir motorun gergin tuttuğu ve yüksek bir hızla döndürülen çelik telle istenilen kesimi yapar. Blokların yatay ve dikey yüzeyleri kesildiğinde blok devrilir. Sonra aynı tel kullanılarak bu blok nakliye işi için daha uygun boyutlarda parçalar haline getirilir. Mermerleri bu dağın içlerindeki yeraltı ocaklarından çıkaran yerlerde de benzer yöntemler kullanılıyor.

Yerel fabrikalar bu hammaddeyi fayansa, yapı malzemelerine, mimarlıkta kullanılan kaplamalar gibi bir dizi ürüne dönüştürür. Carrara’nın mermer üretiminin asıl pazarı her zaman olduğu gibi inşaat alanıdır.

Bazı atölyelerde yer döşemeleri veya sipariş üzere tasarlanan iç ya da dış dekorasyon malzemesi üretilir. Bazılarında ise gösterişli şömine, küvet, lavabo, masa ve buna benzer şeyler yapılır. Piyasada bulunabilen güzel desenli ve renkli mermer türlerinden burada yapılan ürünler, dünyanın her yerinde halka açık veya özel binaları, tapınma yerlerini, müzeleri, alışveriş merkezlerini, hava alanlarını ve gökdelenleri olduğu kadar meydanları da süsler.

Mermerin endüstriyel yönü ilginçtir; fakat ben dekorasyon ve sanatsal yönüyle de ilgileniyorum. Bunlar hakkında daha fazla şey öğrenmek için öğleden sonramı Pietrasanta’da geçirdim.

Mermer Atölyeleri

Bir Pietrasanta rehber kitapçığı insanlara şunu öneriyor: “Zanaatkârların atölyelerini ziyaret edin. Size becerilerini göstermekten memnun olacaklardır.” Pietrasanta cana yakın insanların yaşadığı küçük bir yer. Ortaçağa özgü bu merkezin etrafındaki atölyeleri rahat rahat dolaşarak üretilenleri seyretmekten çok keyif aldım.

Burada, alçı örneklerden heykeller üretmeye çalışırken elleri ve yüzleri tozdan bembeyaz olmuş zanaatkârlarla, pek çok ülkeden iddialı ve orijinal işlerle uğraşan heykeltıraşlarla karşılaştım. Klasik ve modern hazinelerle dolu olan galeriler, kalabalık müzelere benziyor.

Bir heykel yapmak çok vakit alan bir iştir. Örneğin iki tonluk bir blok mermer, bir elektrikli testere kullanılarak kabaca şekillendirilebilir; sonra üç beş ay dikkatle yontulmanın sonucunda iş bitebilir. Bu sırada bir ton mermer de boşa gider. Önceleri kullanılan temel aletler çekiç, keski ve eğeydi. Şimdi açı bileyiciler ve havalı keskiler—havalı matkap’ın “küçük kardeşi”—işi hızlandırıyor. Ancak son rötuşlar yine de elle yapılır. Sonuçlar nefes kesen güzellikte olabilir.

Eski mermer yontma sanatı artık pek çok yerde yapılmıyor. Fakat bu kaynaklar, yüzyıllar boyunca usta zanaatkârların edindiği deneyimler ve buraya öğrenmek için gelen sanatçıların sayesinde, Carrara ve Pietrasanta bölgesinin “büyük bir mermer akademisi” olarak adlandırılması yerinde olur.

[Sayfa 24’teki resim]

Yeraltındaki mermer ocakları

[Sayfa 24, 25’teki resimler]

Mermer bloklarını kesmekte kullanılan elmaslı çelik tel

[Sayfa 24, 25’teki resimler]

Mermer ocakları, Carrara, İtalya

[Sayfa 25’teki resim]

İmparator Augustus’un mermer bir heykeli, MS birinci yüzyıl

[Tanıtım notu]

Scala/Art Resource, NY

[Sayfa 23’teki resim tanıtım notu]

Studio SEM, Pietrasanta