İngiltere’deki Reform Hareketi Bir Değişim Dönemi

“Bu, değişimin ve yeniden yapılan değerlendirmelerin tam ortasında yaşayan bir dünyaydı.”

J. J. SCARISBRICK, VIII. Henry adlı biyografik eserinde 16. yüzyıl İngilteresini böyle tanımlıyor. Avrupa’daki dinsel başkaldırı, kurumlaşmış dinin reforma ihtiyacı olduğunu düşünen bazılarının bu inancını güçlendirdi.

Martin Luther’in tartışmalara yol açan öğretileri İngiltere’de taraftar buldu. Ve ilk olarak, 14. yüzyılın sonlarına doğru Mukaddes Kitabın gayretli vaizleri ve savunucuları Lollard’lar her türlü güçlüğe katlanıp öğretilerini tüm İngiltere’de yaydılar.

Güçlü düşmanların dağıtımını engelleme çabalarına rağmen, 1526 yılına gelindiğinde, William Tyndale’ın yaptığı Yunanca Kutsal Yazıların İngilizce çevirisi İngiltere’ye ulaşmıştı. Araf, ekmek ve şarabın İsa’nın bedenine ve kanına dönüşmesi ve papazların bekârlık yemini gibi geleneksel Katolik öğretilerinin Mukaddes Kitapta hiçbir dayanağının olmadığı açığa çıkarıldı.

Fakat İngiltere’deki Reform hareketini asıl körükleyen etken, kralın özel yaşamındaki krizdi. VIII. Henry, tahtına erkek bir varis istediğinden Katolik eşi Aragon’lu Catherine’den boşanma yolları arıyordu. Mary adlı kız çocuğunun dışında, Catherine’in Henry’ye doğurduğu altı çocuğun beşi ya ölü doğmuştu ya da bebekken ölmüştü. Ayrıca Henry genç, hayat dolu Anne Boleyn’e vurulmuştu ve onunla evlenmeye niyetliydi.

Henry’nin akıllı ve güçlü dostu kardinal Thomas Wolsey farkında olmadan Reform hareketini hızlandırdı. Wolsey, Henry’nin 1509’da başlayan saltanatının ilk dönemlerinden itibaren sürekli olarak güç ve zenginlik kazandı. Sonunda kraldan sonra en nüfuzlu kişi durumuna geldi. Fakat Wolsey sevilen biri değildi, çünkü buyrukçuydu ve vergileri yükseltmişti. Ayrıca kendini kilise yasalarının üstünde görüyordu, çünkü iki gayri meşru çocuğun babasıydı.

Soylular Wolsey’i düşürmeyi planladılar, Henry’nin çok istediği boşanmayı gerçekleştirmemesi üzerine Wolsey’in akıbeti kesinleşti. Wolsey, 1530’da tüm yetkileri elinden alınmış olarak vatana ihanet suçundan kralın karşısına çıkarılmak üzereyken öldü.

İngiltere’de din adamlarının toplumsal ve siyasal yaşamda etkili olmalarının aleyhinde bir tutum güçlenmeye başladı. Tarihçi Scarisbrick şunları yazdı: ‘Kilisenin radikal bir tasfiyeye gereksinimi olduğu; artık toplumun gelir getirmeyen, çok fazla insan gücü tüketen, büyük bir zenginliği verimsiz hale getiren, çok alıp karşılığında da az veren bu devasa kurumun yükünü taşıyamayacağı; . . . . ve İngiliz parasının Roma’ya akmasının . . . . [İngiltere] ekonomisine zarar verdiği ileri sürülüyordu.’

Cromwell Dönemi

Sonunda, Henry’nin evlilikle ilgili sorunları, başdanışmanı Thomas Cromwell’in ve yeni Canterbury Başpiskoposu Thomas Cranmer’ın yardımıyla “çözüldü.” İngiltere kilisesi Roma kilisesiyle bağlarını kopardı ve kral, İngiltere kilisesinin başı oldu. Cranmer, Henry’nin Catherine’le olan evliliğini 1533’te geçersiz ilan etti. Bu arada Henry hamile olan Anne Boleyn’le zaten evlenmişti. Papalığın otoritesinden kurtulmak önemli sonuçlara yol açtı.

Cromwell’e kilise üzerinde sınırsız bir yetki verildi ve sadece krala tabi oldu. Manastırlar bir bir ortadan kaldırıldı ve mülklerin krallık hazinesine devredilmesiyle çok ihtiyaç duyulan bir gelir sağlandı. Ayrıca Cromwell, Mukaddes Kitabın İngilizce basımında ve dağıtımında yaşamsal bir rol oynadı, A. G. Dickens’ın The English Reformation adlı kitabında belirttiği gibi: “Politik girişimcilik, yayım planlaması, finansman ve Yüce Mukaddes Kitabı İngiltere Kilisesine benimsetme amaçlı baskılar; bütün bunlar vekil Thomas Cromwell’den kaynaklanmıştır.”

Mukaddes Kitap daha kolay elde edilmeye başlayınca, halkın kurumlaşmış dinle ilgili görüşünde derin bir etki yarattı. Dickens şunları belirtiyor: “Geç Ortaçağ ve Rönesans Dönemi Kilisesinin yaptırım gücü olan dev teşkilatı, muazzam zenginliği ve ihtişamlı mimarisi İsa Mesih ve Resullerin yaşamlarında göze çarpan gerçek sadelikle tuhaf bir tezat oluşturdu.”

Henry, belirli dinsel reformlara olan ilgisini ifade ediyordu, ama onun politikaları çoğunlukla güçlü bir dinsel inançla değil, politik çıkarlarla belirleniyordu. O, meclisin içinde iki muhalif hizbin, yani reform yanlılarının ve geleneksel dini sürdürmek isteyen muhafazakârların çok iyi farkındaydı. Kontrolü elinde tutmak için, bu grupları birbirine karşı ustaca kullandı.

1540 yılına gelindiğinde, reform hareketinin altın dönemi Cromwell’in düşüşüyle geçici olarak kesintiye uğramıştı. Cromwell’in muhafazakâr düşmanları Henry’yi onun hain ve sapkın biri olduğuna inandırdılar ve Cromwell yargılanmadan idam edildi.

Bir süre, muhafazakârlar üstünlük sağlamış gibi görünüyordu. Fakat başlamış olan reform hareketini durduramadılar. Bununla birlikte, Reform hareketi de vaadini yerine getirmedi. Protestan Reformcular, Roma Katolik inancını kirleten insan kaynaklı sahte öğretilerin ve geleneklerin birçoğunu söküp atamadılar.

Henry, 1543’te altıncı ve son karısı Catherine Parr ile evlendiğinde, reform yanlıları cesaretlendiler. O, yeni dinsel öğretilere büyük ilgi gösteriyordu. Fakat muhafazakârlar savaşmadan teslim olmaya hazır değillerdi. Çevirdikleri dolaplar ve mahkeme entrikaları yeni kraliçeyi canını kurtarmak için umutsuz bir mücadeleye sokacaktı. Bu, Uyan! dergisinin gelecek sayılarının birinde ele alınacak.

[Sayfa 26’daki resim]

VIII. Henry ve Anne Boleyn

[Sayfa 26’daki resim]

Aragon’lu Catherine

[Sayfa 26’daki resim]

William Tyndale

[Sayfa 26’daki resim]

Thomas Cromwell

[Sayfa 26’daki resim]

Thomas Cranmer

[Sayfa 26’daki resim]

Thomas Wolsey

[Sayfa 27’deki resim tanıtım notu]

Thomas Wolsey: The Story of Liberty, 1878 adlı kitaptan; arma, arka plandaki dizayn, VIII. Henry ve Anne Boleyn: The Library of Historic Characters and Famous Events (VII. cilt 1895) adlı kitaptan; Aragon’lu Catharine, Thomas Cranmer ve Thomas Cromwell: Heroes of the Reformation, 1904 adlı kitaptan.