Afrika Davulları Gerçekten Konuşur mu?
KÂŞİF Henry Stanley 1876-77’de Kongo nehri boyunca yaptığı yolculuk sırasında, yöresel davulculuğun olumlu taraflarını düşünmeye pek fırsat bulamamıştı. Kendisi ve beraberindekiler için davulların mesajı genelde tek bir sözcükle özetlenebilirdi: savaş. Duydukları boğuk gümbürtü, çok geçmeden mızraklar taşıyan vahşi savaşçıların saldırısına uğrayacakları anlamına geliyordu.
Stanley ancak daha sonraları, daha sakin bir dönemde davulların savaş çağrısından çok daha fazla şeyler ifade edebildiğini öğrendi. Kongo boyunca yaşayan etnik bir grubu tarif eden Stanley şöyle yazdı: “Elektrik sinyallerini henüz kullanmamalarına rağmen, aynı derecede etkili bir iletişim sistemine sahipler. Kocaman davullar, çeşitli yerlerinden çalındığında bilenler için dillerini sözel anlatım kadar net aktarıyor.” Stanley davulcuların boru veya siren sinyalinden daha fazlasını gönderdiklerini fark etti; davullar belirli mesajlar iletebiliyordu.
Böyle mesajlar köyden köye aktarılarak gönderilebiliyordu. Özellikle geceleri yüzen bir salda veya bir tepenin başında çalındığında, bazı davullar 8-11 kilometre uzaklıktan duyulabilirdi. Uzaklardaki davulcular mesajları dinleyip anlar, sonra da başkalarına aktarırlardı. İngiliz seyyah A. B. Lloyd 1899’da şöyle yazdı: “Bana bir mesajın iki saatten daha kısa bir süre içinde 160 kilometrelik bir mesafeyi aşıp bir köyden bir başka köye gönderilebildiği söylendi; ben aslında bunun çok daha kısa bir sürede yapılabileceğine inanıyorum.”
Davullar yirminci yüzyılın ikinci yarısında da bilgi aktarımında önemli bir rol oynamaya devam etti. 1965’te yayımlanan Musical Instruments of Africa başlıklı kitap şöyle dedi: “Konuşan davullar telefon ve telegraf olarak kullanılıyor. Her türden mesaj gönderiliyor—doğum, ölüm ve düğün duyuruları; spor müsabakaları, danslar ve yetişkinliğe geçiş törenleri; hükümet mesajları ve savaş. Davullar bazen dedikodu veya şakaları da iletiyor.”
Bu davullar yoluyla iletişim nasıl kuruldu? Avrupa’da ve başka yerlerde, mesajlar elektrik akımı darbeleriyle telegraf hatlarından gönderilirdi. Alfabedeki her harfe bir kod verildi ve böylece sözcükler ve cümleler harf harf gönderilebiliyordu. Oysa, Orta Afrika’daki kavimlerin yazılı bir dili olmadığından, davullarla iletilen, sözcüklerin tek tek harfleri değildi. Afrikalı davulcular başka bir yöntem kullandılar.
Davulların Dili
Davulla iletişimi anlamanın anahtarı Afrika dillerinin yapısında yatar. Orta ve Batı Afrika’nın birçok dili esasında çift tonludur—yani, konuşulan her sözcüğün her hecesinde iki temel tondan biri, tiz veya pes ton kullanılır. Ton değişimi sözcüğü değiştirir. Örneğin, Zaire’nin Kele dilindeki lisaka sözcüğünü ele alalım. Üç hecenin hepsi pes tonda telaffuz edildiğinde, sözcük “yağmur birikintisi veya bataklık” anlamına gelir; hecelerin pes-pes-tiz telaffuz edilmesi “vaat” anlamına gelir; pes-tiz-tiz olarak tonlama ise “zehir” anlamını taşır.
Mesaj aktarmak için Afrika’da kullanılan yarık davulların da tiz ve pes olmak üzere iki tonları vardır. Benzer şekilde, üstü deri olan davullarla mesaj gönderildiğinde, biri tiz biri pes ses tonu olan iki davul kullanılır. Böylece, yetenekli bir davulcu, konuşulan dili oluşturan sözcüklerin ton yapılarını taklit ederek iletişim kurar. Talking Drums of Africa kitabı şöyle diyor: “Davul dili denen bu dil aslında kabilenin sözel olarak konuştuğu dilin aynısıdır.”
Tabii ki, çift tonlu bir dilde genellikle aynı tonlara ve hecelere sahip olan birçok sözcük var. Örneğin, Kele dilinde yaklaşık 130 isim sango (baba) sözcüğündeki aynı tonlamaya (tiz-tiz) sahiptir. 200’ü aşkın isim nyango (anne) sözcüğündeki tonlamaya (pes-tiz) sahiptir. Davulcular karışıklığı önlemek amacıyla dinleyicinin söyleneni anlaması için böyle sözcükleri bir bağlam içinde, kısa, iyi bilinen ve yeterince farklılık içeren bir cümlecikle gönderirler.
Yarık Davullarla Konuşmak
Ağaçtan yapılan yarık davul, konuşan davul türlerinden biridir. (sayfa 23’teki resme bakın.) Böyle davullar bir ağaç gövdesinin bir kısmı oyularak yapılır. İki tarafında deri yüzler yoktur. Fotoğraftaki davulun iki yarığı varsa da, birçoklarında bir tek uzun yarık bulunur. Yarığın bir kenarına vurmak tiz bir ton, öbür kenarına vurmak ise pes bir ton çıkarır. Yarık davulların çoğunun uzunluğu yaklaşık bir metre olmakla birlikte, yarım metre kadar kısa ya da iki metre kadar uzun olanları da vardır. Çapları ise, 20 santimetre kadar küçük veya bir metre kadar büyük olabilir.
Yarık davullar sadece köyden köye mesajlar göndermekten öte amaçlarla da kullanılırdı. Kamerunlu yazar Francis Bebey bu davulların güreş müsabakalarındaki rolünü anlattı. İki rakip takım köy meydanında karşılaşmaya hazırlanırken, davulların çaldığı övgü şarkıları eşliğinde şampiyonlar yarık davulların ritmiyle dans ederlerdi. Bir tarafın davulu şöyle bir duyuru yapabilirdi: “Şampiyon, hiç denginle karşılaştın mı? Söyle bize, kim sana rakip çıkabilir, kim? Bu zavallı yaratıklar . . . . şampiyon dedikleri bir zavallıyla seni yenebileceklerini sanıyorlar, . . . . oysa kimse seni yenemez, asla.” Rakip takımdaki müzisyenler bu zararsız meydan okumayı anlayıp hemen davullarıyla atasözü niteliğinde bir yanıt çalarlardı: “Küçük maymun . . . . küçük maymun . . . . ağaca tırmanmak istiyor, fakat herkes onun düşeceğini düşünüyor. Oysa küçük maymun inatçıdır, ağaçtan düşmeyecek, bu küçük maymun ağacın tepesine kadar tırmanacak.” Davullar güreş müsabakası boyunca insanları eğlendirmeye devam ederlerdi.
Hepsinden İyi Konuşan Davullar
Sıkıştırmalı davullar bir adım daha ileridir. Sağdaki resimde gördüğünüz davul Nijerya’ya ait ünlü Yoruba ‘konuşan davulu’ olup dundun olarak adlandırılır. Kum saati şeklinde olan bu davulun her iki tarafında ince, sepilenmiş keçi derisinden birer yüz vardır. Yüzler deri sırımlarla birbirine bağlıdır. Sırımlar sıkıştırıldığında, davulun yüzündeki gerginlik artar ve davul bir oktavlık veya daha fazla sayıda nota çıkarabilecek duruma gelir. Yetenekli bir davulcu kavisli bir davul tokmağı kullanarak ve seslerin tonunu ve ritmini değiştirerek insan sesinin yükselişini ve alçalışını taklit edebilir. Böylece, davulcular davul dilini anlayıp çalabilen başka davulcularla “sohbet” edebilirler.
Mayıs 1976’da bir Yoruba reisinin hizmetindeki müzisyenler, davulcuların davullarla iletişim kurma yönündeki dikkate değer yeteneklerini sergilediler. Dinleyiciler arasındaki bazı gönüllüler başdavulcuya birtakım talimatlar fısıldadılar, davulcu da talimatları davulla avludan uzak bir yerde bulunan diğer müzisyenlere iletti. Davulla çalınan talimatlara karşılık veren müzisyen bulunduğu mekânı değiştirdi ve kendisinden istenen hareketleri yerine getirdi.
Davulla mesaj göndermeyi öğrenmek kolay değildir. Yazar I. Laoye şunları söyledi: “Yoruba davulculuğu yıllar süren bir çalışma isteyen karmaşık ve zor bir sanattır. Davulcunun sadece el becerisine ve ritim anlayışına sahip olması yeterli olmayıp şiirler ve kentin tarihi konusunda iyi bir hafızaya sahip olması da gerekmektedir.”
Son yıllarda Afrika’nın davulları artık eskisi kadar çok konuşmuyorsa da, müzikte hâlâ önemli bir rol oynuyorlar. Musical Instruments of Africa adlı kitap şöyle diyor: “Davulla mesaj çalmayı öğrenmek son derece zordur; bu nedenle, bu sanat Afrika’da hızla yok olmaktadır.” Medya uzmanı Robert Nicholls ayrıca şöyle diyor: “Sesleri büyük mesafeleri aşan ve tek görevi mesajlar iletmek olan geçmişin koca davulları yok olmaya mahkûmdur.” Çağımızda çoğu insana ahizeyi kaldırmak daha kolay geliyor.
[Sayfa 23’teki resim]
Yarık davul
[Sayfa 23’teki resim]
Yoruba konuşan davulu