Ol i Tokim Ol Makesa na Ol Tuamotu Ol Inap ‘i Stap Oltaim Long Paradais’
MITUPELA meri bilong mi i goap long balus na lusim Tahiti i go 1,450 kilomita long hap bilong not-is i go pundaun long Nuku Hiva, em nambawan bikpela ailan long Ol Ailan Makesa. Sapos yu lukim wanpela mep, ol dispela ailan i olsem liklik mak tru long biksolwara Saut Pasifik. Tasol mipela lukim ol dispela ailan i gutpela ples.
Planti bilong ol dispela ailan i gat ol bikpela maunten long en, em sno bilong antap i karamapim het bilong en. I gat gutpela graun long ol ples daun namel long ol maunten na planti diwai samting i kamap, na i gat ol plantesen kokonas. Ol dispela ples daun i go kamap long solwara na i gat olsem gutpela pasis i stap. Tasol i gat bikpela si na tait na i no gat rip, olsem na i hatwok long i kam sua long bot long ol dispela ailan. Sapos yu lukluk i go longwe long solwara, yu inap lukim liklik tasol ol ailan Tuamotu. Ol dispela ailan i no antap tumas, olsem na ol man i raun long solwara long bipo ol i save kolim ol dispela ailan olsem Ol Ailan i Stap Daun o Ples Bilong Bagarap.
Mipela i kam bilong tokim ol manmeri long ol dispela ailan long wanpela tok em i wankain olsem nem bilong wanpela buk bilong lainim ol man long Baibel, olsem “Yu Inap i Stap Oltaim long Paradais long Graun.” Long Nuku Hiva, mipela goap long wanpela sip bilong karim kago, nem bilong en Araroa, na inap 21 de mipela i raun i go 4,000 kilomita long Ol Ailan Makesa na Ol Ailan Tuamotu. Taim sip i lusim o kisim kago long wanpela ailan, mipela i raun autim tok long dispela ailan.
Ol Manmeri long Ol Dispela Ailan Ol i No Gat Planti Samting
Ating yu laik save, ol manmeri mipela i bungim long ol dispela ailan ol i wanem kain manmeri. Ol Makesa i stap long ol liklik ples klostu long nambis, o arere arere long ol bikpela wara. I gat sampela liklik ples, em tupela o tripela famili tasol i stap long en, na sampela bikpela ples, em sampela handet manmeri ol i stap long en. Planti famili ol i gat planti pikinini, inap olsem 8-pela o 10-pela; na sampela ol i gat planti pikinini tru, inap olsem 18 o 20. Ol i no gat planti samting na ol i mas wok strong long kisim kaikai. Ol i save kisim pis samting long solwara, na ol i save lukautim ol pik na kakaruk long haus. Na ol i save go painim ol meme bilong maunten long hap bilong bus, o ol i go bilong kisim ol hos bilong bus. Ol i save lainim ol dispela hos long mekim wok bilong helpim ol, olsem bilong pulim samting o mekim narapela wok. I gat planti kokonas i stap, olsem na ol i save wokim kopra (ol i save kisim wel long en bilong wokim sop na narapela samting). Ol i save salim kopra na kisim liklik mani; em wok bisnis bilong ol. Tasol ol i save kisim liklik mani tu long ol piksa samting ol i sapim long diwai, na long malo ol i salim, na long piere (em banana ol i wokim i kamap drai).
Bipo ol Makesa i man bilong kaikai man, na ol i save kilim i dai ol man olsem ofa bilong ol god bilong ol, em ol i wokim long diwai na ston. Tasol long nau, planti Makesa ol i bilong lotu Katolik. Ol i save putim ol piksa na imis bilong Maria na Jisas long haus bilong ol. Long rot i go long haus bilong bisop Katolik long Nuku Hiva ol i sanapim planti god ston. Long hap bilong Ol Ailan Tuamotu, ol man i save bihainim lotu Momon, na lotu Katolik, na narapela lotu, em long dispela hap ol i kolim olsem ol Sanitos.
Ol Makesa i gat tok ples bilong ol yet, tasol ol i save tu long tok Frans na tok Tahiti. Sindaun bilong ol na pasin bilong ol i wankain olsem bilong ol narapela lain bilong Polinisia—ol i save tingting long tude tasol na ol i no save hariap hariap mekim ol samting. Wanwan taim tasol ol sip i kam long ol dispela ailan, olsem na ol dispela manmeri i lain pinis long wet tasol i stap. Long Janueri 1979 ol i kisim paua, na nau ol i gat televisen, olsem na ol i save liklik long ol samting i kamap long ol narapela hap bilong graun.
Long Nuku Hiva
I gat 1,800 manmeri ol i stap long bikpela ailan Nuku Hiva. Lain bilong bosim Ol Ailan Makesa i stap long dispela ailan. Haus gavman na bikpela bris na haus bilong bisop ol i stap long Pasis Bilong Taiohae, em mipela i kirap autim tok long dispela hap.
Taim mipela i kamap long dua bilong haus, mipela i no paitim dua; mipela singaut tasol na i tok hou-hou. Sapos wanpela man i bekim tok, mipela tok Kaoha! (“Alo!”) na mipela tokim em bilong wanem mipela i kam. Planti ol i kisim dispela buk mipela laik tilim long ol na ol i tok: “Tenkyu long yu kam lukim mipela. Mipela no bin kisim kain samting olsem bipo bilong helpim mipela long save long Tok Bilong God.” Ol i gat Baibel Katolik long tok Tahiti na tripela Gutnius long tok Makesa; em tasol.
Sampela ol yet i kisim dispela buk na bihain ol i strong long mipela i mas i go lukim narapela man. Wanpela yangpela man i strong long meri bilong mi i mas bihainim em, em i tok: “Yu mas i go long baksait! Long baksait!” Sapos em i no soim rot long meri bilong mi, bai meri i no lukim haus bilong wanpela man bilong sapim ol piksa, em i laik tru long kisim dispela buk.
Long Hakaui, i gat tupela famili tasol i stap long narapela narapela hapsait bilong maus bilong wanpela wara. Taim mipela i kamkamap, mipela lukim wanpela famili i gat planti wok, olsem na mipela goap long wanpela liklik bot na ol boskru i helpim mipela long i go lukim famili i stap long narapela hapsait. Taim mipela kamap, mipela i lukim tupela meri i stap. Ol i sindaun long graun namel long ol pik i raun raun klostu long haus—tupela i stap rabis. Tasol taim mipela soim dispela buk long ol, ol i amamas long givim liklik samting i stap long han bilong ol bambai ol i ken kisim. Mipela tingim dispela rabismeri, em Luk 21:2-4 i stori long em, em i givim olgeta mani bilong em long haus lotu.
Bihain mipela i go kamap long Taipivai, long hap bilong saut long ailan Nuku Hiva. Wanpela man i bin raitim wanpela buk (Typee bilong Herman Melville) na stori long dispela ples, olsem na planti man i save long en. Dispela ples i stap long wanpela gutpela ples daun i gat planti plantesen kokonas long en. Long 6 klok moningtaim mipela i stap long bot na go antap long wara. Wara i olsem glas bilong lukluk na mipela i lukim piksa bilong ol kokonas long en na kala bilong skai taim tulait i bruk. Mipela inap lukim sampela haus namel long ol diwai.
Mi askim ol boskru: “Bai mipela i stap hamas aua long dispela hap?” Ol i tok, trak i karim kopra i kam em i bagarap. Olsem na sapos mipela i kalap long hos na i go hariap bai mipela inap autim tok long dispela hap olgeta, i go inap long pinis bilong dispela ples daun long ples i gat gutpela wara i kapsait i kam daun long maunten. I gat inap olsem 12-pela famili i stap na olgeta i amamas long harim tok bilong mipela.
I Go long Ol Narapela Ailan
Inap 40 kilomita longwe long Nuku Hiva long hap bilong sankamap, ailan Ua Huka i stap. Dispela ailan i liklik long Nuku Hiva na i no gat gutpela graun. Planti maunten i stap. Long 6 klok moningtaim mipela i sua long dispela ailan. Mipela lusim nambis i gat planti ston na wokabaut i go antap. Wanpela aua bihain mipela i kamap long bikpela ples, nem bilong en Hane. I gat bikpela haus lotu i stap. Long dispela taim planti man i save go long dispela lotu, long wanem ol i tok ol i bin kisim “spirit.” Tasol wanpela yangpela man i stap long dispela ples, em i tok em i tingting planti long ol samting nogut i kamap long graun long nau, na em i amamas long harim tok olsem em inap i stap oltaim long paradais long graun.
Bihain mipela i go long ailan Ua Pu. Mipela kirap nogut long ol blakpela ston i go antap inap 1,200 mita. Bipo i gat ol maunten i paia long dispela hap, tasol ol i pinis na ol dispela ston i olsem insait bilong maunten ol tasol i stap. Mipela i go lukim 5-pela liklik ples long dispela ailan. Taim mipela i tokim ol manmeri, ol inap i stap oltaim long paradais long graun, ol i amamas, na taim ol i lukim dispela buk, planti taim ol i tok, “Mea kanahau!” (“Em i gutpela tru!”) Planti manmeri long ol dispela liklik ples ol i laikim tru dispela buk, olsem na ol i pulimapim ol gam na muli na mango na switmuli samting long ruksak bilong mipela. Long Haakuti, em liklik ples i stap antap long maunten, mipela toktok wantaim wanpela meri na pikinini meri bilong em. Tupela i laikim tru ol tok ol i harim, olsem na tupela i kalap i go daun long maunten na i go long ples ol bot i save sua long en, na tupela i tokim olgeta manmeri ol i mas harim tok bilong mipela na kisim dispela gutpela buk.
Taim mipela kamap long bikpela ples, em Hakahau, mipela i tingting planti, long wanem i gat 1,000 manmeri i stap na mipela i no gat bikpela hap taim bilong autim tok long ol. Tasol gutpela tru, wanpela man i amamas long harim tok em i tok, “Mi gat ka na mi ken kisim yupela i go long wanem wanem hap yupela i laik i go long en.” Sampela yia bipo, taim ol Witnes Bilong Jehova i autim tok long dispela ples, pris bilong dispela ples i bungim olgeta buk na nius ol man i bin kisim long ol Witnes na kukim long paia, olsem na ol man i pret. Tasol 12-pela famili ol i laikim tru ol tok mipela i autim long ol, olsem na ol i daunim pret bilong ol na ol i kisim dispela buk mipela bin karim i kam.
Bihain mipela i go long narapela ailan, em Hiva Oa. Graun long dispela ailan i gutpela na planti kaikai na diwai samting i kamap long en, winim olgeta narapela ailan Makesa. Wanpela man i gat nem long malenim ol piksa, em Paul Gauguin, em i wokim planti piksa bilong dispela ailan, olsem na planti man i save long en. Dispela man i stap long dispela ailan, long ples Atuona, na em i dai. Nau mipela i sua long dispela ples. Ol asples i save givim wanpela askim long ol man i kam lukim dispela ailan, em olsem: “Yu bin lukim god ston?” Dispela god ston i draipela tru (2.4 mita), winim olgeta narapela god ston i stap long hap bilong Frens Polinisia. Mipela bekim tok isi long ol, olsem: “Dispela god ston i gat ai, tasol em i no inap lukluk; em i gat maus, tasol em i no inap toktok. Mipela bai stap hia inap liklik taim tasol, olsem na mipela laik toktok wantaim ol man i gat laip. I gat wanpela gutpela samting mipela laik soim long ol.” Wanpela meri i laikim tru buk mipela soim long em na em i kirapim wanpela pren bilong em tu long kisim. Em i givim mani olsem dinau long pren bilong em bambai em inap kisim. Narapela meri i tok: “Nau mi save, kaunim Baibel em bikpela samting, winim pasin bilong i go long haus lotu long olgeta apinun na beten.”
Long tudak, mipela i stap long bris long Hanaiapa na toktok wantaim sampela manmeri long lait bilong lam. Mipela kirap long stori long bikpaia o hel. Mipela tokim ol: “Sapos wanpela pikinini bilong yu i mekim pasin nogut tru, bai yu wokim paia na tromoi pikinini long en?” Ol i tok: “Nogat!” Mipela i tok: “Orait, yu ting God bai givim pen oltaim long ol pikinini bilong em long wanpela paia?” Fopela meri na wanpela man i harim gut tok. Ol i amamas long harim tok olsem, God i “singautim” ol bilong i stap oltaim long graun na bai “ol man nogut i lus olgeta”; bai ol i bagarap olgeta na i no ken i stap moa—ol i no bilong kisim pen oltaim oltaim.—Sam 37:10.
Mipela lusim Hiva Oa na i go long liklik ailan Tahuata. Wanpela boskru i tok pilai liklik na em i tok, inap olsem wan handet yia bipo ol manmeri bilong dispela ailan i bin kaikai sampela waitskin. Tasol ol i toktok gut wantaim mipela. Wanpela man, em i kirapim “spirit” lotu long dispela ples, em i no laik kisim buk long mipela, tasol em i strong long mipela mas kisim kap wara long em. Em i paulim tok bilong Jisas long Jon 4:14 na em i tok, “Sapos yu dring long dispela wara mi givim long yu, i no gat wanpela taim nek bilong yu i ken drai gen. Na dispela wara bai i kamap olsem hul wara insait long yu, na oltaim bai wara i kamap kamap.” Mipela tenkyu long em na mipela i tok: “Dispela wara yu laik givim long mipela em i wara nating tasol. Mipela laik dring na mipela i tok tenkyu long yu. Tasol bilong wanem yu no laik kisim wara i gat laip na kaikai bilong spirit mipela i laik givim long yu?” Em i pilim tru dispela tok na em i kirap kisim sampela buk. Bihain, mipela i stap long bris na sampela man i tok bilas long mipela, olsem: “Ating i gat wanpela man em i bin kisim buk bilong yupela?” Tasol bos bilong ol wokman long bris i tok, em i laik lukim dispela buk, na long ai bilong olgeta man em i tokim mipela, em i laik kisim. Ol i kirap nogut taim ol i save sampela man i bin kisim buk bilong mipela!
Laspela ailan mipela i go long en long Ol Ailan Makesa em ailan Fatu Hiva. Wanpela man bilong Spen, nem bilong em Álvaro de Mendaña de Neyra, em i bin painim ol dispela ailan pastaim long yia 1595. Em i laik litimapim nem bilong meri bilong bikpela man bilong Peru—nem bilong dispela meri em LaMakesa de Mendosa—olsem na em i kolim nem Makesa long ol dispela ailan. Namba wan ailan em i kamap long en, em dispela ailan Fatu Hiva. Em gutpela ailan tru. Long bikpela ples bilong dispela ailan, em Omoa, mipela i bungim wanpela famili ol i laik tru long harim tok. Mipela i go moa long ples daun bilong autim tok na nau mama bilong dispela famili i go singautim ol pren bilong em i kam bung, olsem na taim mipela i kam bek, olgeta i wetim mipela na ol i amamas long lukim mipela. Ol i laik kisim ol buk bambai ol i ken lainim sampela tok bilong Baibel taim ol i mekim bung bilong ol long apinun bilong stadi long Baibel. Taim mipela i kam bek pinis long bris, wanpela ruksak bilong mitupela i stap nating, na wanpela i gat ol muli na switmuli i pulap long en.
Go long Ol Tuamotu
Mipela goap gen long sip na raun i go inap wanpela san na tupela nait long hap bilong saut-wes na mipela i kamap long Pukapuka long Ol Ailan Tuamotu. Mipela stretim tok wantaim kepten bilong sip Araroa, na long olgeta de sip i kisim mipela i go long tupela liklik ailan. Long dispela rot mipela inap autim tok long olgeta dispela liklik ailan, em planti i no gat narapela rot bilong i go long ol.
I gat 1,000 Pomotu ol i stap long ol dispela ailan, na 30 famili ol i amamas long harim tok bilong mipela. Mipela go long wanpela haus i stap namel long ol diwai kokonas, na kwiktaim meri bilong dispela haus i go na baim wara bilong kokonas i go long ol man bambai em inap kisim sampela buk. Mipela no inap lusim tingting long dispela famili; ol i kisim atun i hangamap aninit long rup kapa bilong haus bilong ol na ol i givim long mipela.
Mipela Tingim Yet
I gat planti narapela man tu ol i amamas long harim tok bilong mipela, na mipela i no ken lusim tingting long ol. Mipela save, Jehova bai helpim ol. Mipela i amamas tru mipela inap i go autim tok long Ol Ailan Makesa na Ol Ailan Tuamotu na lukim strong bilong dispela tok mipela i tokim ol man long en, olsem: “Yu Inap i Stap Oltaim long Paradais long Graun”!—Ol yet i raitim dispela stori.
[Ol Mep long pes 22]
(Bilong save ol dispela rait i stap we long pes, lukim buk o magasin)
Ol Ailan Makesa
Nuku Hiva
Taiohae
Ua Huka
Ua Pu
Hiva Oa
Atuona
Tahuata
Fata Hiva
Omoa