Puma—Wantu Em i Kamap Ples Klia na Wantu Em i Go Pinis
Wanpela man long Brasil i raitim dispela stori bilong Kirap!
KALA bilong skai antap long bikbus bilong Saut Amerika i wok long kamap narapela kain paslain long tudak i kamap. Na nau, wantu tasol na isi tru, wanpela puma i stap! Em i bin wokabaut isi isi na kamap long wanpela hap i no gat bus, na wantu em i sanap i stap.
Inap liklik taim dispela bikpela pusi i no meknais liklik, arere bilong tel tasol i go i kam isi isi. Bihain, taim em i save ol man i lukluk long em, puma i lusim dispela hap na ran siksti i go bek insait long bikbus. Long dispela apinun inap sampela yia i go pinis, mi kisim save long as na ol man i givim nem bilong dispela animal long ol su bilong resis, na long ol ka bilong spit, na long ol balus bilong pait. Tru tumas, skin bilong puma o kuga—em namba tu bikpela pusi bilong Amerika—em i gutpela bilong spit.a
Em i Gat Bikpela Masol
Gras bilong puma em i no gat makmak na i braunpela, olsem na yu inap ting em i wanpela laion meri. Tasol pes bilong em i no wankain olsem bilong kasen bilong em long Afrika. Het bilong puma em i raunpela na liklik, na yau bilong em tu i liklik na raunpela. Taim yu sanap long arere bilong em, na lukluk i go long het bilong em, het i longpela tru. Ai bilong em i bikpela na grinpela. Liklik hap waitpela gras i raunim maus bilong em i mekim, na i olsem em i bin putim nus long plet i gat susu na em i lusim tingting long klinim maus bilong em. Skin i no patpela, na longpela bilong em i wanpela mita na hap samting, na sapos yumi metaim em wantaim tel, puma i longpela moa.
Tupela lek bilong em long baksait i longpela na strongpela, na dispela i mekim na as bilong em i antap moa long sol bilong em. Tupela strongpela lek i givim strong long dispela animal, em hevi bilong skin i olsem 60 kilo, na em i gat ol strongpela masol long kalap olsem roket. Ol man i bin lukim puma i kalap i go antap inap 5 mita. Dispela i olsem wanpela kain spot ol man i save mekim wok long wanpela longpela stik bilong kalap i go antap tru, tasol puma i no mekim wok long longpela stik bilong helpim em long kalap i go antap tru!
Taim puma i kalap i go daun, dispela tu i samting bilong kirap nogut long en. Ol man i bin lukim puma i stap long ples antap na i kalap i go daun inap 18 mita. Dispela em i antap moa, winim pletfom ol man i save mekim wok long en taim ol i kalap i go daun long wara long Resis Olimpik, tasol taim puma i kalap i go daun i gat graun tasol. Na taim em i kam daun long graun em i redi long ran i go olsem em i bin pundaun antap long matres i gat spring.
Saveman bilong ol animal bilong bus, Kenneth Logan i tok: “Dispela animal em i wanpela strongpela animal bilong pret long em. Taim yu save dispela pusi i mekim wanem bilong i stap laip, bai yu tingim gut em.” I olsem ol i stap long olgeta hap, tasol i olsem ol i no stap tu.
Em i Stap Long Planti Hap, Tasol Yu No Inap Lukim Em
Taim namba wan lain manmeri i kam bilong sindaun long Not na Saut Amerika, ol puma i stap long olgeta hap bilong Amerika, kirap long solwara Atlantik i go inap long solwara Pasifik. Puma i stap long ol maunten, long ples tais, long ples kunai, na long bikbus tu. Maski ol man bilong raun painim ol animal na ol fama i bin kilim puma long planti hap bilong Not Amerika, em i stap yet olsem pusi bilong Amerika, na em i save raun long Kanada i go inap long arere bilong Saut Amerika. Sapos yumi skelim wanpela animal em inap i stap gut o nogat, na yumi skelim long hamas ples em i stap long en na long wanem kain ol ples, orait yumi ken tok puma i winim ol narapela animal bilong Amerika long nau. Olsem wanem em inap i stap gut olsem?
Puma i gat ol samting bilong helpim em long i stap laip. Em i gat strongpela bel na em i mekim wok long narapela narapela rot bilong painim abus. Em inap kisim kain kain kaikai. Wanpela dokta bilong ol animal i bin glasim ol samting i stap long bel bilong sampela puma ol man i bin kilim long Brasil, na em i tok: “Puma inap kilim na pulim wanpela animal bikpela bilong em i winim puma inap 5-pela taim, tasol em i save kaikai ol grasopa tu sapos i no gat narapela kaikai bilong kisim. Puma i save kisim kain kain kaikai, winim ol narapela pusi.”
Bilong kisim kain kain kaikai, em i mas i gat save long painim abus long narapela narapela rot. Olsem: Em i no inap kisim pisin long wankain rot olsem em i save kisim dia. Puma i save mekim wanem bilong kisim pisin? Long bikbus bilong Brasil long hap bilong solwara Atlantik, em i save bihainim krai bilong pisin tinamu bilong grisim em. Wanpela man i tok: “Puma i save bihainim stret krai bilong pisin. Tinamu i save krai sampela taim tasol, na puma i save krai i go i go inap 10 o 20 taim.” Tasol krai bilong puma i no lus nating. Tinamu i ting wanpela pisin man i save pairap tumas i kam long hap bilong em na em i laik go bungim birua bilong em—em nau, bagarap i painim em.
Sapos yu wok long painim puma long Not, Sentral, o Saut Amerika, i hatwok long lukim em—em i olsem win, em i stap long olgeta hap, tasol yu no inap lukim em. Planti taim ol saveman bilong skelim puma i tok, puma em i “save stap hait, na i hatwok long painim em, na em i save was gut.” Bihain long em i kilim inap 70 puma, wanpela man bilong raun painim ol animal i tok “em i no bin lukim wanpela bilong ol paslain long ol dok i raunim em i go antap long diwai.” Olsem na i gat as tru na ol saveman i tok, em i “hatwok tru long painim” dispela pusi!
Pusi i Gat Planti Nem
I hatwok long painim dispela pusi bilong Amerika na i hatwok long kolim stret nem bilong em tu. Buk The Guinness Book of Animal Records i tok, “puma i gat planti nem, winim ol narapela animal long graun.” Long tok Inglis em i gat inap 40 nem, na “em i gat inap 18 nem long tok ples bilong ol man bilong Saut Amerika, na narapela 25 nem long tok ples bilong ol man bilong Not Amerika.”
Planti saveman bilong ol animal i save kolim em puma, na dispela nem i kam long tok ples Kesua bilong kantri Peru. Laion bilong maunten, retpela taiga, na dia taiga, ol i sampela bilong ol narapela nem ol man i bin givim long dispela pusi.
Dokta Faiçal Simon, em man bilong lukautim banis i gat ol animal long en long Sau Paulo na em i gat save long puma, em i tok: “Pasin bilong puma na ol samting em inap mekim i no wankain olsem ol narapela bikpela pusi.” Em i narapela kain pusi, na bikpela bilong skin na kala bilong ol puma i no wankain. I gat inap 30 narapela narapela lain puma long Not na Sentral na Saut Amerika, na 6-pela lain i stap long Brasil.
I Stret Ol Man i Pinisim Ol?
Planti man bilong lukautim ol bulmakau long Brasil na long ol narapela hap, ol i ting puma em animal nogut na ol man i mas sutim em taim ol i lukim em. Tasol i stret ol i tok puma em i animal bilong kilim ol bulmakau? Dokta Simon i tok: “Sapos ol animal bilong bus i stap, puma bai kilim ol bulmakau wan wan taim tasol. Olsem na i no stret long kilim ol puma. Taim ol man bilong lukautim bulmakau i sutim ol puma, ol i putim hevi long ol yet.” Olsem wanem ol i mekim olsem?
Olsem: Long wanpela traipela ples tais long Brasil, ol i save kolim Pantanal—bikpela bilong en i winim bikpela bilong Saut Korea—i gat planti bulmakau i save raun, na ol man bilong lukautim ol bulmakau ol i save kilim ol puma long dispela hap. Dokta Simon i tok, dispela i mekim na namba bilong armadilo—em namba wan kaikai bilong puma long dispela hap—i go bikpela hariap. Armadilo em i wanpela animal i gat strongpela skin—skin i strong olsem grile, na bikpela bilong em i wankain olsem bikpela bilong rabit, na em i save digim hul i go insait long graun. Ol puma i no stap, olsem na ol armadilo i mekim graun bilong Pantanal i kamap ples bilong kilim ol animal. Olsem wanem mipela inap tok olsem?
Taim ol bulmakau i wokabaut, lek bilong ol i go insait long ol hul, na nau lek i bruk na ol i dai. Dokta Simon i tok: “Planti bulmakau moa bilong ol dispela man bilong lukautim bulmakau i save dai, long wanem, ol i bin kilim ol puma. Dispela i soim yumi gen wanem samting i save kamap taim man i paulim ol samting bilong bus na graun.”
Planti manmeri long Not na Sentral na Saut Amerika i laik pasim ol man long kilim puma. Olsem na long sampela hap bilong Not Amerika, ol lain bilong gavman i kamapim ol lo bilong lukautim puma. Ol dispela lo i lukautim ol hap puma i save stap long en, na lo i makim hamas puma ol man i ken kilim.
Olsem na long Yunaitet Stets long hap bilong wes, lain puma i wok long kamap planti na ol i stap long ol hap bipo ol i bin raun long en. Tru, i no olgeta manmeri i amamas long dispela, tasol planti ol i amamas. Nius Smithsonian i tok, “insait long sotpela taim tasol gutpela senis i painim i stap bilong puma, pastaim ol man i no laikim em tasol nau ol i amamas long en.”
Ol man i save laikim ol samting bilong bus, na ol man bilong raun painim ol animal—olgeta i save laikim puma. Ol man i laikim ol samting bilong bus, ol i ting puma em i makim gutpela samting tru bilong bus, na ol man bilong raun painim ol animal ol i laik kisim puma bilong hangamapim het bilong en long banis samting. Olsem na wanpela askim i kamap, I go inap long wanem taim puma inap i stap olsem dispela tupela samting—samting bilong bus na samting bilong hangamap long banis?
[Futnot]
a Namba wan bikpela pusi bilong Not na Sentral na Saut Amerika em jagua; lukim Kirap!, bilong Februeri 1991, pes 14-16.
[Blok long pes 26]
‘Stap Wantaim Ol Man’
Lo bilong lukautim puma, o kuga, long Yunaitet Stets long hap bilong wes i mekim na namba bilong ol puma i go antap, tasol hevi namel long puma na ol man, dispela i go bikpela. As bilong dispela i stap ples klia. Planti manmeri moa i sindaun long arere bilong bikbus—em ples bilong puma—na bagarap inap painim ol. Maski dispela inap kamap, puma i save bagarapim ol man wan wan taim tasol.
Ol saveman i tok, kirap long yia 1890 long Yunaitet Stets na long Kanada inap 65 taim ol puma i bin bagarapim man—dispela i makim olsem long olgeta 5-pela yia, inap 3-pela man i kisim bagarap long puma. Long ol dispela 65 taim ol puma i bagarapim man, ating 10-pela man i bin dai. Tasol long olgeta yia long Yunaitet Stets, inap 40 manmeri i save dai taim binen i kaikaim ol.
Saveman bilong ol animal bilong bus, Kevin Hansen, i tok: ‘Ol puma inap bagarapim planti manmeri moa tasol ol i no save mekim, na dispela i kamapim klia olsem kuga [puma] i orait long stap wantaim ol man.’
[Piksa Kredit Lain long pes 25]
Ol piksa: Kisim long São Paulo Zoo