Qullaawu Maxaafi Qaalla Tiro

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T U W X Y Z

A

• Agaaninte.

  Illete leeltannokkite busha ayyaanu kalaqamaati; mannunnita roortino wolqa noonsareeti. Kalaqama 6:2 “Maganu ooso,” Yihuda 6 qole “sokkaasine” yinoonniri kuri ayyaanu kalaqami, kalaqantu woyite bushuulle diꞌꞌikkitino; Nohi waro Maganu hajajo diigge, qoleno Sheexaanu ledo halante Yihowara finqilte, insaneeto Maganu diinna assitino sokkaasineeti.​—Yih 6; Mar 32:17; Lu 8:30; Soq 16:16; Ya 2:19.

• Agaanintete looso.

  ‘Manchu reyihu gedensaanni lubbosi mannimmasiwiinni baxxite heeshshote heeꞌra suffanno hattono lubbote noori ledo hasaabbanno’ yine ammanne assinannireeti. Duucha woyite togoo coye assinannihu agaaninte guluffino manchi (xaadisaanchi) widoonniiti. “Agaanintete looso” yine tirroonnihu farmaakiya yaannohu Girikete qaali noo gedeenni tirriro “xagga aannoha” yaate. Hundi waro mannu kiilate kaaꞌlitanno wolqa afiꞌrate agaaninte huucciꞌranno woyite xagga horoonsiꞌranno daafira, konne qaale agaanintete looso kulate horoonsiꞌra hananfoonni.​—Ga 5:20; Aj 21:8.

• Agaraancho.

  Duucha woyite hashsha mannu woy jajju gawajjamannokki gede agarannohonna gawajjannori daanni noota afiro qorophisiisanno manchooti. Agaraasine, katamunniwa hige daanni noo manni gambisikkinni ikkitonsa illaallisa dandiitanno gede duucha woyite katamu huxxinna shaera heedhe agartanno. Olantote giddo mitootu agaraasine ikkitanno.​—Mt 27:65; 28:4.

• Agattote kakkalo.

  Kakkalote darga dunnannitenna wole batinye kakkalo ledo shiqinshannite woyinete xajje kakkalooti. Phaawuloosi qooffatikkinni isonooto gudise ammanate roduuwisira aate qixxaawinoha ikkinota kulate tenne yaatto lawishsha asse horoonsiꞌrino.​—Ki 15:5, 7; Fil 2:17.

• Akaayya.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora, kuni suꞌmi Roomu qoqqowi giddo noota wodiidi Girike xawisannoho; qaru katamisi Qorontoosiiti. Akaayyu Peeloponiisi gobbanna Girikete gobba mudukko woꞌmano xaphi asse amadanno.​—Soq 18:12.

• Alame; diro.

  Kosmosi (“seera”) yaannohu Girikete qaali (1) amanyootensa woy heedhanno heeshsho agurranna, mannu ooso xaphooma woy (2) Yihowa hagiirsiissanno soqqamaanosi wido ikkinokkiha manchu sircho baala kulanno. (3) Ayoni yaannohu Girikete qaali qole, konni albaanni saꞌinota bande kulloonnikki yanna woy hegerimma xawisara dandaanno; ikkollana kuni qaali duucha woyite yanna umose ikkikkinni, hattee yanna, wogga woy diro woluwiinni baddannota yannate hajo woy ikkito xawisanno.

• Alamete gumulo.

  Sheexaanu gashshe noo alame baꞌara albaanni noo yannaati. Tini yanna Kiristoosi leellanno yanna ledo mittete. Sokkaasine Yesuusi hajajonni ‘bushuulle keeraanotewiinni badde’ huntanno. (Mt 13:40-42, 49) Yesuusi rosaano “alamete gumulo” mamooteetiro afate quqquxantino. (Mt 24:3) Yesuusi gordo higara albaanni haꞌrunsaanosira, hatte yanna geeshsha ledonsa ikkannota kule qaale einonsa.​—Mt 28:20.

• Albaasxiroosi.

  Shitto wodhinannite shiima gujuujje suꞌmaati; bashsho togoo gujuujje seekkinannihu Gibitsete Albaasxirooni yinanni qooxeessira anfanni kinchinniiti. Kuni uduunnichi shaalado goowanna tuancho afiꞌrinoha ikkasi, lowo waagi shitto diilallotenni foorarte gooffannokki gede assitanno. Gedensoonni tenne gujuujje seekkinanni kinchono hatto yine woshsha hananfoonni.​—Mq 14:3.

• Alfanna Omeega.

  Girikennite uminna jeefote fidalla suꞌmaati; Ajuujate maxaafira sase bayicho Maganunniha suusu suꞌma assine horoonsiꞌnoonni. Kuri qummeeshshuwara tini yaatto, “umihunna jeefonnihu,” “hanafonnihunna jeefonnihu” yitanno sokka sayissanno.​—Aj 1:8; 21:6; 22:13.

• Aliidi laꞌꞌaancho.

  Roorenkanni songo towaatatenna agarate qeechi noosi manchooti. Ephisiqophosi yaannohu Girikete qaali mittu coyi gawajjamannokki gede agarate ille worre laꞌꞌa yitanno tiro afiꞌrino. “Aliidi laꞌꞌaancho” (pirisbayiteroosi) hattono “cimeessa” yitanno yaatto, Kiristaanu songo giddo mittu gari silxaane leellishshanno; “cimeessa” yaanno qaali shoomamino manchi ayyaanaamittetenni gikki yiinoha ikkasi, “aliidi laꞌꞌaancho” yaannohu qole, uyinoonnisiha loosu qeecha luphi asse leellishanno.​—Soq 20:28; 1Xi 3:2-7; 1Ph 5:2.

• Anga aanaho wora.

  Mitto mancho mittu baxxino loosira shoomate, maassiꞌrate, hursate woy qullaawu ayyaani elto adhanno gede assate anga aanasi worranni.​—Ki 27:18; Soq 19:6; 1Xi 5:22.

• Aramayike.

  Ibiraawootu qaali ledo lowo geeshsha fiixannohonna mittu gari fidalla noosiho Seemi afooti. Umo konne qaale coyidhannori Aramootaho; yannate gedensoonni kayinni Asoorootunna Baabiloonootu qoqqowira daddalohonna hasaawate horoonsiꞌnanniha kalqoomu qaale ikkino. Qoleno Faarsi Gashshooti giddo gashshootu qaale assine horoonsiꞌnoonni. (Iz 4:7) Izira, Ermiyaasinna Daanieeli maxaafiha gama gafa Aramayikete qaalinni borreessinoonni. Girikete Afiite Qullaawa Borrora, mite Aramayikete qaalla horoonsiꞌnoonni.​—Iz 4:8–6:18; 7:12-26; Er 10:11; Da 2:4b–7:28; Mq 14:36; Soq 9:36.

• Ariyosifagoosi.

  Ateenaho Akiropoliisira aliyye-galchimira noo tullooti. Konne qaale hakkiicho gamba yaannoha amaalete mine (shongo) kulateno horoonsiꞌnoonni. Isxoyikootahonna Efiqoroosootaho yinanni hayyoole, ammanasi daafira xawisanno gede Phaawuloosi Ariyosifagoosi haadhe massitino.​—Soq 17:19.

• Armagedooni.

  “Megido Ilaala” yitanno tiro afiꞌrinohu Hari Megiidooni yaannohu Ibiraawootu qaalinni dayinoho. Konne qaale ‘uullate mootoolla baalanti’ Yihowa ledo olantara gamba yitannoha ‘Woꞌmanka Dandaanno Maganihu batiꞌru barri ola’ kulate horoonsiꞌnoonni. (Aj 16:14, 16; 19:11-21)​—QUUXXOTE QARRA yaannoha lai.

• Asaraate.

  Duucha woyite ammaꞌnote loosira giwiru gede assine uyinanniho woy baantanniho tonnunni mitte angaati woy xibbunni tonne angaati. (Mil 3:10; Mar 26:12; Mt 23:23; Ib 7:5) Muse Seeri garinni, baattote laalchi giddonni tonnunni mitte anga hattono saada lexxitanni hadhanno woyite lexxinohu giddonni tonnunni mitto Leewaawoota kaaꞌlate diru kiiro uyinanni. Leewaawootuno Aarooni sircho ikkitino kakkalaano kaaꞌlate adhitino asaraati giddonni tonnunni mitte anga uyitanno. Israeele uyitannohu wolu asaraatino no. Kiristaanaho asaraate aate giddeeti dinonsa.

• Aseelgiya.​—

  MANCAꞌꞌA IKKITO yaannoha lai.

• Ayihude.

  Tonne gaꞌre amadinohu Israeelete gashshooti uwihu gedensaanni, Yihudu gaꞌre wido ikkino mancho kulate horoonsiꞌnoonni. (2Mo 16:6) Ayihudootu Baabiloonete qafadonni keere fultuhu gedensaanni qole, Israeelete gobba higginore addi addi gaꞌrenni fultino Israeele kulate horoonsiꞌnoonni. (Iz 4:12) Yannate gedensoonni konne qaale alame woꞌmate Israeele Dagatewiinni bade kulate horoonsiꞌnoonni. (As 3:6) Soqqamaasinchu Phaawuloosino Kiristaanu songo giddo sirchu assannori nookkita xawisanni konne qaale lawishshunni horoonsiꞌrino.​—Ro 2:28, 29; Ga 3:28.

• Ayihudete ammaꞌnowa higinoha.

  Wole ammaꞌnowiinni higino manchooti. Qullaawu Maxaafi giddo tenne yaatto horoonsiꞌnoonnihu Ayihudete ammaꞌnowa higino mancho kulateeti; labbaaha ikkiro barcima hasiissannosi.​—Mt 23:15; Soq 13:43.

• Ayyaana.

  Duucha woyite “ayyaana” yine tirrannihu ruahi yaannohu Ibiraawootu qaalinna niyuma yaannohu Girikete qaali haammata fiche afiꞌrino. Kuri qaalla horoonsiꞌnoonni gari babbaxxinoha ikkirono, baalanti mannu illera leellannokkirenna milli yitanni noo wolqa xawissanno. Ibiraawootunna Girikete qaalla aane noore kulate horoonsiꞌnoonni: (1) bubbe, (2) uullate aana noo kalaqami giddo noota heeshshote wolqa, (3) mittu manchihu lawishshu wodaninni burqitannotanna manchu mitto coye coyiꞌranno woy assanno gede kakkayissannosi wolqa, (4) illete leellannokkihuwiinni daggannota ayyaanunni coyiꞌnoonni qaalla, (5) ayyaanaamo bisonna (6) Maganu wolqa woy qullaawa ayyaana.​—Fu 35:21; Fa 104:29.

• Ayyaanto.

  Albillitte ikkannore afate arrishshote, aganunna beeddahete millimillo xiinxallanno mannaati.​—Mt 2:1.

B

• Barcinshiisha.

  Labbaahunniha sirote bisi qosha murre hoolate. Abirihaamiranna sirchisira barcimate giddeeti noonsa; Kiristaanaho kayinni barcimate giddeeti dinonsa. Addi addi qummeeshshira lawishshu garinnino horoonsiꞌnoonni.​—Ka 17:10; 1Qo 7:19; Fil 3:3.

• Batte.

  Kuni qaali biso xura woy amanyootu seera diiga kulara dandaanno. Ikkollana Qullaawu Maxaafi giddo kuni qaali duucha woyite Muse Seeri giddo fajjinannikkire woy battaawinore xawisanno. (Le 5:2; 13:45; Mt 10:1; Soq 10:14; Ef 5:5)​—KEERAAꞌMA yaannoha lai.

• Bayira.

  Umi tirosi, annaho umi beettooti. Hundi waro bayiru beetti mini giddo lowo geeshsha ayirradoho; annu reyiro maatete umo ikkannohu isooti. Yesuusi Yihowaha bayira Beetto ikkinotano agurranna, kalaqamu baalunkuranna reyotenni kaꞌꞌatennino bayiraho.​—Ka 25:33; Fu 11:5; Qo 1:15; Aj 1:5.

• Baꞌꞌaali.

  Gordu anni gede, hattono xeena ganannohunna baatto shaqqishannohu gede assine laꞌnanniho Kanaanootu maganooti. Qooxeessaho noota wole hooffayidi maganna kulateno “Baꞌꞌaali” yaanno suꞌma horoonsiꞌnoonni. Kuni Ibiraawootu qaali, “Anna, Mooticha” yitanno fiche afiꞌrino.​—1Mo 18:21; Ro 11:4.

• Bieelizebuuli.

  Agaanintete roorrichi woy gashshaanchi Sheexaanu suꞌmaati. Filisxeemootu Eqirooni yinanniwa magansidhannoha Baꞌꞌaali yinanni magano yaano Baꞌꞌaalizebuubi shiimare calla wirri assine woshshinanni garano ikkara dandaanno.​—2Mo 1:3; Mt 12:24.

• Biraanna.

  Geꞌrechu, meichu woy siitu goginni seekkinanniho borreessate horoonsiꞌnannireeti. Haqalunni seekkinoonni woraqatinni (paappirese) roore seeda yanna keeshshanno; Qullaawu Maxaafi xaaxo qixxeessate horoonsiꞌnanni. Phaawuloosi Ximootewoosi abbannosi gede dhaaꞌmino biraanni Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro giddonni gama gafa ikkara dandaanno. Reyote Baari Xaaxo giddo mite biraannu aana borreessinoonnite.​—2Xi 4:13.

• Borojjicho ikkinokkiha; borojjimmatenni fulinoha.

  Roomu gashshooti yannara “borojjicho ikkinokkiho” yinannihu woꞌma qansichimmate qoosso noosiho wolaphe ilamino manchooti. “Borojjimmatenni fulinoho” yinannihu kayinni wolassinoonnisi manchooti. Seeru garinni borojjimmatenni fulino manchi Roomu qansichimma afiꞌrannoha ikkirono poletiku silxaane amadate kayinni ikkado diꞌꞌikkanno. Seerimale borojjimmatenni fulino manchi kayinni wolaphannoha ikkirono woꞌma qansichimmate qoosso diafiꞌranno.​—1Qo 7:22.

• Borreessaancho.

  Ibiraawootu Afiita Qullaawa Borro galchanno manchooti. Yesuusi uullate aana noo waro konne qaale Seera seekke egennino manni gaamo kulate horoonsiꞌnanni. Insa Yesuusa gibbannoreeti.​—Iz 7:6; Mq 12:38, 39; 14:1.

• Bushu.

  Maganonna keeraancho seerasi hettisannoha Sheexaane Daawuloosi woshshinanni suꞌmaati.​—Mt 6:13; 1Yo 5:19.

• Buuda.

  Mitore agate, zayite, qalamenna wole seesate horoonsiꞌnannire wodhate, muuziiqa godoꞌlatenna mite sokka sayisate horoonsiꞌnanniho saadate buudaati. (1Sa 16:1, 13; 1Mo 1:39; Hi 9:2) “Buuda” duucha woyite kaajjillenna qeelle kulate lawishsha assine horoonsiꞌnanni.​—Mar 33:17; Mi 4:13; Lu 1:69, lekkaallo.

• Buura.

  Ibiraawootu qaali “duꞌnamannorinni buura” yitanno fiche afiꞌrino. Mitto mancho woy mitto coye baxxitino soqqanshora badate zayite dunnanni. Girikete Afiite Qullaawa Borrora, iimi hexxora doorantinorira qullaawu ayyaani dirrinonsata kulateno konne qaale horoonsiꞌnoonni.​—Fu 28:41; 1Sa 16:13; Lu 4:18; Soq 10:38; 2Qo 1:21.

• Buuraminoha.

  Mashiyaaki yaannohu Ibiraawootu qaalinna Kiriistoosi yaannohu Girikete qaali tironsa “Buuraminoha” yaate. Mittu manchi baxxitino soqqanshora shoomaminota leellishate zayite buurranni. Yesuusirano konne qaale suusu suꞌma assine horoonsiꞌnoonni.​—Da 9:25; Yoh 1:41.

C

• Cigile.

  Cigiletenni kayise mereeri qubbichi birxe geeshsha nooho seendillu bikkaasinchooti. Israeelete manni roore woyite horoonsiꞌranno cigile seendille 44.5 saanti meetire balla ikkitanno; ikkollana mito woyite tennenni mitte gaate roortanno cigile yaano 51.8 saanti meetire balla ikkanno bikkaasincho horoonsidhanno.​—Ka 6:15; Mt 6:27; Lu 12:25; Aj 21:17.

• Cimeessa; Geercho.

  Anjicho egemmino manchooti; ikkollana Qullaawa Borro giddo, mitte gosa woy dagoomi giddo roorre noosi mancho kulate horoonsiꞌnoonni. Ajuujate maxaafira konne qaale iimi kalaqama kulateno horoonsiꞌnoonni. Pirisbayteroosi yaannoha Girikete qaale songote albisoota kulate horoonsiꞌnanni woyite “cimeessa” yine tirroonni.​—Fu 4:29; La 31:23; 1Xi 5:17; Aj 4:4.

• Cubbu kakkalo.

  Mittu manchi shama maala uddiꞌrino daafira afikkinni loosino cubbira shiqinshanni kakkalooti. Cubbisinni keeraaꞌmanno manchi wolqasi assitu deerrinninna noo gari fajjisi deerrinni bootunni kayise lembooli geeshsha dandiire kakkalo asse shiqisha dandaanno.​—Le 4:27, 29; Ib 10:8.

• Cuuama; Cuua.

  “Lixisa” woy “gudise wayi giddora eessa” yitanno tiro afiꞌrino. Yesuusi haꞌrunsaanosi cuuama hasiissannonsata kulino. Qullaawu Maxaafi Yohaannisi cuuama daafira, qullaawu ayyaaninninna giiratenni cuuamate daafira, hattono wole cuuamareno kulanno.​—Mt 3:11, 16; 28:19; Yoh 3:23; 1Ph 3:21.

D

• Daamma.

  Wolu qunqumadu kinchi aana worre gide daaqqiꞌnanniho qunqumado kinchooti. Woriidi kinchira mereeroho qansoonni haqqi aliidi kinchi doyanni daahanno gede kaaꞌlanno. Hundi waro duucha mine meentu angatenni daahanno daammi no. Daammu mitte maate barru sagale afiꞌrate lowo geeshsha hasiisanno uduunnicho ikkino daafira, Muse Seeri daamma woy daammi-beetto liqoote amado assine adhinannita hoolanno. Hakka waro saada doyissitanna daahannohu hakko garinni seekkinoonnihu jawu daammino no.​—Mar 24:6; Mq 9:42.

• Daasu Ayyaana.

  Etaanimi yinannihu Ibiraawootu aganira 15-21 barri geeshsha ayirrinsanni ayyaanaati. Israeele konne ayyaana dirunniha irshu looso guxxitara kaꞌe heedhe gide gamba assidhanno woyite ayirrissanno; hatti yanna insa hagiidhitannotenna Yihowa laalchonsa maassiꞌrino daafira iso galaxxitannote. Gibitsetenni keere fultino yanna qaagate, konne ayyaana ayirrinsanni barruwa daaseho sayissanno. Israeelete labballi dirunni sase higge Yerusaalame hadhe ayirrisa hasiissannonsa ayyaanna giddo mittu konneeti.​—Le 23:34; Iz 3:4; Yoh 7:2.

• Daawiti Beetto.

  Tenne yaatto duucha woyite Yesuusa kulate horoonsiꞌnanni; Yesuusi Gashshootu gondoori Ragiꞌraasincho ikkinota luphi assite leellishshanno; kuni gondoori woꞌmannohu Daawiti sirchi kalinni daanno manchi widoonniiti.​—Mt 12:23; 21:9.

• Daawuloosi.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora nooho loososi xawisannoho Sheexaanu suꞌmaati; hatto yaa “Suꞌma Hunannoho” yaate. Sheexaaneho konne suꞌma fushshinoonnihu Yihowanna dancha qaalesi bushiishatenna qullaawa suꞌmasi hunate qaranna umiha ikkino daafiraati.​—Mt 4:1; Yoh 8:44; Aj 12:9.

• Dancha duduwo.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora, Maganu Gashshootirenna Yesuusi Kiristoosi ammanne afiꞌnanni gatore kulannoho hagiirru duduwooti.​—Lu 4:18, 43; Soq 5:42; Aj 14:6.

• Dhaawate kincho.

  Minunnihu lamu girgiddi mare qasiꞌrinowa worranni kinchooti; girgidda girgiddu ledo xaadise amadate lowo geeshsha kaaꞌlanno. Qaru dhaawate kinchi safote worranniho dhaawate kinchooti. Jajjabba minna minnanni woyitenna katamunniha kinchu huxxa huxxinanni woyite kaajjado dhaawate kinna doorranni. Baatto safantino gara xawisate tenne yaatto lawishsha assine horoonsiꞌnoonni; Yesuusino ayyaanaamittete mininni lawinsoonnite Kiristaanu songora ‘qara safote kincho’ ikkinota kulloonni.​—Ef 2:20; Iyo 38:6.

• Dhiiga.

  Buuto gawajjannoho gogu dhibbaati. Qullaawu Maxaafi giddo dhiigaho yinoonnihu yannankera mannu afino dhiiga calla diꞌꞌikkino; kuni dhiigi manna calla ikkikkinni uddanonna mineno hunara dandaanno.​—Le 14:54, 55; Lu 5:12.

• Diinaare.

  Mite 3.85 giraame ikkitannote birra yinanni shiilonni seekkinoonnite Roomu saanteeti; mitto widoonni Qeesaari misile noote. Mittu loosaasinchira barraho baantannisi damoozaati; qoleno Roomu mittu mittunku Ayihudichiwiinni adhannote ‘giwiru’ saanteeti.​—Mt 22:17; Lu 20:24.

• Dikaapolisi.

  Umo Girikennita tonne katamma xaphi asse kulate horoonsiꞌnanni suꞌmaati. (Girikete Afiinni dika yaa “tonne,” polisi yaa qole “katama” yaate.) Konne suꞌma, kuri katamma giddo roore nooha Galiilu Baariranna Yordaanoosi lagira soojjaatoonni noo qoqqowo kulateno horoonsiꞌnanni. Kuri katamma Girikete budiranna daddaloho mereershaho. Yesuusi hakko qoqqowi widoonni hige sainoha ikkirono, kuri katamma einota leellishshanno xagge dino.​—Mt 4:25; Mq 5:20.

• Diraakima.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora kuni qaali hakka waro 3.4 giirame ikkitannota birra yinanni shiilonni seekkinoonnita Girikete saante leellishanno.​—Mt 17:24.

• Doogo.

  Konne qaale Qullaawa Borro giddo Yihowa hagiirsiisannoha woy hagiirsiisannokki assoote woy amanyoote lawishshunni kulate horoonsiꞌnoonni. Yesuusi haꞌrunsaano ikkitinore “Mootichu Doogo” hadhannoreeti yinoonni; tini, Yesuusi Kiristoosi lawishsha haꞌrunsite, iso ammana illachishshannota heeshshote doogo hadhinota leellishshanno.​—Soq 19:9.

• Dora gananno mancho.

  Ibiraawootu qaali noo gedeenni tirriro, “quxannoha” woy “seekkannoha” yitanno tiro afiꞌrino. Yihowara mittu mittunku manchi aanano ikko dagate aana lowo roorre noosita leellishate, duucha woyite dora gananno manchira doru aana noosi silxaane lawishsha assine horoonsiꞌnoonni.​—Is 64:8; Ro 9:21.

• Dukko.

  Xaadooshshu dunkaaniranna qullaawu mini giddo, Qullaawa Darga Qullaawu Holginni badannohonna kirubeelete misile gannoonniho biifado suqqine seekkinoonni maggaarrajaati.

E

• Efiqoroosi hayyoole.

  Efiqoroosi yinannihu Girikete fullahaanchi (341-270 K.A.) haꞌrunsaanooti. Insa “Mittu manchira heeshshosi giddo qara mixo isonooto hagiirsiisate” yite ammantanno.​—Soq 17:18.

• Efiraaxisi.

  Wodiidi Iisiyira nooho seedahonna egennamino lagaati; Mesophoxaamiyaho noote lame jajjabba lagga giddo mittoho. Umo kulloonnihu Kalaqama 2:14; shoole Edenete lagga giddo mittu isooti. Israeelete uyinoonni baattora aliyye widi dannaati.​—Ka 15:18; Aj 9:14; 16:12.

• Elto.

  Girikete qaali hagiirsiisannorenna baxisannore yitanno fiche afiꞌrino. Duucha woyite konne qaale shaqqillunni uyinanni afansha woy mitto coye shaqqillunni aa kulate horoonsiꞌnanni. Konne qaale Maganu elto kulate horoonsiꞌnanni woyite, Maganu qolle uyinasira agadhikkinni shaqqillunni mulla aanno afansha xawisanno. Hakko daafira, Maganu mannu oosora halashshe aannotanna lowo baxillenna shaqqille leellishinota xawisanno qaaleeti. “Elto” yitanno tiro afiꞌrinoha Girikete qaale “ayirrinye” “shaqqillu afansha” yineno tira dandiinanni. Adhanno manchi anera malinoreeti woy daafuriꞌya gumaati yee xaꞌmiꞌrannore ikkikkinni woꞌmunni woꞌma aanno manchi shaqqille leellishanno afanshaati.​—2Qo 6:1; Ef 1:7.

F

• Faarso.

  Magano guwisiꞌrate faarsiꞌnanni faarsooti. Faarso muuziiqu garinni qixxeessineenna Magano magansidhannori faarsitanno; Yerusaalamete noohu qullaawu mini giddo Magano Yihowa magansiꞌnanni woyiteno faarso faarsinanni.​—Lu 20:42; Soq 13:33; Ya 5:13.

• Faasika.

  Israeele Gibitsetenni wolaphitino yanna qaagate Abiibi aganira (gedensoonni Niisaani yinoonni) 14^ki barra ayirrissannoho diru ayyaanaati. Konne ayyaana ayirrinsanni barra geꞌrecho (meicho) gorrine durinshihu gedensaanni maala qaraartanno daronna shiishinokki timi ledo intanni.​—Fu 12:27; Yoh 6:4; 1Qo 5:7.

• Faradi-gaare.

  Hodhishshahonna olaho horoonsiꞌnannite lame gomma afidhinote farashshu goshooshanno gaareeti.​—Fu 14:23; Ej 4:13; Soq 8:28 8; Aj 9:9.

• Farisoota.

  Umi xibbi diro heedhinote egennantinote Ayihudete ammaꞌno gaamooti. Kakkalaanote sircho ikka hooggurono, Muse Seera shiinqaadduri nafa gatikkinni seekkite haꞌrunsitanno; afuunni kullanna daggino wogano lowo geeshsha ayirrissanno. (Mt 23:23) Girikete budi manna okkannota gibbanno; Muse Seeranna woga seekkite affino daafira mannu aana lowo silxaane noonsa. (Mt 23:2-6) Insa giddo mitu Sanihediriini shongo miillaati. Yesuusa ‘Sambata diayirrisanno, albi annuwa woga diagadhanno, cubbaataammunna qaraxaasinete ledo itanno’ yite gibbinosi. Xerseesi manchi Saaoolinna wolootu Farisooti Kiristaana ikkitino.​—Mt 9:11; 12:14; Mq 7:5; Lu 6:2; Soq 26:5.

• Fateme.

  Wayi giddo mageeshshihoro afate horoonsiꞌnanni bikkaasinchooti; mitte fateme 1.8 meetireeti.​—Soq 27:28, lekkaallo.

• Fayya.

  Rahe taraawe gudanno dhibba baalaho.​—Lu 21:11.

• Feriooni.

  Gibitsete mootoolla woshshinanniho suusu suꞌmaati. Qullaawu Maxaafi giddo ontu Ferioonooti (Shishaaqi, Soi, Tirihaaqi, Nikau, Hoofira) suꞌma kulloonni; ikkollana Abirihaami, Musenna Yooseefi xagge ledo xaadooshshu noonsarihanna wolu Ferioonooti suꞌma dikulloonni.​—Fu 15:4; Ro 9:17.

• Foora mancho.

  Galtesi ikkinokkihu ledo hakko iso woxeho yee siimu xaadooshshe assanno manchooti. (“Foora mancho” yine tirroonnihu Poorni yaannohu Girikete qaali “hira” yitanno tiro afiꞌrino qaalinni dayinoho.) Duucha woyite tenne yaatto meyata foora mancho kulate horoonsiꞌnoonniha ikkirono, Qullaawu Maxaafi giddo togoo labballi nootano kulloonni. Muse Seerira foora hoolloonni coyeti; foorre afiꞌnoonni woxe Yihowara afansha assine qullaawa minesi abba difajjinanni; hakkawaro heeꞌrannohu Yihowa magansiꞌrannokki manni kayinni galminsara foora woxe afiꞌnanni faro gede asse laꞌꞌanno. (Mar 23:17, 18; 1Mo 14:24) Qullaawu Maxaafi giddo konne qaale Yihowa magansiꞌneemmo yaanni heeꞌrenni mite doogonni kaphu magaꞌnora karsamanno manna, daga woy dirijjitta kulateno lawishshunni horoonsiꞌnoonni. Lawishshaho “Batiꞌra Baabiloone” yine woshshinannita ammaꞌnote dirijjite Ajuujate maxaafira “foora mancho” yinoonni; hatto yinoonnihu silxaanenna jiro afiꞌrate yite alamete gashshaano ledo namooꞌmitino daafiraati.​—Aj 17:1-5; 18:3; 1Du 5:25.

• Foorre.

  Girikete Afiinni, poorniya; Qullaawu Maxaafi giddo konne qaale Maganu hoolinoha siimu xaadooshshe kulate horoonsiꞌnoonni. Soorro, woxeho yine foora, adhantinokkiri assitannohu siimu xaadooshshi, labbaahu labbaahu ledo woy meyati meyate ledo assitannohu siimu xaadooshshinna saadate ledo siimu xaadooshshe assano foorrete. Ajuujate maxaafira “Batiꞌra Baabiloone” yinannita foora mancho yaano ammaꞌnote dirijjitta lawishshunni kulate konne qaale horoonsiꞌnoonni; ise foortino yinoonnihu silxaanenna jiro afiꞌrate yite tenne alame gashshaano ledo doogimale waaxantino daafiraati. (Aj 14:8; 17:2; 18:3; Mt 5:32; Soq 15:29; Ga 5:19)​—FOORA MANCHO yaannoha lai.

G

• Gaannaame.

  Hundi Yerusaalamera wodiidoonni noohu Hinoomi Lagichira fushshinoonniho Girikete suꞌmaati. (Er 7:31) Reeshsha tunganni bayicho ikkannota masaalotenni kulloonni. (Er 7:32; 19:6) Saada woy manna lubbote heeꞌreenna Gaannaamete tunge giirrannita woy shetinsannita leellishshanno taje dino. Hakko daafira, kuni dargi mannu ooso hegerera giiratenni giirantanni shettannohu illete leellannokki bayichira lawishshaho yee coyiꞌra digaraho. Yesuusinna rosaanosi “layinkimeeshshu reyo” yaano hegere qoricha woy hegere bao kulate konne qaale lawishshunni horoonsidhino.​—Aj 20:14; Mt 5:22; 10:28.

• Gannate.

  Biifado kaashshu baseeti woy paarkete gedee battalaati. Umo togoo bayichi noohu Edeneteeti; Yihowa konne bayicho qixxeessinohu Addaamiranna Heewaniraati. Yesuusi mulesi sutantino shittooti giddo mittoho coyiꞌrinori, albillitte uulla woꞌma gannate ikkitannota leellishanno. Layinki Qorontoosi 12:4 gannate yaanno qaali, lawishshu gannate kulannoha ikkikkinni digatino; Ajuuja 2:7 noohu kayinni iimi gannate kulannoho.​—Frf 4:13; Lu 23:43.

• Garambicho.

  Keeraaꞌmate seera wonshinanni woyite mundee woy waa wixate horoonsiꞌnanniho shaaladda sinnanna daro afiꞌrino haqqaati. Marjoraami (Origanemi maaru; Origanemi Siriyaakeemi) yinanni haqqa ikkara dandaanno. Yohaannisi 19:29 noo hedo kultannohu, bashanqu agashshira usurroonnihu Marjoraami haqqi daafira ikkikkinni digatino; korkaatuno bashanqu, qaraartanno woyinete xajje giddo cuuꞌnoonni haanxicho Yesuusi afii geeshsha iillishate ikkanno geeshshiha seeda agashsho afiꞌrino.​—Ib 9:19.

• Gashshootu siqqo.

  Mittu gashshaanchi mootimmate silxaanesi leellishate anga amaxxanno siqqooti.​—Ka 49:10; Ib 1:8.

• Gatima.

  Gatimu gaware saada alba higge hadhanno gede assate horoonsidhannote umoho qaraamo siwiila afidhinote seeda siqqooti. Gatima, mittu manchi amaalloonnisita dancha amaale loosu aana hosiisanno gede kakkayisannohu hayyichu manchi qaali ledo lawinsoonni. “Gatima kada” yitanno yaatto, mittu amalaamu booti gatimunni qansanni woyite qoxate woꞌnaalanno gara leellishshanno; tini isonnilla gawajjitanno.​—Soq 26:14; Ej 3:31.

• Giirate garba.

  ‘Giiratenna ruqanunni giiramannoho’ lawishshu bayichooti; ‘layinkimeeshshu reyono’ yinoonni. Cubbo loosse maaro eꞌannokkire, Daawuloosi, wole agurina reyonna Waamma (woy Heedisi) nafa hakkira qolle ollanni. Giira gawajjitara dandiitannokkire ayyaanu kalaqama, reyonna Waamma konni giirate garbira tungannita kulloonni daafira, kuni garbi hegerera giirammanni heeꞌnanni bayicho ikkikkinni hegere bao leellishannoho lawishshu garbaati.​—Aj 19:20; 20:14, 15; 21:8.

• Girike.

  Girikete manni coyiꞌranno qaaleeti; Girikete ilama woy Girikete sirchi kali noonsa mannano leellishanno. Girikete Afiite Qullaawa Borrora kuni qaali hakkiinni saꞌino tiro afiꞌrino; Ayihude ikkinokki manna baala woy Girikete afiinna budi okkino manna kulateno horoonsiꞌnanni.​—Iyu 3:6; Yoh 12:20.

• Giwire.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora, giwiru mittu mittunku manchi baatanno qaraxooti.​—Ne 5:4; Ro 13:7.

• Gondooru taaboota.

  Waaccote haqqinni seekkine aanaho culka xallinoonni saaxineeti; xaadooshshu dunkaanira Qullaawa Holge, gedensoonni Salamooni mininohu qullaawu minirano Qullaawa Holge worroonni. Taabootu culku tuana afiꞌrino; tuanu aana mimmitoho alba alba higginori lame kirubeele no. Giddosi Tonne Hajajo amaddinoti lame bocame kinnanna woluri no.​—Mar 31:26; 1Mo 6:19; Ib 9:4.

• Goofimarchu barruwa.

  Tennenna “diru goofimarchi” yitannota Qullaawu Maxaafi masaalo giddo kulloonni yaatto, balanxe kulloonni garinni Maganu yoo yaara albaanni noo yannanna hatte yanna giddo ikkanno coye kulate horoonsiꞌnoonni. (Hi 38:16; Da 10:14; Soq 2:17) Masaalo masaalote garinni tini yanna shiima woy lowo diro amaddinota ikkitara dandiitanno. Qullaawu Maxaafi roore woyite tenne yaatto horoonsiꞌrannohu, Yesuusi illete laꞌnannikki garinni leellanno yannara heedhanno alameta “goofimarchu barruwa” kulateeti.​—2Xi 3:1; Ya 5:3; 2Ph 3:3.

H

• Haaro agana.

  Ayihudootunnite diru kiirora aganaho umi barraati; mannu mitteenni gamba yee hagiidhanninna kakkalo shiqishiꞌranni ayirrisanno barraati. Gedensoonni kuni barri ayirrado gobboomu ayyaana ikkino; hakko barra mannu looso diloosanno.​—Ki 10:10; 2Du 8:13; Qo 2:16.

• Haarooꞌmate Ayyaana.

  Antaayikesi Epifaanesi qullaawa mine batteessihu gedensaanni qullaawa mine keereensinoonnita qaagate ayirrinsanniho diru ayyaanaati. Konne ayyaana ayirrisa hananfannihu Kisilewu aganira 25^ki barraati; hakkiinni sette barra keeshshanno.​—Yoh 10:22.

• Hamiiꞌni.

  “Ikkona” woy “Eewanni” yaate. “Ammanaminoha, addaxxinanniha” yitanno tiro afiꞌrinohu amaani yaannohu Ibiraawootu qaalinni dayinoho. “Hamiiꞌni” yinannihu xaarote, huuccattote woy mitte hedora sumuu yinoonnita leellishateeti. Ajuujate maxaafira konne qaale Yesuusira suusu suꞌma assine horoonsiꞌnoonni.​—Mar 27:26; 1Du 16:36; Ro 1:25; Aj 3:14.

• Haqqa.

  Yoo yinoonni mancho suntanniho hossi yiino haqqaati. Mite daga mitto mancho shite qorichishate woy reeshshu wolu mannira qorophishsha ikkanno gede assate woy mannu albaanni shollishate haqqaho suttanno. Kakkachimmansanni egennantinori Asoorootu, olunni qafaddino manna qunxoonni haqqinni godowa qasse gagasu geeshsha xoroorrise haqqaho rarraassanno. Ayihudootu seeri garinni kayinni Magano xontinore, kaphu maganna magansidhinore, woy wole jawa soꞌro loossinore balanxe kinnatenni ganne woy wolu garinni shinihu gedensaanni mannaho qorophishsha ikkanno gede haqqaho suntanni. (Mar 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9) Mito woyite Roomu daga reyote yoo yinoonni mancho haqqaho qolte usurte lowo barra shete, gooꞌre, hudiꞌrenna arrishshotenni qeqame reyanno gede assitanno. Mito woyite kayinni yoo yinoonnisi mancho anganna lekka misimaaretenni haqqaho qolte gante shitanno; Yesuusa shinoonnihuno hakko garinniiti. (Lu 24:20; Yoh 19:14-16; 20:25; Soq 2:23, 36)​—QARRU HAQQA yaannoha lai.

• Heedisi.

  Kuni Girikete qaali, “Shiooli” yaannohu Ibiraawootu qaali ledo mitte tiro afiꞌrino. Mannu ooso baalate waamma ikkitinota xawisate “Waamma” (umi fidale jawa assine) yine tirroonni.​—WAAMMA yaannoha lai.

• Heelliicho.

  Mittoricho tuuqe amadannoho hossi yee uurrinoreeti. Qullaawa minenna Salamooni miniha mootete mine tuuqqe amaddino heelliichuwa no. Girikete Afiite Qullaawa Borrora irko ikkanna (1Xi 3:15) geedote silxaane (Aj 3:12) kulate lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—Ej 16:29; 1Mo 7:21.

• Heeshshote haqqicho.

  Edenete kaashshu basera noo haqqichooti. Qullaawu Maxaafi tenne haqqicho gumi umisinni heeshsho aannota dikulanno; hatteentenni Maganu tenne haqqicho guma itara fajjannonsa manni hegere heeshsho afiꞌrannota leellishate uyino tajeeti. Ajuujate maxaafira Maganu heeshshotenni heeꞌrate assino qixxaawo lawishshunni kulate horoonsiꞌnoonni.​—Ka 2:9; 3:22; Aj 2:7; 22:19.

• Hermesi.

  Zuusi beetto ikkinoho Girikete maganooti. Phaawuloosi Lisxiraho heeꞌreenna mannu iso Hermesi gede magannate sokkaanchonna coyeho fullahino magani gede asse hedino daafira soꞌrotenni Hermesi yee suꞌma fushshinosi.​—Soq 14:12.

• Heroodiisi manna.

  Heroodootano yinanni. Roomu hunda noohu Heroodiisi gashshootita poletiku mixo irkissanno gaamooti. Saduqootu giddo mitu tenne gaamo wido ikkitukkinni digattino. Heroodootu Farisootu ledo halante Yesuusa gibbino.​—Mq 3:6.

• Heroodiisi.

  Roomu woreenna Ayihudoota gashshannohu mittu gashshooti ayiddi suꞌmaati. Bayiriidi Heroodiisi, Yerusaalamenniha qullaawa mine galagale minsiisinohonna Yesuusa shiishiishara yee qaaqquulle shine gundanni gede lallawa fushshinoho. (Mt 2:16; Lu 1:5) Bayiriidi Heroodiisi ooso Heroodiisi Arkeloosinna Heroodiisi Antiphaasi anninsa gashshooti giddo gama gashshitara shoomantino. (Mt 2:22) Yesuusi soqqaminohu sasu dirinna daratu giddonna Soqqamaasinete Looso fooliishsho 12 kulloonniri ikki yanna geeshsha gashshinohu Antiphaasi, tetiraaki (shoolki anga gashshaancho) ikkirono “moote” yinoonnisi. (Mq 6:14-17; Lu 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Soq 4:27; 13:1) Hakkunni gedensaanni Bayiriidi Heroodiisi beetti beetti Heroodiisi Agiripha shiima yanna gashshihu gedensaanni Maganu sokkaasinchi qoomino. (Soq 12:1-6, 18-23) Hakkiinni beettisi Heroodiisi Agiripha Layinkihu moohe, Ayihudootu Roomaho finqiltu yanna geeshsha gashshino.​—Soq 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.

• Hixa.

  Care woy shiimmaadda kutta horoonsiꞌne mitte gumulo iillate kaaꞌlitanno hayyooti. Kuri coyibba uddanote erora woy uduunnichu giddo worre shashshanfanni. Hakkiinni fule uwihu woy angatenni kayinsihu fulino hixaati yaate. Duucha woyite hixa tungara albaanni huuccatto assinanni.​—Mt 27:35; Soq 1:26.

• Hixaana giirranni uduunnicho.

  Culkunni, birrunni woy camotenni seekkinanni uduunnichooti; xaadooshshu dunkaaniranna qullaawa mine hixaana giiratenna kakkalote darginni kashilonna culkunni seekkinoonnihu caabbicho worranni uduunnichira noo heqichinni giggiltino buko hoolate horoonsiꞌnanni. Kashilu baccichono yinanni.​—Fu 37:23; 2Du 26:19.

• Hixaana.

  Giirranni woyite tanni yite suꞌniitannote haphaayyotenna balasaanete karsooti. Xaadooshshu dunkaaniranna qullaawa mine wiliishshinannihu baxxino hixaani shoole qimamenni qixxeessinanniho. Qullaawu Dargira soodonna hawarro, Qullaawu Holgira qole Keeraaꞌmate Barra hixaana wiliishshinanni. Hixaanu ammanantinori Maganu soqqamaano assidhannote iso hagiirsiissanno huuccattora lawishshaho. Kiristaana hixaana wiliishshe yine dihajanjoonninsa.​—Fu 30:34, 35; Le 16:13; Aj 5:8.

• Hoowe.

  Xaadooshshu dunkaani qooxeessira huxxinoonniho fano bayichooti; gedensoonni qole qullaawu minihu qaru hintsi qooxeessira nooha kinchunni huxxinoonniha fano bayicho kulate horoonsiꞌnoonni. Shilqote kakkalo shiqinshannihu kakkalote dargi noohu xaadooshshu dunkaani hoowe giddootinna qullaawu minira giddiidi hooweraati. Qullaawu Maxaafi hoowe afidhino minnanna mootete minna daafirano kulanno.​—Fu 8:13; 27:9; 1Mo 7:12; Mt 26:3; Mq 15:16; Aj 11:2.

I

• Ibiraawicha, Ibiraawootu Afoo.

  Umo hatto yine woshshinoonnihu Abiraamiiti (Abirihaamiiti); qooxeessisira heedhanno Amooraawootiwiinni bandannisi gede assanno suꞌmaati. Yannate gedensaanni qole Abirihaami beetti beetti Yaaqoobi widoonni dayinoha Abirihaami sirchonna qaalensa kulate horoonsiꞌnoonni. Yesuusi waro Ibiraawootu qaalira batinye Aramayikete yaatto horoonsiꞌnanni; Kiristoosinna rosaanosino konne qaale coyidhino.​—Ka 14:13; Fu 5:3; Soq 26:14.

• Iisiya.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora konne suꞌma gama Roomu qoqqowo kulate horoonsiꞌnoonni; hakku qoqqowi xaa yannara Turkiyye gobbara galchimi widonna Saamoosinna Phaximoosi giddicho xaphi asse amadino. Iisiyunnihu qaru katami Efessooniiti.​—Soq 20:16; Aj 1:4.

• Iliwariqooni.

  Girikete aliyye-galchimira nooho Roomu qoqqowooti. Phaawuloosi soqqanshosi yannara hakko qoqqowi geeshsha haꞌrinota kulloonniha ikkirono, Iliwariqooni eꞌꞌe sabbakinoronna hakki geeshsha calla iille higinoro dikulloonni.​—Ro 15:19.

• Inxoroxoosi.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora kuni qaali, Nohi waro finqiltino sokkaasine tugantinoha usuru mini gedee ikkitonna iillinonsa shollinye leellishanno. Layinki Pheexiroosi 2:4 noohu tartaroꞌꞌo (“Inxoroxoosi tugama”) yaannohu Girikete qaali, “cubbo loossino sokkaasine” Magano magansidhannokki daga maattora kullanni Inxoroxoosi (yaano baattote woroonni nooho usuru mineetinna hooffayidi maganna heedhannoha tunsichu bayicho) giddo tugantinota leellishannoha diꞌꞌikkino. Hatteentenni, Maganu gordoho noonsa bayichonna ayirrinye hoogganno gede asse shollishinonsatanna dhagge ikkannoha Maganu hedino coye wodanchitannokki gede surrensa xiꞌmote tunsichi amadanno gede assinota leellishanno. Tunsichu, jeefote agare noonsa qoricha yaano Qullaawu Maxaafi kulanno garinni gashshaanchinsa Sheexaanu Daawuloosi ledo iillitannonsata hegere baono kulanno. Hakko daafira Inxoroxoosi finqiltino sokkaasinera iillannoha lowo shollinye leellishanno qaaleeti. Ajuuja 20:1-3 kulloonni “qile” ledo mitto diꞌꞌikkino.

• Irsho.

  Lixe kayisate woy agatto fultanno gede assate worrannireeti; albaanni gatinsoonnita kaꞌino lixe irsho assine horoonsiꞌnanni. Roore woyite Qullaawu Maxaafi giddo cubbonna busha amanyoote xawisate horoonsiꞌnanni; dahaawe lophanno coye kulateno horoonsiꞌnanni.​—Fu 12:20; Mt 13:33; Ga 5:9.

• Israeele.

  Maganu Yaaqoobira fushshino suꞌmaati. Yanna baalantera heeꞌrinoha Yaaqoobi sircho xaphoomunni kulate horoonsiꞌnoonni. Yaaqoobite 12 labballi ooso sircho duucha woyite Israeelete ooso, Israeelete mine, Israeelete manna woy Israeeloota yinanni. Israeele yaanno suꞌma, wodiidi gashshootinni baxxe fulinoha tonne gaꞌre amadinoha aliyye gashshootenna yannate gedensoonni “Maganu Israeele” yinoonniha buuramino Kiristaana kulateno horoonsiꞌnoonni.​—Ga 6:16; Ka 32:28; Soq 4:10; Ro 9:6.

• Isxoyikoota.

  Hagiirre afiꞌnannihu ammansiisanno coyinna kalaqamu ledo sumuu yee heeꞌratenniiti yite ammantannoreeti Girikete hayyooleeti. Insa hedo garinni, addu hayyo noosi manchira qarruno hagiirruno mittoreno dilawannosi.​—Soq 17:18.

• Itiyophiya.

  Gibitsete wodiidoonni noote biꞌre birqiiqi gobbaati; alba xaa Gibitseta rooriidita wodiidi baattonna xaa Sudaane xaphi assite amaddinote.​—Soq 8:27.

K

• Kaada.

  Girikete qaali (appostaasiya) “xeertiꞌre uurra” yitanno tiro afiꞌrino gurdiwiinni dayinoho. Kuni qaali suꞌma ikkanno woyite, “hune haꞌra, agura woy shitta” yitanno sokka sayisanno. Girikete Afiite Qullaawa Borrora “kaada” yaanno qaale halaalu magansiꞌra giwe fulanno manna kulate horoonsiꞌnoonni.​—La 11:9; Soq 21:21; 2Te 2:3.

• Kaarbe.

  Komifeera yinannihu haqqete sirchi widira gaamamannohu utaamu citinni woy shiimmaadda haqqenni anfannite suꞌniitanno haphaayyooti. Buurate horoonsiꞌnannita qullaawa zayite qixxeessinanni qimame giddo mitte kaarbete. Uddanonna maꞌna suꞌniitanno gede assateno horoonsiꞌnanni; biso cuukkiꞌnanninna buudhinanni zayite giddono worranni. Qoleno manna jallaagishate woyinete ledo karsinanni. Kaarbe reeshsha madaarshaho qixxeessateno horoonsiꞌnanni.​—Fu 30:23; La 7:17; Mq 15:23; Yoh 19:39.

• Kakkalaancho.

  Kakkalaancho ikkinonsa mannira Magano riqiwe soqqamanno manchooti; mannahono Maganunna seerisi daafira rosiisanno. Qoleno kakkalaano mannu daafira kakkalo shiqishshenna huuccatto assite manna riqibbe Maganu albira shiqqanno. Muse Seera uyinara albaanni minu annuwi maatensara kakkalaano ikkite soqqantanno. Muse Seera uyinihu gedensaanni kayinni Leewi sircho ikkinohu Aarooni ayiddi giddo noo labballi kakkalaano ikke soqqamanno. Gattinori Leewaawootu labballi qole insa kaaꞌlitanno. Haaru gondoori loosu aana hosa hanafi yannara ayyaanaame Israeele kakkalaanote daga ikkitino; Yesuusi Kiristoosi tenne dagara Kakkalaanote Biilooti.​—Fu 28:41; Ib 9:24; Aj 5:10.

• Kakkalaanote biilo.

  Muse Seeri garinni kakkalaanote biili Israeelete manna riqiwe Maganu albira shiqanno; wole kakkalaanorano aliidi laꞌꞌaanchooti. Xaadooshshu dunkaanira woy qullaawu mini giddo giddiidi kifile yaano Qullaawa Holge eara fajjinoonnisihu iso callaati. Hatto assannohu dirunnihu Keeraaꞌmate Barra callaati. Yesuusi Kiristoosino “kakkalaanote biilo” yinoonni.​—Le 16:2, 17; 21:10; Mt 26:3; Ib 4:14.

• Kakkalaanote roorricha.

  Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora “kakkalaanote biilo” yaanno suꞌmi ledo mitto garaati. Girikete Afiite Qullaawa Borrora qole “kakkalaanote roorroota” yitanno yaatto, kakkalaanchimmate soqqansho giddo lowo silxaane noonsa manna leellishshannota huwata dandiinanni; qoleno loosinsanni hoꞌlitinore kakkalaanote biillanna 24 kakkalaanote gaamo massagaano xawissannota ikkitukki digattino.​—2Du 26:20; Iz 7:5; Mt 2:4; Mq 8:31.

• Kakkalo.

  Mittu manchi Magano galaxxate, cubbo loosasi ammaninota leellishatenna Maganu ledo noosi jaalooma haaroonsiꞌrate Maganoho shiqishiꞌranno fushshaateeti. Aabeelinni kayisse mannu ooso saadanna wole addi addi kakkalo uminsa fajjonni shiqishshanni keeshshitino; Seeru gondoori xintamihu gedensaanni kayinni kakkalo shiqisha giddeeta ikkitino. Yesuusi heeshshosi guuta kakkalo asse shiqishihu gedensaanni saadate kakkalo dihasiissanno; ikkollana Kiristaanu Maganoho ayyaanaame kakkalo shiqishiꞌra diagurino.​—Ka 4:4; Ib 13:15, 16; 1Yo 4:10.

• Kakkalote darga.

  Magansiꞌnanni woyite kakkalo woy hixaana shiqishate bushshunni, kinnatenni woy siwiila xallinoonni haqqinni seekkinanniho gotti yiino bayichooti woy baꞌreeti. Xaadooshshu dunkaaninna qullaawu mini giddo umi kifilera, hixaana giirrannihu ‘culkunni seekkinoonnihu shiimu kakkalote dargi’ no. Haqqunni seekkine culka xallinoonniho. Hoowete giddo qole shilqote kakkalo shiqinshannihu ‘camotenni seekkinoonnihu jawu kakkalote dargi’ no. Kaphu magannarano kakkalote dargi noonsa.​—Fu 39:38, 39; 1Mo 6:20; Mt 5:23, 24; Lu 1:11; Soq 17:23.

• Kakkalote dargi buudda.

  Kakkalote darga shoolenka widoonni nooho buuda lawannorichooti.​—Le 8:15; 1Mo 2:28; Aj 9:13.

• Kanchafare.

  Mitteenni hubbi yee haꞌrannoho koroꞌmiisu sirchooti. Muse Seerira intara fajjinoonnite battaabbinokki saada widira gaamamino. Mariwa baalawa afiꞌri daro baala shakki asse itanno; qoomamu gede assineno kiirroonni.​—Fu 10:14; Mt 3:4.

• Kao.

  Reyotenni kaꞌꞌate. Anastaasisi yaannohu Girikete qaali noo gedeenni tirriro, “uurra; kaꞌꞌa” yaate. Yihowa Yesuusi reyotenni kayisinotano mitteenni kiirreenna, Qullaawu Maxaafi giddo honse kao kulloonni. Eeliyaasi, Elsai, Yesuusi, Pheexiroosinna Phaawuloosi reyitinore kayissinota kulloonniha ikkirono, insa tenne maalale loossinohu Maganu wolqanni ikkinoti xawoho. Maganu hedinori woꞌmanno gede, ‘keeraanono keeraano ikkitinokkirino’ uullate aana reyotenni kaꞌꞌansa hasiissannote. (Soq 24:15) Qullaawu Maxaafi ‘balanxe’ kaꞌnanni kao woy “umi kao” yinoonnite iimi kao daafirano kulanno; tini, ayyaanunni buurantinori Yesuusi roduuwi kaꞌanno kaooti.​—Fil 3:11; Aj 20:5, 6; Yoh 5:28, 29; 11:25.

• Kaphu magano; kaphu magano magansiꞌra.

  Kaphu magani, mannu magansiꞌrate horoonsiꞌranno misileeti; addanka noori woy mannu hedotenni kalaqinori misile ikkitara dandiitanno. Kaphu magano magansiꞌrate yaa hakko magano ayirrisate, baxatenna guwisate.​—Fa 115:4; Soq 17:16; 1Qo 10:14.

• Keeraanchimma.

  Qullaawu Maxaafi giddo konne qaale horoonsiꞌnoonnihu, Maganu kuni bushaho kuni danchaho yee fushshino seeri garinni dancha ikkinore kulateeti.​—Ka 15:6; Mar 6:25; So 2:3; Mt 6:33.

• Keeraaꞌma.

  Qullaawu Maxaafi giddo kuni qaali mannimmate coꞌimma calla ikkikkinni, minshenna xeꞌne nookkire ikkine heeꞌra woy mittu manchi amanyoote xursiisara, daafara woy hunara dandaannohu aye coyiwiinni fayyo ikka leellishanno. Muse Seerira, konne qaale seeru garinni keeraaꞌma kulateno horoonsiꞌnanni.​—Le 10:10; Fa 51:7; Mt 8:2; 1Qo 6:11.

• Keeraaꞌmate Barra.

  Israeelete manni ayirrisannoho baalanka roore ayyaanaati; konne ayyaana Yoomi Kipperino yinanni (kuni suꞌmi dayinohu yoomi haki kippi puriimi, “diwate barra” yaannohu Ibiraawootu qaalinniiti); ayirrinsannihu Etaaniimi aganira 10^ki barraati. Kakkalaanote biili umisi cubbira, wolu Leewaawooti cubbiranna mannu baalu cubbira kakkalote mundee haaꞌre xaadooshshu dunkaani giddo Qullaawu Holgira eannohu diru giddo hakko barra callaati. Tini kakkalo mannu cubbo mitte higge woꞌmunku woyitira coꞌo assite keereensitinote Yesuusi kakkalora caaleho; Yesuusi kakkalo mannu Yihowa ledo araaramanno gede faro fantino. Tini qullaawa songo songinanninna xoommanni woggaati; loosunnino fooliishshiꞌnanni sambataati.​—Le 23:27, 28; Soq 27:9; Qo 1:20; Ib 9:12.

• Keeraaꞌmate tuana.

  Gondooru taawooti tuanaati; kakkalaanote biili Keeraaꞌmate Barra cubbu kakkalora shiqinshoonni mundee tuanu aana wixanno. Keeraaꞌmate tuana yine tirroonnihu Ibiraawootu qaali “(cubbo) diwa” yitanno tiro afiꞌrino qaalinni dayinoho; “(cubbo) feye hoola” yaano ikkitara dandiitanno. Taawootu tuana woꞌmunni woꞌma seekkinoonnihu culkunniiti; tuanaho qaccenna qaccete lame culku kirubeele no. ‘Tuana’ calla yinoonni woyitino no.​—Fu 25:17-22; 1Du 28:11; Ib 9:5.

• Keledoota.

  Xegiroosinna Efiraaxisi lagga xeichira heeꞌranno mannaati. Hundi waro Keledootu gobbahu qaru katami Uuriiti; Uuri Abirihaami ilamino katamaati.​—Soq 7:4.

• Kiilaancho.

  Albillitte ikkannore balaxe afa dandeemmo yee coyiꞌranno manchooti. Qullaawu Maxaafi giddo bitaamma, gojaamma, ayyaantonna wolootano togoore assitannore kiilaanote widira gaammoonni.​—Le 19:31; Mar 18:11; Soq 16:16.

• Kiristaana.

  Yesuusi Kiristoosi haꞌrunsaanora Maganu fushshino suꞌmaati.​—Soq 11:26; 26:28.

• Kiristoosi gibbannore.

  Girikete qaali lame fiche afiꞌrino. Kiristoosira gurcho ikka woy iso giwa leellishanno. Kuni qaali kaphu Kiristoosi yaano Kiristoosi bayicho adhinohano xawisanno. Kiristoosi riqimbeemmoreeti woy ninke buurammoommoreeti yite kaphitannori woy Kiristoosinna rosaanosi hettissanno mannooti, dirijjitta, woy gaamo baala Kiristoosi gibbannoreeti.​—1Yo 2:22.

• Kiristoosi.

  Yesuusira suusu suꞌmaati; Kiriistoosi yaannohu Girikete qaalinni dayinoho; “Buuramino Moote” woy “Buuraminoha” yitanno tiro afiꞌrinohu Ibiraawootu qaali ledo mitto garaati.​—Mt 1:16; Yoh 1:41.

• Kirubeele.

  Baxxino looso loossannoreeti lowo silxaane noonsa sokkaasineeti. Suraafeeletewiinni baxxitinoreeti.​—Ka 3:24; Fu 25:20; Is 37:16; Ib 9:5.

• Kura.

  Gide ganne kaꞌne sorranni woyite gumuwiinni baxxe fulanno galawaaati. Tidhinokkirenna haafare lawishshunni kulate kura yaanno qaale horoonsiꞌnanni.​—Fa 1:4; Mt 3:12.

L

• Lawishsha.

  Mitto roso woy halaale shiimu qaalinni xawissannote hayyo amaddino yaattooti woy harancho xaggeeti. Mittu Qullaawu Maxaafi lawishshi hibbote gede assine borreessinoonniha ikkara dandaanno. Lawishsha coyiꞌnanni woyite mitto halaale murgotenni xawinsanni. Mannu woloota qacifatate woy mishate mito rosamino lawishsha horoonsiꞌranno.​—Ros 12:9; 2Ph 2:22.

• Leella.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora mito darga kuni qaali, Yesuusi illete leellannokki garinni Buuramino Moote ikke zuufaanete ofolli yannanni kayise tenne alame goofimarchi barruwara moote ikke leellasi xawisannoho. Kiristoosi leella yitanno yaatto, Yesuusi daye bayichonkonni higannota leellishshannota ikkitukkinni seeda yanna giddo ikkannore kultannote.​—Mt 24:3.

• Leewi; Leewaawicha.

  Yaaqoobi galtesi Liyawiinni ilinoho sayikki beettosiiti; isi suꞌminni woshshantanno gaꞌreno no. Leewaawootunnita sase qara qara gaamo suꞌminoonnihu Leewite sase labballi ooso suꞌminniiti. Mito woyite “Leewaawoota” yaanno qaale Leewi gaꞌre woꞌma kulate horoonsiꞌnanniha ikkirono, kakkalaano ikke soqqamannohu Aarooni ayiddi duucha woyite insa widira dikiiramanno. Leewi gaꞌre Hexxote Gobbara iqqa adhitinokkiha ikkiro, wole gaꞌre adhitino qoqqowi giddo 48 katamma uyinoonninsa.​—Mar 10:8; 1Du 6:1; Ib 7:11.

• Leptene.

  Girikete Afiita Qullaawa Borro borreessini waro noote camotenni woy naasetenni seekkinoonnite shiimiidite Ayihudootu saanteeti.​—Mq 12:42; Lu 21:2, lekkaallo.

• Lubbo.

  Nefeshi yaannoha Ibiraawootu qaalenna pisihi yaannoha Girikete qaale duucha woyite “lubbo” yine tirranni. Kuri qaalla Qullaawu Maxaafi giddo horoonsiꞌnoonni gara xiinxallineemmo woyite, (1) manna, (2) saada, woy (3) manchu woy saadate heeshsho leellishshannota huwanteemmo. (Ka 1:20; 2:7; Ki 31:28; 1Ph 3:20) “Lubbo” yaanno qaale batinye ammaꞌno rosiissanno garinni ikkikkinni, Qullaawu Maxaafi giddo nefeshi nna pisihi yitanno qaalla, illete laꞌꞌanna kisa dandiinannire hattono reyannore kulate horoonsiꞌnoonni. Tenne tirora, hundi borrora noota kuri qaalla eo eonsa garinni “heeshsho,” “kalaqama,” “mancho,” “mannimma woꞌma” yine tirroonni; hattono suꞌmu riqiwaancho horoonsiꞌne (“Lubboꞌya” yaannoha “Ane” yine) tirroonni. Duucha bayicho “lubbo” yaannoha lekkaalliidi qaagishshira worroonni. “Lubbo” yaanno qaale horoonsiꞌnoonnihu qummeeshshu giddo woy lekkaalliidi qaagishshirano ikkiro konni qaali tiro aleenni uyinoonni xawishshi garinni huwata hasiissanno. Mitto coye woꞌma lubbonni assate yaa, looso woꞌma giddonni loosa, mannimmanke woy heeshshonke gudinse hakko loosira aa yitanno tiro afidhino. (Mar 6:5; Mt 22:37) Hundi borrora noota kuri qaalla, mito bayicho mittu heeshshote kalaqami yorto woy hasatto kulate horoonsiꞌnoonni. Kuri qaalla reyino mancho woy reeshsha kulateno horoonsiꞌnoonni.​—Ki 6:6; La 23:2; Is 56:11; Ha 2:13.

M

• Maalale.

  Mannu wolqara aleenni ikkitino wolqanni loonsanni loosooti woy ikkitooti. Qullaawu Maxaafi giddo mito bayicho ‘malaatenna’ “dhagge” yitanno yaattono hattoo looso kulate horoonsiꞌnoonni.​—Mt 11:20; Soq 4:22; Ib 2:4.

• Maaro ea.

  Qullaawu Maxaafi giddo tenne yaatto horoonsiꞌnoonnihu mittu manchi albi heeshshosira, bushu assootisira woy assikkinni gatinohu danchu coyira godowinta gaabbe hedosi biddi assiꞌrinota kulateeti. Addu maaro guma laaltanno, yaano hakku manchi haꞌrinshosi biddi assiꞌrinoti xabbe leeltanno.​—Mt 3:8; Soq 3:19; 2Ph 3:9.

• Maganoho gala.

  Magano Yihowa lowo geeshsha ayirrisate, iso magansiꞌratenna isira soqqamate; kalqete alame aliidimmasirano ammanammoonnire ikkate.​—1Xi 4:8; 2Xi 3:12.

• Maganu Gashshoote.

  Tenne yaatto roore anga horoonsiꞌnoonnihu, Maganu aliidimma woy bayirreenyasi kulateeti; Beettisi Yesuusi Kiristoosi Moote ikke gashshanno Gashshooti tenne aliidimmasi riqiwanno.​—Mt 12:28; Lu 4:43; 1Qo 15:50.

• Malaate.

  Xa nooreno ikko albillitte daannore leellishanno coyeti woy rosantinokki ikkitooti.​—Mt 24:3; Aj 1:1.

• Mancaꞌꞌa ikkito.

  Aseelgiya yaannohu Girikete qaalinni tirroonniho; Maganu seera diinge loonsanniha jawa cubbo kulate horoonsiꞌnanni yaattooti; saala baꞌꞌa woy mitto coye mishe laꞌꞌano xawissanno; silxaane, seeranna wodho ayirrisa hooga woy misha leellishshanno. Shiimmaadda soꞌro kulate horoonsiꞌnanni yaatto diꞌꞌikkitino.​—Ga 5:19; 2Ph 2:7.

• Manchi beetto.

  Wongeelluwate giddo 80 meddi yaanno bayicho qummi assinoonni. Tenne yaatto Yesuusa kulate horoonsiꞌnoonni; Yesuusi uullate aana mancho ikke ilami yannara mulla maala uddiꞌrinoha ayyaanu kalaqama ikkikkinni addinta mancho ikkinota leellishshanno. Tini yaatto Yesuusi Daanieeli 7:13, 14 kulloonni masaalo woꞌmitanno gede assannotano leellishshanno. Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora Hiziqeelinna Daanieelino hatto yinoonni; tini, insa kultanno sokka Anninna iso riqibbe coyidhannori kuri reyitanno mannooti mereero noo badooshshe luphi assite leellishshanno.​—Hi 3:17; Da 8:17; Mt 19:28; 20:28.

• Masaalo.

  Qullaawu ayyaaninni kullanni sokkaati; ajuujatenni xabbinota Maganu fajjo woy fajjosi duduwa ikkitara dandaanno. Masaalo qullaawu ayyaaninni kulloonniha amanyootu roso, iiminni daggino hajajo woy yoo woy albillitte daannore kulanno lallawa ikkara dandaanno.​—Mt 13:14; 2Ph 1:20, 21.

• Meedooni.

  Maadayi yinannihu Yaafeeti beetti sirchooti; ilaalaamenna tullichaame Iraanete gobbara heedhannoreeti; gedensoonni hakkiicho Meedooni gobba yinoonni. Yerusaalamete 33 M.D. Phenxeqosxete ayyaana ayirrinsi woyite Meedooni mannino no.​—Soq 2:9.

• Menna.

  Israeele halalla 40 diro keeshshitu yannara sagaꞌlitinote qara sagaleeti. Tenne sagale uyinonsahu Yihowaati. Maalaletenni dirritannoti tini sagale, Sambatu barra agurranna soodo sooddanno kiiro uulla uwanno loji woroonni heedhanno. Israeele umo menna laꞌu woyite, “Kuni maati?” woy Ibiraawootu qaalinni “maani hu?” yite xaꞌmitino. Yesuusino menna lawishshunni qummi assino.​—Yoh 6:49, 50.

• Meqedooniya.

  Bayiriidi Iskindiri waro maccaha ikkinoho Girikete aliyyeenni noo qoqqowooti; Roomu anga uwi yanna geeshsha umosi dandiino gashshooteeti. Soqqamaasinchu Phaawuloosi umo Awuroppa haꞌri woyite, Meqedooniya Roomu gashshe no. Phaawuloosi hakkiira sase hige haꞌrino.​—Soq 16:9.

• Mereerima, Mereeriha.

  Lame wido araarsate buusa ikkannoho. Qullaawu Maxaafi giddo Muse Seeru gondoorira, Yesuusi qole haaru gondoorira mereerima ikkinota kulloonni.​—Ga 3:19; 1Xi 2:5; Ib 12:24.

• Minaane.

  Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo mitte minaane 100 diraakimi ledo taaloho. Mitte minaane 340 giraameeti.​—Lu 19:13.

• Molooki.

  Amoonootu maganooti; Malkaami, Milkoominna Moleki yinanni magani ledo mitto ikkikkinni digatino.​—Soq 7:43.

• Mootete Agaraasine.

  Roomu moote agartara worroonnite Roomu olanto gaamooti. Insa moote silxaanete aana keeshshanno gedeno dirranno gedeno assate wolqa noonsareeti.​—Fil 1:13.

• Mootichu Hurbaate.

  Irsho nookki timinna woyine shiqqannoho addu hurbaateeti; timunna woyine Kiristoosi maaliranna mundeera lawishshaho; qoleno Yesuusi reyo qaagooshshi ayyaanaati. Qullaawu Maxaafi Kiristaanu konne ayyaana ayirrisanno gede hajajanno. Mootichu Hurbaati yannara Yesuusi reyo qaangeemmo daafira, “Qaagooshshu Ayyaana” yaano garankolla.​—1Qo 11:20, 23-26.

• Mureessa.

  Umi tirosi, qaarroonni mancho yaate. Duucha woyite togoo labballo, mootete mine soqqantanno gede woy mootittenna mootennire irkote meento towaattanno gede worranni. Konne qaale, qaarroonniha ikka hoogirono mootete mine mito looso loosanno gede worroonniha silxaane noosi mancho kulateno horoonsiꞌnoonni. Isonooto Maganu soqqanshora woꞌmunni woꞌma aara yee mito coye assa qorophino mancho yaano ‘gordu Gashshootira yee mureessa’ ikkino mancho kulateno konne qaale lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—Mt 19:12; As 2:15; Soq 8:27.

• Muse Seera.

  Israeele 1513 K.A. Siina halallira heedheenna Yihowa Muse widoonni uyinonsa Seeraati. Umita onte Qullaawu Maxaafi maxaaffa duucha woyite Seera yinanni.​—Mt 5:17; Lu 24:44.

• Mutsuwaate.

  Qarramino mancho kaaꞌlate uyinanni afanshaati. Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora konne qaale xaaddotenni kulloonnikkiha ikkirono, Muse Seeri Israeele buxane kaaꞌlate giddeeti noonsata xawise kulanno.​—Mt 6:2, lekkaallo.

N

• Naardoosi.

  Naardoosi yinanni haqqinni (Naardoostakisi jatamansii) anfannite lowo waagite hamaraame suꞌniitanno zayiteeti. Waaga lowota ikkitino daafira, mannu wole shiimu waagi zayite ledo karsiisanno; mito woyite lawisiise loosanno. Maarqoosinna Yohaannisi, Yesuusi aana dunnoonni zayite “kaajja shitto” yitinohu isera ikkara dandaanno.​—Mq 14:3; Yoh 12:3.

• Naazireticha.

  Yesuusi Naaziretete heeꞌrino daafira fushshinoonnisi suꞌmaati. Isayyaasi 11:1 ‘ciiro’ yine tirroonnihu Ibiraawootu afii qaali ledo xaadooshshe afiꞌrinoha ikkikkinni digatino. Yannate gedensaanni Yesuusi haꞌrunsaanono Naaziraanote yinoonni.​—Mt 2:23; Soq 24:5.

• Niisaani.

  Baabiloonete qafado gedensaanni Abiibi aganira fushshinoonniho haaro suꞌmaati; Ayihudootunnite qullaawa diru kiirora umi aganaati; rosantinote diru kiirora kayinni lamalki aganaati. Kuni agani Badheessu mereerinni kayise Dotteessu mereeri geeshsha noo yannaati. (Ne 2:1) Ayihudootu Faasika ayirrinsannihu Niisaani 14; Yesuusino Mootichu Hurbaate xintinohu hakko barraati. (Lu 22:15, 19, 20) Iso qarru haqqira sunte shinoonnihuno hakko barraanti.​—Lu 23:44-46.

O

• Olu uduunne.

  Olanto insaneeto gargadhate uddidhanno uduunneeti; insano, gulleete (helmeete), gagasu uddanooti, qawattote, gambaalletenna wonqote.​—1Sa 31:9; Ef 6:13-17.

P

• Phenxeqosxe.

  Ayihudete labballi baalu Yerusaalame hadhe ayirrisa hasiissannonsate sase jajjabba ayyaanna giddo layinkiho. Phenxeqosxe yaa “Ontayikki (Barra)” yaate; Girikete Afiite Qullaawa Borrora Phenxeqosxete Ayyaana yinoonnihu Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora Midote Ayyaana yinoonniho. Konne ayyaana Niisaani 16 kayinse kiirre 50^ki barra ayirrinsanni.​—Fu 23:16; 34:22; Soq 2:1.

• Poorniya.​—

  FOORRE yaannoha lai.

Q

• Qaagooshshu waamma.

  Mittu manchi reeshsha madaarroonni baseeti. “Qaaga” yitanno tiro afiꞌrinohu minimiyiooni yaannohu Girikete qaalinni tirroonni yaattooti; tini reyino mancho qaangannita leellishshanno.​—Yoh 5:28, 29.

• Qaalu gondooro.

  Mitto coye assate woy assa qorophate Maganunna mannu woy mannu insa insanaawa eanno sheemaateeti. Mito woyite sheemaate agadhate giddeeti heeꞌrannosihu mitto wido callaho (mittu widi sheemaateeti; mittu widi calla eanno qaaleeti.) Mito woyite kayinni sheemaate agadhate giddeeti heeꞌrannohu lamunku widiraati (lamu widi sheemaateeti). Qullaawu Maxaafi Maganunna mannu mereero eꞌnoonni gondoorire calla ikkikkinni, mannu, gosate, dagatenna lame gaamo mereero eꞌnoonni gondoori daafirano kulanno. Jajjabba gondoorra giddo mitu, Maganu Abirihaami ledo, Daawiti ledo, Israeelete daga ledonna (Seeru gondooro) Maganu Israeele ledo eino gondoorooti (haaro gondooro).​—Ka 9:11; 15:18; 21:27; Fu 24:7; 2Du 21:7; Lu 22:29; Soq 3:25; 2Qo 3:6; Ib 8:6.

• Qambara.

  Mittu manchira qoteho worranniho hossi yiino haqqaati; guraanna qiniiteenni duha suntanni. Qoleno lame saada (duucha woyite laloho) kado woy gaare goshooshshanno woyite haxote worranni haqqaati. Duucha woyite borojju ayirranno duha duhate qambara horoonsidhanno daafira, konne qaale borojjimma woy wolu manchira gashshama, hattono gadachonna shetto kulate lawishshunni horoonsiꞌnoonni. Haxotenni qambara hoola woy hiiqqa borojjimmatenni, gadachotenninna shettotenni keere fula leellishshanno.​—Le 26:13; Mt 11:29, 30.

• Qara Riqiwaancho.

  Girikete qaali “Qara Massagaancho” yitanno tiro afiꞌrino. Tenne yaatto Yesuusi ammanamino manna cubbu abbanno reyonni keere fushshe hegere heeshshowa qole massagate assannore kulate horoonsiꞌnoonni.​—Soq 3:15; 5:31; Ib 2:10; 12:2.

• Qaraaro.

  Lowo geeshsha qaraarannonna killannoho addi addi haqqaati. Ajuuja 8:11 kulloonnihu “qaraaro” yaanno qaali qaraarannonna hadho afiꞌrino coye kulannoho; abisiintino yinanni.

• Qarru haqqa.

  Istawurosi yaannohu Girikete qaalinni tirroonni yaattooti; Yesuusi sutamihu gedeeha hossino yiino haqqa leellishshanno. Kuni Girikete qaali, Kiristoosi uullara daara lowo xibbi diri albaanni Magano magansidhannokki daga ammaꞌnote malaate assite horoonsidhanno masqala leellishannoha ikkinota leellishshanno taje dino. Konne qaale “qarru haqqa” yee tira, kuni qaali amadinota woꞌma sokka sayissanno; mayira yiniro Yesuusino haꞌrunsaanosira iillannonsa qarra, shettonna shollinye kulate istawurosi yaanno qaale horoonsiꞌrino. (Mt 16:24; Ib 12:2)​—HAQQA yaannoha lai.

• Qeesaari.

  Gedensoonni Roomu mootoollara suusu suꞌma ikkinoho mitto Roomu ayidde woshshinanni suꞌmaati. Awugisxoosi, Xibaariyoosinna Qelaawudewoosi Qullaawu Maxaafi giddo suꞌmansa kulloonnireeti; Neero suꞌma kulloonnikkiha ikkirono, isono konni suusu suꞌminni woshshinanni. Girikete Afiite Qullaawa Borrora “Qeesaari” yaanno suꞌma gashshaano woy gobbate gashshoote kulateno horoonsiꞌnoonni.​—Mq 12:17; Soq 25:12.

• Qile.

  “Qile” yine tirroonnihu abiisosi yaannohu Girikete qaali, “lowo diime” woy “iillinannikkiwa, gawalo nookkiwa” yitanno fiche afiꞌrino. Girikete Afiite Qullaawa Borrora, usuru mini gedee bayicho woy ikkito xawisate konne qaale horoonsiꞌnoonni. Waamma calla ikkikkinni wole coye kulateno horoonsiꞌnanni.​—Lu 8:31; Ro 10:7; Aj 20:3.

• Qixxaawote barra.

  Sambatu eara albaanni noo barraati; hakko barra Ayihudootu hasiissanno qixxaawo assitanno. Kuni barri goofannohu xa ninke Arbete yineemmo barra arrishsho eꞌanno woyiteeti; hakkiinni Sambatu hanafanno. Ayihudootu mitto barraati yitannohu techo hawarronni kayisse gaꞌa hawarro geeshsha noo yannaati.​—Mq 15:42; Lu 23:54.

• Qoroosi.

  Moolunna duꞌnamaanchu keenaanchooti. Baadoosi safaraanchinni keenniro mitte qoroosi 220 litireeti.​—1Mo 5:11; Lu 16:7.

• Qullaawa ayyaana.

  Maganu fajjosi wonshate horoonsiꞌrannote illete leeltannokki wolqaati. Qullaawaho yinoonnihu konni ayyaani Buicho Yihowa lowo lowo geeshsha coꞌichanna keeraancho ikkino daafiraatinna isi konne ayyaana qullaawa coye assate horoonsiꞌrannohuraati.​—Lu 1:35; Soq 1:8.

• Qullaawa Borro.

  Maganu Qaale amaddinote qullaawa maxaaffaati. Tini yaatto noohu Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo callaati.​—Lu 24:27; 2Xi 3:16.

• Qullaawa Darga.

  Xaadooshshu dunkaanira woy qullaawu minira giddiidi kifilera yaano Qullaawu Holgira albaanni noote halaꞌlado kifileeti. Xaadooshshu dunkaani giddo Qullaawa Darga caabbicho worrannihu culku uduunnichi, hixaana giirrannihu culkunnihu kakkalote dargi, qullaawa tima worranni xarapheessinna wolu culku uduunni no; qullaawa mine noohu Qullaawu Dargira qole, culkunnihu kakkalote dargi, caabbicho worrannihu tonnu culku uduunninna qullaawa tima worrannihu tonnu xarapheessi no.​—Fu 26:33; Ib 9:2.

• Qullaawa fojo.

  Maganu assara hedino hedooti; tini fojo dagginohu Maganuwinniiti; isi fojosi kulannohu yannasiraatinna kulara doorino mannira callaati.​—Mq 4:11; Qo 1:26.

• Qullaawa Holge.

  Xaadooshshu dunkaaniranna qullaawu mini giddo noote gondooru taawoota worrannite giddiidi kifileeti. Muse Seeri garinni, Qullaawa Holge eara fajjinoonnisihu kakkalaanote biilo callaho; eannohuno dirunnihu Keeraaꞌmate Barra callaati.​—Fu 26:33; Le 16:2, 17; 1Mo 6:16; Ib 9:3.

• Qullaawa mine.

  Dargunni darga haaꞌne haaꞌnannihu xaadooshshu dunkaani bayicho, Yerusaalamete katamira minnoonniho Israeele Magano magansidhanno mineeti. Umiha qullaawa mine mininohu Salamooniiti; ikkollana konne mine Baabiloonootu huntino. Ayihudootu Baabiloonete qafadonni higguhu gedensaanni layinkiha qullaawa mine Zerubaabeeli minino; yannate gedensoonni Bayiriidi Heroodiisi gatamarino. Mito bayicho ‘mineno’ yinoonni.​—Mt 21:13; Lu 11:51; 1Du 29:1; 2Du 2:4.

• Qullaawa soqqansho.

  Magano magansiꞌrate ledo xaadooshshe afidhinote qullaawa soqqanshooti woy loosooti.​—Ro 12:1; Aj 7:15.

• Qullaawa tima.

  Xaadooshshu dunkaaniranna qullaawu mini giddo Qullaawa Darga noo xarapheessira lee lee assine lamewa dirre worrannite tonaalame timmaati. ‘Maganu albaanni shiqino timano’ yinoonni. Maganoho shiqannoha konne afansha Sambatu kiiro iibbado timmanni riqimbanni. Seeru garinni xarapheessunni kayinsoonni timma kakkalaano calla ittanno.​—2Du 2:4; Fu 25:30; Le 24:5-9; Mt 12:4; Ib 9:2.

• Qullaawa; Qullaambe.

  Yihowa akataati; amanyootunni woꞌmunni woꞌma coꞌichanna xalala ikkate. (Fu 28:36; 1Sa 2:2; Yoh 17:11) Ibiraawootunna Girikete qaale manna (Mq 6:20; Soq 3:21), addi addi coye (Ro 7:12; 11:16; 2Xi 3:15), bayichonna (Mt 4:5; Soq 7:33; Ib 9:1) looso (Fu 36:4) kulate horoonsiꞌnanni woyite, qullaawu Maganira bada woy qulleessa hattono Yihowa soqqanshora calla horoonsiꞌnanni gede assa yitanno sokka sayisanno. Girikete Afiite Qullaawa Borrora “qullaawanna” “qullaambe” yitanno qaalla, mittu manchita amanyootu coꞌichimma kulateno horoonsiꞌnoonni.​—2Qo 7:1; 1Ph 1:15, 16.

• Quuxxote qarra.

  “Qarra” yitanno tiro afiꞌrinohu Girikete qaali, mitiinsanno coyinni kainohunni yaada woy sheta yitanno sokka sayisanno. Yesuusi Yerusaalamete iillannohu roorenkanni isi ‘ayirrinyunni daanno’ woyite mannu ooso baalate iillannohu konni albaanni ikke egenninokkihu “quuxxote qarri” daafira coyiꞌrino. (Mt 24:21, 29-31) Phaawuloosi kuni qarri, ‘Magano affinokkiriranna Mootichinke Yesuusi daafira kulannohu danchu duduwira hajajantannokkirira’ Maganu yaannota keeraancho yoo ikkinota coyiꞌrino. Ajuuja fooliishsho 19, Yesuusi “moyichu, uullate mootoollanna olantonsa” aana qaafo adhara iimi olanto massaganni daannota kultanno. (2Te 1:6-8; Aj 19:11-21) “Lowo daga” konne qarra qeelte saꞌannota kulloonni. (Aj 7:9, 14)​—ARMAGEDOONI yaannoha lai.

R

• Roorroota.

  Roomu qoqqowi giddo roorrootaho yinanniri, gashshootu worino gashshaanooti. Loosinsa giddo gamu: Gaꞌlabbo agarsiisate, gashshootu woxi eonna fulo illaallisatenna seera diiggannore qorichishate.​—Soq 16:20.

• Rumo.

  Mittu manchira woy mittu coyira bushuri iillanno gede coyiꞌnanniho busha qaaleeti. Xonote woy aaraawate ledo mitte diꞌꞌikkitino. Rumo duucha woyite mitto coye woy mitto mancho gimbe coyiꞌnannireetinna bushuri iillannosi gede halchate; ruminohu Magano woy wole silxaane noosi mancho ikkiro rumo masaalo ikkitaranna lowore afidhinota ikkitara dandiitanno.​—Ka 12:3; Ki 22:12; Mq 11:21; Soq 23:12; Ro 12:14; Ga 3:10.

S

• Saduqoota.

  Maccare ikkitino dureeyyenna kakkalaano gamba assite amaddinote Ayihudete ammaꞌno gaamo miillaati; qullaawa mine loonsanni loosira lowo silxaane noonsareeti. Farisootu agadhitannota batinye afuunni kullanna daggino woganna Farisootu ammaꞌno dihaꞌrunsitanno. Reyitinori kaꞌannotanna sokkaasine noota diammantanno. Yesuusino gibbino.​—Mt 16:1; Soq 23:8.

• Salamooni Daase.

  Yesuusi waro qullaawa mine gobbayidi hoowera soojjaatoonni noote daase afidhino doogooti; duuchu manni Salamooni minsiisinohu qullaawu mini bai woyite kuni daasi baikkinni gatino yee ammananno. Yesuusi ‘hawado’ hakkaanni hige haꞌrinotanna hundi Kiristaani Magano magansiꞌrate hakko gamba yaannota kulloonni.​—Yoh 10:22, 23; Soq 5:12.

• Samaariya.

  Tonne gaꞌre amadinohu aliyyehu Israeelete gashshootira qara katama ikke 200 meddi yaanno diro keeshshino; hakkonne qoqqowo woꞌmano hatto yine woshshinanni. Katamu xintaminohu Samaariyu ilaali aanaati. Yesuusi waro Samaariyu, aliyyeenni noohu Galiilunna wodiidoonni noohu Yihudu mereero nooho mitto Roomu awuraajjaati. Yesuusi duucha woyite konni qoqqowira sabbakannokkiha ikkirono, hakkaanni hige saꞌꞌanni hakko heedhannore hasaawisino woyiti no. Samaarootu qullaawa ayyaana adhitu yannara, Pheexiroosi Maganu Gashshootita layinkita lawishshu qulfe horoonsiꞌrino.​—1Mo 16:24; Yoh 4:7; Soq 8:14.

• Samaaroota.

  Umo konne qaale horoonsiꞌnannihu tonne gaꞌre amadinohu aliyye gashshooti giddo heedhanno Israeele kulateeti; ikkollana 740 K.A. Asoorootu Samaariya qeeltuhu gedensaanni, hakko abbite wortinoha wole gobba manna kulateno horoonsiꞌnanni. Yesuusi waro kayinni kuni qaali, sirchunna poletiku ledo xaadooshshe afiꞌrinoha ikkikkinni, hundi Sekeeminna Samaariyi qooxeessira heedhannota ammaꞌnote gaamo miilla kulannoha ikkino. Tenne gaamo miilla ammantannohu mitu coyi Ayihudete ammaꞌnowiinni lowo geeshsha baxxinoho.​—Yoh 8:48.

• Sambata.

  “Fooliishshiꞌra; agura” yitanno tiro afiꞌrinohu Ibiraawootu qaalinni dayinoho. Ayihudootu lamalara lamalki barraati. (Arbe arrishsho eꞌu yannanni kayise Qidaame arrishsho eꞌa geeshsha noo yannaati). Lamalkinna ontayikki diro hattono diru giddo ayirrinsannita mite ayyaanano sambataho yinanni. Sambatu barra kakkalaano qullaawa mine soqqantannota agurranna wole looso loosa didandiinanni. Sambatu diro baatto gashshine agurranni; asalu noonsa Ibiraawootirano asalensa agurranni. Muse Seeri giddo Sambatu barra assinannikki gede hoolloonniri quwa sainore diꞌꞌikkino; ammaꞌnote murrooti kayinni sunu sununni batinye seera leddino daafira, Yesuusi waro mannaho Sambata ayirrisa duha ikkitinonsa.​—Fu 20:8; Le 25:4; Lu 13:14-16; Qo 2:16.

• Sanihediriini.

  Yerusaalamete nooho Ayihudenniho aliidi yoo mineeti. Yesuusi waro kuni yoote mini 71 miilla afiꞌrino; insa giddo mitu kakkalaanote biilooti, bashsho kakkalaanote biilo ikkinoho wole mannaati, kakkalaanote biili maate miillaati, cimeeyyete, gaꞌretenna ayiddeho umo ikkitinoreetinna borreessaanote.​—Mq 15:1; Soq 5:34; 23:1, 6.

• Sao.

  Worroonni seera diigate; seera ayirrisa gimbe assinannireeti. Qullaawu Maxaafi giddo kulloonnihu “cubbo” yaanno qaali ledo tironsa mittete.​—Fa 51:3; Ro 5:14.

• Seera.

  Umi fidale jawa assine borreessinanni woyite, duucha woyite kuni qaali Muse Seera woy Qullaawu Maxaafita umita onte maxaaffa kulanno. Umi fidale shiima assine borreessinanni woyite qole, Muse Seerita mitte mittenta hajajo woy seerunnita xinta ikkitino hedo kulara dandaanno.​—Ki 15:16; Mar 4:8; Mt 7:12; Ga 3:24.

• Sheexaane.

  Maganoho qara diina ikkinoho Daawuloosiiti. “Hettisamaancho” yitanno tiro afiꞌrinoho Ibiraawootu qaaleeti.​—Iyo 1:6; Mt 4:10; Aj 12:9.

• Shilqote kakkalo.

  Kakkalote darga giirre gudinse Maganoho shiqinshannite saadate kakkalooti; kakkalo shiqishiꞌrino manchi saadate (booto, geꞌrechu goco, meichu goco, bukukkaama woy lemboola ikkara dandaanno) aaninni gatisiꞌranno maali dino.​—Fu 29:18; Le 6:9; Mq 12:33; Ib 10:6.

• Shomboqqo.

  Wayi gama lophannoha addi addi sircho afiꞌrino haqqa kulate horoonsiꞌnanni suꞌmaati. Konne qaale duucha bayicho horoonsiꞌnoonnihu Arundo Donaksi yinanni haqqa kulateeti.​—Mt 27:29; Aj 11:1.

• Sirtiisi.

  Aliyye Afirikira xaa yannara Tuniiziyahonna Liibiyaho baaru qaccera noote giddo diime ikkitinokkite lame halaꞌlado lawooti; baaru dambali shaafu duuno yannate kiiro bayichunni bayicho massanno daafira, hundi waro markaawetenni hadhannori shaafu duuno ledo kibbammeemmo yite waajjitanno.​—Soq 27:17.

• Sokkaasine.

  Meliaahi yaannohu Ibiraawootu qaalinninna ageloosi yaannohu Girikete qaalinni dayinoho. Lamunku qaali noo gedeenni tirriro, “sokkaancho” yaate; ayyaanu kalaqo ikkitino sokkaano kulate kayinni “sokkaasine” yine tirranni. (Ka 16:7; 32:3; Ya 2:25; Aj 22:8) Sokkaasine mannu ooso kalaqantara lowo dirira albaanni Maganu kalaqinoreeti wolqaataamma ayyaanu kalaqamaati. Qullaawu Maxaafi giddo insa “Maganu ooso,” ‘soodimaru beeddaheno’ yinoonni. (Iyo 1:6; 38:7) Sokkaasine sira dandiitanno gede assine dikalanqoonni; hatteentenni mittu mittunku sokkaasinchi kalanqoonniho. Kiironsa 100 miliyoone ale ikkitanno. (Da 7:10) Qullaawu Maxaafi insara uminsa suꞌminna akatta noonsata kulanno; ikkollana jooguulle ikkitino daafira, magansiꞌnanninsata gibbino; isinni insa giddo rooru suꞌmansa nafa kulate maahoyye diyitino. (Ka 32:29; Lu 1:26; Aj 22:8, 9) Silxaanensa deerrinna loosu qeechinsa addi addiiti; loosinsa giddo gamu: Yihowa zuufaane albaanni soqqamate, isi sokka sayisate, uullate aana heedhannore Yihowa soqqamaano kaaꞌlate, Maganu yoo wonshatenna dancha duduwo duduwate loosira kaaꞌlamate. (2Mo 19:35; Fa 34:7; Mt 4:11; Lu 1:30, 31; Aj 5:11; 14:6) Albillitte qole Armagedooni oli yannara Yesuusira halante olantanno.​—Aj 19:14, 15.

• Sokkaasinete Roorricha.

  Qullaawu Maxaafi “sokkaasinete roorroota” ikkikkinni “sokkaasinete roorricha” yaasi, sokkaasinete roorrichi mitto calla ikkinota leellishshanno. Qullaawu Maxaafi sokkaasinete roorrichi suꞌmi Mikaeeli ikkinota bade kulanno.​—Da 12:1; Yih 9; Aj 12:7.

• Songo.

  Mittu coyira woy loosira mitteenni gamba yiino mannaati. Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora, roore anga Israeelete daga kulate horoonsiꞌnoonni. Girikete Afiite Qullaawa Borrora qole, mitte mittenta Kiristaanu songo, roore woyite kayinni xaphooma Kiristaanu songo kulate horoonsiꞌnoonni.​—1Mo 8:22; Soq 9:31; Ro 16:5.

• Songote soqqamaano.

  Diyakonoosi yaannohu Girikete qaalinni tirroonniho; konne qaale duucha woyite “soqqamaancho” yine tirranni. “Songote soqqamaancho” yitanno yaatto songote giddo cimeeyyete biso kaaꞌlitanno labballo leellishshanno. Mittu rodii tenne soqqanshora ikkado ikkate, Qullaawu Maxaafi guunte wonsha hasiissannosi.​—1Xi 3:8-10, 12.

• Soodimaru bakkalcho.

  Arrishsho fultara albaanni soojjaatoonni jeefote leeltanno beeddakkooti; hashshu soodinota leellishshanno.​—Aj 22:16; 2Ph 1:19.

• Sooriya.

  Girikete Afiite Qullaawa Borrora Sooriyu mitto Roomu qoqqowooti; qaru katamisi Antsookiyaho. Baattote halaꞌlinyisi, Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borrora Sooriya (Aaraamino yinanni) yinoonni qoqqowi ledo taaloho. Sooriyu gashshaanchi Filisxeemete gobbano gashshanno.​—Lu 2:2; Soq 18:18; Ga 1:21.

• Soorro.

  Seenne adhino manchi woy mine assidhino mancho galtensa ikkinokkihu ledo uminsa fajjonni assitannoho siimu xaadooshsheeti.​—Fu 20:14; Mt 5:27; 19:9.

• Soqqamaasincho.

  Qaalu tiro “sonkoonniha” yaate; mannaho soqqantara sonkoonnire Yesuusinna wole rosaano kulate horoonsiꞌnoonni. Roore woyite konne qaale horoonsiꞌnannihu, Yesuusi iso riqibbanno gede doorinore 12 rosaano kulateeti.​—Mq 3:​14; Soq 14:14.

• Sumuda.

  Mittu coyi meessiha ikkinota woy gara ikkinota woy mittu coyira sumuu yinoonnita buuxisate (duucha woyite doru woy gagate aana) malaate worate horoonsiꞌnanni uduunnichooti. Hundi waro sumuda kaajjadurinni (kinchunni, daaniichu hinkonni woy haqqunni) seekkinanni; sumudu aanaho fidalla woy misile afiꞌrino. Sumuda mittu coyi halaalaanchimma buuxisate, meessi jajja ikkinota leellishate, woy dahaawinoha woy fojo ikkinore kulate lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—Mt 27:66; Yoh 6:27; Ef 1:13; Aj 5:1; 9:4.

T

• Taalaante.

  Ibiraawootu horoonsidhannoho lowiidiho qelpheephote bikkaasinchootinna womaashshaati. Mitte taalaante 34.2 kiilo giraameeti. Girikete taalaante geeshsha ajjanno; mitte Girikete taalaante 20.4 kiilo giraameeti.​—1Du 22:14; Mt 18:24.

• Timu Ayyaana.

  Israeele diru giddo ayirrissannote sase jajjabba ayyaanna giddo mittoho. Ayirrisa hananfannihu Niisaani 15 Faasiku ayyaani saihunni mittu barri gedensaanni; lamalu barri geeshsha ayirrinsanni. Israeele Gibitsetenni fultino yanna qaagate yine irsho nookki tima calla intanni.​—Fu 23:15; Mq 14:1.

• Tsiyooni; Tsiyooni Ilaala.

  Yerusaalamete wodiidi soojjaatira tullote noohonna Iyyaabusi yinanniho Iyyaabusootunniho qiishote katamaati. Daawiti konne katama qase qeele amadihu gedensaanni mootete minesi hakkiicho miꞌnino; hakko daafira “Daawiti Katama” yine woshsha hananfoonni. (2Sa 5:7, 9) Daawiti Taawoota hakkira massita Tsiyooni Yihowara qullaawa katama ikkitino. Gedensoonni, Tsiyooni yaanno suꞌmi Mooriyu Ilaalira minnoonniha qullaawa mine, mito woyite qole Yerusaalamete katama woꞌma kulate horoonsiꞌnanniha ikkino. Girikete Afiite Qullaawa Borrora roore woyite lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—Fa 2:6; 1Ph 2:6; Aj 14:1.

U

• Umi laalcho.

  Midote woggara umo iillanno laalchooti; baalunku coyira umi gumaati. Yihowa Israeelete daga umi laalchonsa uyitasira hasiꞌranno; laalchu manna, saada, woy baattote guma ikkara dandaanno. Israeelete daga mittimmatenni umi laalchonsa Maganoho shiqishshannohu, Irsho Nookki Timi Ayyaaninna Phenxeqosxete Ayyaani yannaraati. Kiristoosinna buurantino haꞌrunsaanosi kulateno “umi laalcho” yitanno yaatto lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—1Qo 15:23; Ki 15:21; La 3:9; Aj 14:4.

W

• Waajjo hixaana.

  Bosiweeliya yinanni sirchi haqqenna citinni anfannite mooltino haphaayyooti. Giirranni woyite tanni yite suꞌniitanno. Xaadooshshu dunkaaniranna qullaawu minira qullaawa hixaana qixxeessate horoonsiꞌnanni. Gidu afanshi ledono shiqanno; Qullaawu Dargira giddoonni duunne worrannite qullaawa timmara aanaanni worranni.​—Fu 30:34-36; Le 2:1; 24:7; Mt 2:11.

• Waamma.

  Umi fidale shiima assine borreessinanni woyite mittu manchi waamma, umi fidale jawa assine borreessinanni woyite kayinni mannu baalu waamma leellishshanno; “Shiooli” yaannohu Ibiraawootu qaalinna “Heedisi” yaannohu Girikete qaali ledo mittoho. Qullaawu Maxaafi giddo konne qaale mitte millimmo woy hedo nookkiha lawishshu bayicho woy ikkito kulate horoonsiꞌnoonni.​—Ka 47:30; Ros 9:10; Mt 27:61; Soq 2:31.

• Wiꞌla; Xidda.

  Mittu manchi shiiꞌriro woy wolu qarri amadisiro dadillesi xawisanno garaati. Hundi waro mannu mite yanna geeshsha qurtanni keeshsha rosantinote. Dadillino manni raarannotano agurranna, xiddu uddano uddiꞌranno, umoho buluulo giggishshiꞌranno, uddanonsa daranno, hattono gagaso gaꞌnanno. Mitu mitu madaarshira wiꞌlishshanno manna korre abbinanni.​—As 4:3; Mt 11:17; Mq 5:38; Yoh 11:33; Aj 21:4.

• Wodo.

  Usuru, qorichu, shettote, cubbu woy gadachote giddonni keere fushshate baantanni waagaati. Baantannihu woxe calla diꞌꞌikkino. (Is 43:3) Wodo baantanni gede assannohu addi addi coyi no. Lawishshaho Israeelennihu umo ilamannohu labbaa beettinna umo qalamannorichi Yihowaha ikkino daafira, woꞌmunni woꞌma isi soqqanshora aamaminoho; tennenni fushsha hasiꞌniro wodo baata hasiissanno. (Ki 3:45, 46; 18:15, 16) Mittu manchi qasanno bootosi wore agureenna manna shiiro, bootu anni reyote qorichinni gatate wodo baaxxa hasiissannosi. (Fu 21:29, 30) Afanni heeꞌrenni lubbo shiino manchiwiinni kayinni wodo dihaaꞌnanni. (Ki 35:31) Qullaawu Maxaafi roorenka kulannohu, Kiristoosi hajajantannota mannu ooso cubbunna reyotewiinni keere fushshate yee kakkalo ikke reye baatino wodo daafiraati.​—Fa 49:7, 8; Mt 20:28; Ef 1:7.

• Woyine huuncinanni koofficho.

  Duucha woyite bolottichaamo kincho kurkurre seekkinannite lame baleeti; mitte aleenni mitte woroonni qixxeessinanni; lamenta bale xaadisannoha shiima gadawe darranni. Woyine aliidi balera kandanni woyite huuncamme marte woriidi balera eeltanno. Maganu yoo kulate tenne yaatto lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—Aj 19:15.

• Woyinete ogoro.

  Meu, geꞌreewu, woy wole saada goga noo gedeenni horoonsiꞌne seekkinanniho woyine wodhinanni uduunnichooti. Woyine fultanni hadhanno woyite kalaqantannoti kaarbondayiokisayide yinanni ayyare ogoro boortanno daafira, woyine worrannihu haaru woyinete ogoriraati. Haaru ogori fididdi yaanno; akkalu kayinni fididdi yaannokki daafira woyine fultanni xiibbanno woyite dhoohanno.​—Iy 9:4; Mt 9:17.

X

• Xaadu mine.

  Kuni suꞌmi, “mitteenni gamba yaa; songo” yitanno tiro afiꞌrino. Ikkollana roore qummeeshshuwara konne suꞌma, Ayihudootu Qullaawa Borro nabbawate, rosate, sabbankanna macciishshatenna huuccatto assiꞌrate gamba yitanno mine woy bayicho kulate horoonsiꞌnoonni. Yesuusi waro haammatu manni heeꞌrannohu mittu mittunku katamira mittu xaadu mini, jajjabba katammara qole mitto ale ikkannohu xaadu mini heeꞌranno.​—Lu 4:16; Soq 13:14, 15.

• Xaaro.

  Mittu manchi coyiꞌrinori halaale ikkinota buuxisate xaare coyiꞌrannoreeti woy mitto coye assate woy assa hoogate eanno qaaleeti. Duucha woyite aliidihura roorenkanni Maganoho eꞌnanni qaaleeti. Yihowa Abirihaami ledo eino gondooro xaarotenni kaajjishino.​—Ka 14:22; Ib 6:16, 17.

• Xaaxo.

  Seedu biraanni woy haqalunni seekkinoonni woraqati aana mitto widoonni borreessine duucha woyte haqqu aana xaanxe worranni borrooti. Qullaawa Borro borreessinoonnihunna galchinoonnihu xaaxote aanaati; Qullaawa Maxaafa borreessini waro duucha woyite maxaaffa qixxeessinannihu konni garinniiti.​—Lu 4:17-20; 2Xi 4:13.

• Xano.

  Mitto coye assate, fushshaate woy afansha aate, mitte soqqansho soqqamate woy seeru hoolannore ikka hoogirono mito coye assa agurate Maganoho eꞌnanni qaaleeti. Xaarote gede xanono mulluri gede assine laꞌnannire diꞌꞌikkino.​—Mt 5:33.

• Xiddu uddano.

  Gide wodhinanni jooniyya woy ogoro seekkate horoonsiꞌnanniho kaajjado hoccooti. Duucha woyite koliddu mei ordanni gannanni; uddiꞌnannihuno dadillu yannaraati.​—Ka 37:34; Lu 10:13.

• Xooma.

  Mite yanna geeshsha waa waasa qorophate. Israeelete manni Keeraaꞌmate Barra, yaachishannori iillannonsa woyitenna Maganu biddishsha aansara hasidhanno woyite xoontanno. Ayihudootu alba iillinonsaha dadillisanno coye qaagate dirunni shoole higge xoontanno. Kiristaanaho xoomate giddeeti dinonsa.​—Iz 8:21; Is 58:6; Mt 4:2; 9:14; Lu 18:12; Soq 13:2, 3; 27:9.

• Xurumba.

  Sokka sayisatenna muuziiqa godoꞌlate horoonsiꞌnanniho siwiilunni seekkinanniho ufuunfanni uduunnichooti. Duucha woyite xurumbu huuro Yihowa yoo woy iiminni dayinoha wole shaaꞌꞌa ikkinokki coye lallawate ledo xaadinse lawishshunni horoonsiꞌnoonni.​—1Qo 15:52; Aj 8:7–11:15.

Y

• Yaaqoobi.

  Yisaaqinna Ribiqa beettooti. Yannate gedensoonni Maganu Israeeli yinanni suꞌma fushshinosi; isi Israeelete mannira (Israeeloota woy Ayihude yineno woshshinanni) annaho. Yaaqoobi 12 labballi ooso annaati; kuri oosonna sirchinsa 12 gaꞌre amaddinoti Israeelete daga xintantanno gede assitino. Yaaqoobi yaanno suꞌma Israeelete daga woy manna kulate horoonsiꞌra diagurroonni.​—Ka 32:28; Mt 22:32.

• Yihowa.

  Haaro Alame Tirora Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo, “Yihowa” yinanni suꞌmi xaphoomunni 237 bayicho no. Maganu suꞌma Qullaawu Maxaafi giddora eessinoonnihu aante noo taje kaima assineeti:

  1. Yesuusinna soqqamaasinesi waro horoonsiꞌnannite Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro giddo Tetragramateni (Maganu suꞌma riqibbannote shoole Ibiraawootu afii coyishiishamaanooti, יהוה) alba noo base baalantera no.

  2. Yesuusinna soqqamaasinesi waro, Girikete Afiinni tirre qixxeessinoonnite Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro giddono Tetragramateni no.

  3. Girikete Afiiti Qullaawa Borro umise, Yesuusi Maganu suꞌma duucha hige horoonsiꞌrinotanna mannaho egensiisinota xawissanno.—Yohaannisi 17:6, 11, 12, 26.

  4. Ayyaanunni borreessantinoti Girikete Afiiti Qullaawa Borro, Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borronni aanino boco ikkitino daafira, ise giddo Yihowa suꞌmi hoogasi Qullaawu Maxaafi isi isiniiwa sumuu yaannokkiha lawissanno.

  5. Maganu suꞌmi Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo haraꞌme einowi no.—Ajuuja 19:1, 3, 4, 6.

  6. Biꞌreti Ayihudootu borro, Ayihudootu wido ikkino Kiristaani borronsa giddo Maganu suꞌma horoonsiꞌrannota leellishshanno.

  7. Mite Qullaawu Maxaafi fullahaano, Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo qummi assinoonnite Ibiraawootu Afiite Qullaawa Borro qummeeshshuwara Maganu suꞌmi heeꞌrannota ammantanno.

  8. Xibbe saꞌꞌannohu addi addi afiinni qixxaabbinote Qullaawu Maxaafi tirora, Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo Maganu suꞌmi no.

  Kageeshsha laꞌnummonte gede, Yihowa yinanniha Maganu suꞌma Girikete Afiite Qullaawa Borro giddo basesi qollanni gede assannohu ikkadu korkaati no. Haaro Alame Tiro qixxeessituri konne suꞌma basesi qoltino. Insa Maganu suꞌma lowo geeshsha ayirrissanno; hattono hundi borro giddo nooha mitto coyeno fushshite hoola waajjitanno.—Ajuuja 22:18, 19.

• Yihuda.

  Yaaqoobi galte Liya iltinoho shoolki beettonsaati. Yaaqoobi reyara kae heeꞌre, Yihuda sirchi kalinni jawunna hegere gashshaanchi daannota masaalino. Yesuusi mancho ikke ilaminohu Yihuda sirchi kalinniiti. Yihuda yaanno suꞌma Yihuda gaꞌrenna yannate gedensoonni qole isi suꞌminni woshshamanno gashshoote kulate horoonsiꞌnoonni.​—Ka 29:35; 49:10; Ib 7:14.

• Yoote barcima.

  Duucha woyite minu gobbaanni heedhannote giddaasincho afidhinote gotti yitino baꞌreeti; gashshaano hakko ofolte manna hasaawissanno; murtinoreno mannaho kultanno. ‘Maganu yoo barcimanna’ ‘Kiristoosiha yoote barcima’ yitanno yaatto Yihowa mannu oosora yoo yaate assino qixxaawo leellishshannote lawishshu yaattooti.​—Ro 14:10; 2Qo 5:10; Yoh 19:13.

• Yoote Barra.

  Mitte gaamo, daga, woy mannu sirchi baalu Maganu albaanni xaꞌmamannoha murroonni barra woy yanna xawisanno. Reya hasiissannonsa yine yoo yinoonni manni qorichishamannota, wolootu kayinni gatonna hegere heeshsho afidhanno gede yoo yinanni yanna ikkitara dandiitanno. Yesuusi Kiristoosinna soqqamaasinesi heeshshote noorira calla ikkikkinni reyitinorirano yoo yinannihu “Yoote Barri” daannota coyidhino.​—Mt 12:36.

Z

• Zuusi.

  Batinye maganna magansidhanno Girikooti baalunkura rooriidihu gede assite laꞌanno maganooti. Lisxiru manni Barnabaasi soꞌrotenni Zuusiiti yee hedino. Lisxiru qooxeessira “Zuusi kakkalaano” hattono “arrishshote magano Zuusi” yine borreessinoonnita hundi borro anfoonni. Phaawuloosi Maalta giddichora giddino markaawe aanaho “Zuusi Ooso” yaanno sumuda afidhino; kuri ooso Kasterinna Pooleksi yinannireeti lame lakkuwa roduuwaati.​—Soq 14:12; 28:11.