Ngbanga ti nyen azo ti sese aduti beoko pëpe?
“Ti fani oko ngbele ye na Use Bira so Amû Sese Kue, amara abungbi oko fadeso. . . . Tongaso, sese kue alingbi ti gbu ngoi so ti sala si fini dutingo ti sese aga tâ ye.”
SO AYEKE tënë so mbeni gbia ti Amerika atene na ngu 1991. Na ngoi ni kâ, aye so asi lani na ndo ti sese akpa aye so afa atene dutingo beoko ti sese ayeke pusu ndulu ndulu. Angorogbia ti ngangu atï na peko ti tele. A kungbi mur ti Berlin, na ye so afa so mbeni fini ngoi akomanse teti akodoro ti Poto. Kodoro ti Union soviétique, so azo mingi abâ ni ândö tongana kodoro so ayeke na gbe ti abira mingi so amû lê ti sese, agirisa na gbe ti lê ti azo mobimba so li ti ala akpe kue. Bira ti Mayele ahunzi lani, na a mû anzoni diskur na ndo bubango angombe, so na popo ni angangu lê ti ngombe. Tâ tënë, bira alondo lani na mbage ti Ngu-ingo ti Perse, me a kpa lani gi mbeni kpale ti kete ngoi so azia na yâ bê ti azo mingi na ndo sese kota nzara ti ga na siriri na ndo kue.
Anzoni gbiango ye so, a lingbi ti bâ ni lani gi pëpe na lege ti poroso, me nga na yâ dutingo ti azo. Mosoro ti akodoro mingi ague na li ni. Guengo na li ni ti akode ti kaïngo kobela asala si awanganga alingbi ti sala aye so angu mingi kozoni a bâ ni tongana amiracle. Konomi ti akodoro mingi amaï na loro, na akpa lani ye so ayeke gue na maïngo ti sese kue, mo bâ mo tene aye ayeke gue lani gi na nzoni lege.
Me laso, ade même ti sala angu mingi pëpe, e yeke hunda: ‘Nyen la asi? Zendo ti dutingo beoko ti sese ni ayeke na ndo wa?’ Nde na so, sese atara ti mû mbeni lege nde. Lakue lakue ambeti-sango ayeke sala tënë ti azo so akanga alê ti ngombe na tele ti ala ti sungba ni na ndo so azo ayeke dä, aterroriste so abi akpale nga na ambeni tënë ti aye ti wusuwusu. Mara ti aye tongaso apusu sese yongoro mingi na dutingo beoko. Ade ti ninga pëpe, mbeni kota zo so abâ tënë ti nginza atene: “Azo ti sese kue ayeke hu pono ti sioye ti ngangu so angbâ ti gue gi na li ni.”
Sese kue aduti beoko wala akangbi?
Na ngoi so Bendo ti Gigi abâ gigi, mbeni oko ti akota kamba ti kusala ti lo ayeke lani ti “maï asongo ti ita na popo ti amara na lege ti nengo ti zo oko oko, nga na ngangu ti amara ti fa lege na tele ti ala mveni.” Na peko ti angu 60 tongaso, kota kamba ti kusala so aga tâ tënë? Oko pëpe! Nde na salango “asongo ti ita”, a yeke tënë ti “ngangu ti amara ti fa lege na tele ti ala mveni” si agbu bê ti akodoro mingi. Amara na akete mara ayeke tiri ti yä iri ti ala na nduzu, na tënë ti lipanda angbâ ti kangbi yâ ti sese. Na ngoi ti bango gigi ti lo, Bendo ti Gigi abungbi lani amara 51. Laso lo bungbi amara 191.
Tongana ti so e bâ fade, ti londo na ngu 1990 ti ga na ni, beku ti mbeni sese so aduti beoko amû ndo lani. Ngbele ye na ngoi ni so, beku so agbian ti ga vundu teti azo ti sese abâ tongana nyen yeke yeke yâ ti azo akangbi. Kangbingo ti kodoro ti Yougoslavie na yâ sioye ti ngangu, bira na popo ti Tchétchénie na Russie, bira na Irak na afango zo mingi mingi so angbâ ti gue na Moyen-Orient: aye so kue aduti fä ti kota kangbi so ade ti si lâ oko pëpe na ndo sese.
Kite ayeke pëpe so a yeke na bê kue si azo asala angangu mingi ti ga na siriri, nga mbeni ye ti sioni ayeke na pekoni pëpe. Atâa so kue, dutingo beoko ti sese akpa mbeni ye so ayeke tâ ngangu. Azo mingi ayeke hunda tele ti ala: ‘Ngbanga ti nyen dutingo beoko ti sese aluti pëpe? Sese ni ayeke gue na ndo wa?’
[Lingu ti afoto na lembeti 3]
AP Photo/Lionel Cironneau
Arlo K. Abrahamson/AFP/ Getty Images