Senda-ye na Bible: ala mä biani tele pëpe?

AYE so aga na tiri na popo ti Galilée na Église Catholique alondo ândö angu ngbangbo mingi kozoni si a dü Copernic na Galilée. Tënë ti sese tongana bê ti dunia alondo na aGrec ti giriri, na wasenda-ndara Aristote (384-322 kozoni na ngoi ti e) nga na wagingo ye na ndo atongoro Ptolémée (100-200 ti ngoi ti e) asala si a mû ndo.a

Tënë ti Aristote aluti na ndo abango ndo ti Pythagore (500-400 kozoni na ngoi ti e), mbeni kota wandara so ayeke Grec. Na yengo dä na Pythagore so atene cercle (wala mbeni ye so angoro) ayeke mbeni ye so alingbi kue, so aba pëpe, Aristote atene ayayu ayeke ândö acercle so alï yâ ti tele, tongana ti oignon so yâ ni oko oko akpengba tongana tênë, na sese si ayeke bê ni. Atongoro ayeke na yâ ti acercle so, na a yeke mbeni kota ngangu so ahon ti zo, so ayeke na ndo ti ala, si amû lege na ala ti tambela. Aristote atene nga so lâ na ambeni ye ti lê ti nduzu alingbi kue, mbeni ye ti gbian ala ayeke dä pëpe na mbeni ye ti buba na tele ti ala ayeke dä oko pëpe.

Mama ti kota tënë ti Aristote so ayeke lani senda-ndara, pëpe senda-ye. Lo bâ so tënë ti sese so ayeke turne ague nde mingi na bango nda ti ye ti zo. Lo ke nga tënë ti sese so aluti gi lo oko tongaso na yâ ti nduzu; teti tongana a yeke tongaso, na si sese ayeke turne, fade lo yeke kpaka tele ti lo na ambeni ye na lo yeke gue ti luti, teti mbeni ngangu ti pusu lo lakue ayeke dä pëpe. Ngbanga ti so tënë ti Aristote akpa ândö mbeni ye so ayeke na lege ni na yâ hingango ye ti azo na ngoi ni kâ, azo ayeda na ni teti ngu 2 000 tongaso. Ndulu na ngu 1500 na pekoni, Jean Bodin, mbeni wasenda-ndara ti France, asala tënë ti bango ndo ti azo, lo tene: “Mbeni zo so ahinga tâ gi kete ye na ndo andia ti dunia ayeke ye ande dä oko pëpe so sese, so ane mingi, ayeke turne na tele ti lo mveni nga na tele ti lâ; ngbanga ti tongana sese ayengi gi kete, e yeke bâ kungbingo ti agbata na agbada, akodoro na ahoto.”

Église ayeda na Aristote

Mbeni tënë so nga asala si Galilée na Église apapa abâ gigi na ngu 1200-1300, na andu Thomas d’Aquin (1225-1274), mbeni kota zo ti Église Catholique. Thomas d’Aquin ayekia lani Aristote mingi, teti lo hiri lo Wasenda-ndara ni. Teti ngu oku, Thomas d’Aquin asala kue ti bungbi atënë ti Aristote na afango ye ti Église. Na yâ ti buku ti lo Girisango lege ti Galilée, Wade Rowland atene so na ngoi ti Galilée, “afango ye ti Thomas d’Aquin so abungbi afango senda-ndara ti Aristote na afango ye ti Église aga lani gunda ti kota tënë ti mabe ti Église ti Rome.” Nga, girisa pëpe so na ngoi ni so, mbeni bungbi ti awasenda-ye nde tongaso ayeke dä pëpe. Fango ye ayeke ândö mingi ni na maboko ti azo ti Église. Nga Église si akomande na ndo vorongo na senda-ye.

Fadeso, ye kue ayeke gue na mbeni ngangu tingbingo tele na popo ti Galilée na Église. Même kozoni ti bi tele ti lo na yâ gingo yâ ti atongoro, Galilée asû mbeni mbeti so na yâ ni lo fa polele tënë na ndo tambelango ti aye ti lê ti nduzu. Lo dë kite na ndo mingi ti atënë so Aristote atene, so giriri azo mingi agonda lo. Ye oko, a yeke lani lutingo ngangu ti lo na ndo tënë ti lâ tongana bê ti dunia nga so tënë ni ague oko na Mbeti ti Nzapa si ague na lo na gbele ngbanga ti Église na ngu 1633.

Na yâ atënë ti gbungo koko ti lo, Galilée afa lani ngangu mabe ti lo na yâ Bible tongana Tënë ti Nzapa so alondo na yanga ti Lo. Lo tene nga so a sû Mbeti ti Nzapa ndali ti asenge zo, nga aversê ti Bible so, na dikongo ni, zo abâ atene a yeke lâ si ayeke tambela, a lingbi a mû ni gi tongana ti so ala tene pëpe. Atënë ti Galilée ayeke lani gi senge senge. Ngbanga ti so Galilée ake mbeni fango nda ti Mbeti ti Nzapa so aluti na ndo senda-ndara ti aGrec, a fâ ngbanga ti kuâ na li ti lo! A yeke lani gi na ngu 1992 si Église Catholique ayeda so lo fâ ândö ngbanga ti sioni na li ti Galilée.

Aye ti manda

Aye wa e lingbi ti manda na yâ aye so asi? Kozo ye ni ayeke so Galilée ayeke lani na kite oko pëpe na ndo ti Bible. Nde na so, lo ke afango ye ti Église. Mbeni wasungo mbeti na ndo vorongo atene: “Ye so e lingbi ti manda na mbage ti Galilée asigigi polele, so a yeke pëpe Église si angbâ ndulu na atâ tënë ti Bible; me nde na so Église agbu ni ngangu pëpe.” Na ziango lege na senda-ndara ti aGrec ti sala ngangu na ndo afango ye ti lo, église ayeda na atënë ti azo ahon ti yeda na afango ye ti Bible.

Aye so kue adabe ti e na gbotongo mê ti Bible so: “I bata nzoni si mbeni zo agbu i pëpe tongana angbâa, na lege ti ndoye ndara na handa senge, na lege ti tënë ti akotara, na lege ti kozo tënë ti sese so, me na lege ti Christ pëpe.”—aColossien 2:8.

Même laso, mingi ti azo so atene ala yeke aChrétien angbâ ti yeda na atënë ti ndara so ague nde na Bible. Mbeni tapande ni ayeke tënë ti Darwin na ndo bango gigi ti zo na lege ti nyama, so azo ayeda na ni ahon ti yeda na tënë ti création so Genèse afa. Na gbiango ye so, a-église amû biani Darwin tongana Aristote ti ngoi ti e na tënë ti gango ti zo na lege ti nyama tongana mbeni tënë ti mabe.b

Tâ senda-ye ayeda na Bible

Aye so e londo ti bâ ake pëpe ti tene zo asala nzara ti senda-ye. Ti tâ tënë ni, Bible atisa e ti manda ye na ndo aye so Nzapa asala na ti bâ apendere salango ye ti lo na yâ aye so lê ti e abâ (Esaïe 40:26; aRomain 1:20). Tâ tënë, Bible afa senda-ye pëpe. Nde na so, lo fa ye so Nzapa ahunda, ambeni salango ye ti lo so gi création oko alingbi pëpe ti fa ni, na ye so lo leke ti sala teti azo (Psaume 19:8-12; 2 Timothée 3:16). Ye oko, tongana Bible asala tënë ti aye so ayeke si na ndo ti gigi, lo tene tâ tënë. Galilée atene: “Mbeti ti Nzapa nga na aye so angoro e alondo na Nzapa. . . . Atâ tënë use so alingbi ti gue nde na popo ti ala pëpe.” Zia e bâ atapande use.

Ye so ayeke kota mingi ayeke so tambelango ti atongoro na ambeni ye so ayeke na lê ti nduzu ayeke na lege ti andia, na tapande ngangu so sese ayeke na ni ti gboto aye ti lê ti nduzu na mbage ti lo. Kozo tënë so azo ahinga, so alondo na Bible pëpe na ndo andia ti yâ ti dunia, ayeke so ândö Pythagore afa, so lo tene ye kue ti dunia alingbi ti fa nda ni na lege ti kode ti dikongo wungo ti aye. Ngu saki use na pekoni, Galilée, Kepler na Newton afa na nda ni so ye kue so zo abâ ayeke na gbe ti andia so ayeke na lege ni.

Kozo versê na ndo ndia ti yâ ti dunia ayeke na Job. Ndulu na ngu 1600 kozoni na ngoi ti e, Nzapa ahunda lani Job: ‘Mo hinga kpengba-ndia ti ayayu?’ (Job 38:33). Mbeti ti Jérémie, so a sala ni na popo ti ngu 600 na ngu 500 kozoni na ngoi ti e, afa Jéhovah tongana Wasalango ‘kpengba-ndia ti nze na ti atongoro’ na ‘kpengba-ndia ti yayu na ti sese’. (Jérémie 31:35; 33:25). Na bango atënë so, wasalango tënë na ndo Bible George Rawlinson atene: “Bible nga na senda-ye ti ngoi ti e afa biani na ngangu so andia ayeke mingi na yâ dunia.”

Tongana e mû tënë ti Pythagore tongana gunda ti tënë ni, tënë ti Job asigigi ngu saki oko tongaso kozoni na ti lo. Zia e dabe ti e so ye so Bible aye ayeke gi pëpe ti fa na e aye so lê ti e bâ, me ti gboto lê ti e kozoni na ndo Jéhovah so ayeke Wasalango ye kue: lo so asala andia so afa lege na aye na yâ dunia.​—Job 38:4, 12; 42:1, 2.

Mbeni tapande ni ayeke lege so angu ayeke tambela na ni na ndo ti sese. Ti tene ni na mbeni lege so akpengba pëpe, angu ti ngu-ingo agbian ti ga guru, na pekoni a ga mbinda, a pika na sese na angu ni akiri mbeni juska na ngu-ingo. Tâ ngbele mbeti so angbâ na ndo tambelango ti ngu so ayeke nde na Bible ayeke ti ngu 300 kozoni na ngoi ti e. Ye oko, Bible asala tënë na ndo ni angu ngbangbo mingi kozoni awe. Na tapande, na ngu 1000 kozoni na ngoi ti e, gbia ti Israël Salomon asû na mbeti: “Angu kue asa na kota ngu ti ingo, me kota ngu ti ingo asi pëpe. Na angu ni akiri mbeni na ndo so angu asua dä.”​—Zo-ti-fa-tene 1:7.

Legeoko nga, ndulu na ngu 800 kozoni na ngoi ti e, prophète Amos, so ayeke mbeni berger nga wafango yaka so ayeke na tâ be-ti-molenge, atene lani na ndo Jéhovah so “Lo hiri ngu ti kota ngu ti ingo, na Lo sa ngu ni na lê ti sese.” (Amos 5:8). Na lege ti atënë so akpengba oko pëpe, Salomon na Amos afa na lege ni tambelango ti ngu, zo oko oko na lege so lo bâ na ye ni.

Bible atene nga so Nzapa ‘akanga sese na nduzu na ye pëpe’, wala “lo kanga sese na nduzu, gbeni a ngbâ senge”, tongana ti so Mbeti ti Nzapa, Kozo Mbouki atene (Job 26:7). Na bango hingango ye so azo ayeke ândö na ni juska na ngu 1600 kozoni na ngoi ti e, ndulu na ngoi so a sû na atënë so, a yeke tâ gi mbeni kpengba zo si alingbi ti tene mbeni ye alingbi ti luti gi lo oko na lê ti nduzu sân ti tene mbeni ye agbu ni. Tongana ti so a fa kozoni awe, Aristote lo mveni ake ândö tënë ti sese so aluti gi lo oko tongaso na yâ ti nduzu, na lo duti na fini ngu 1 200 na pekoni!

Atâa na gbele agirisango lege ti azo so akpa ye so ayeke na lege ni na lê ti azo mingi na ngoi ni kâ, Bible atene atâ tënë so. Ye so apika bê ti mo pëpe? Ti azo so ayeke gbu li ti ala, tënë ni ayeke mbeni ye so afa polele so Bible alondo na Nzapa. Tongaso, na lege ti ndara e yeke zi lege pëpe na mbeni fango ye wala mbeni tënë so ague nde na Tënë ti Nzapa ti sala ngangu na ndo ti e. Tongana ti so mbaï afa fani mingi awe, atënë ti ndara ti azo, même ti ala so ahinga ndo mingi, aga na ayeke hon, me “Tënë ti Seigneur angbâ lakue lakue.”​—1 Pierre 1:25.

[Akete tënë na gbe ni]

[Encadŕe/Afoto na lembeti 6]

Bango ndo ti aProtestant

Azo so amû li ni na yâ Kota gbiango ye na yâ Église ti aProtestant ake ândö nga tënë ti lâ tongana ye so aye ti lê ti nduzu ayeke ngoro na tele ni. Na popo ti ala, a wara Martin Luther (1483-1546), Philipp Melanchthon (1497-1560) na Jean Calvin (1509-1564). Na ndo Copernic, Luther atene: “Buba zo so aye ti kinda senda-ye kue na ndo gingo yâ ti atongoro.”

Atënë ti awagbiango ye so aluti na ndo fango peko ti ambeni versê gi tongaso, tongana ti mbaï ti Josué chapitre 10, so atene lâ na nze “aduti kpo.”c Ngbanga ti nyen awagbiango ye so aluti ngangu na ndo tënë so? Buku Girisango lege ti Galilée (Angl.) afa so, na ngoi so aProtestant azi tele ti ala na gbe ti pape, ala “ngbâ na yâ kota fango ye” ti Aristote na Thomas d’Aquin, so lani “aCatholique na aProtestant kue ayeda” na atënë ti ala.

[Kete tënë na gbe ni]

[Afoto]

Luther

Calvin

[Lingu ti foto ni]

A londo na mbeni buku (Servetus and Calvin), 1877

[Foto na lembeti 4]

Aristote

[Lingu ni]

A londo na mbeni buku (A General History for Colleges and High Schools), 1900

[Foto na lembeti 5]

Thomas d’Aquin

[Lingu ni]

A londo na mbeni bakari (Encyclopedia of Religious Knowledge), 1855

[Foto na lembeti 6]

Isaac Newton

[Foto na lembeti 7]

Ahon ngu 3 000 awe, Bible afa tënë ti tambelango ti ngu