Na lege ti mabe, Barak akinda biaku ambeni ngangu turugu

BI BÊ ti mo so mo tingbi lê na lê na mbeni bungbi ti aturugu so aye ti tiri na mo. Ala yeke na angangu ye ti bira, na ala yeke ndulu ti sala kusala na ni. Na gbele ala mo na azo ti mo, ngangu ayeke na ala oko pëpe.

Na ngoi ti ajuge ti Israël, mara ti ye tongaso asi na Barak, Débora na ambeni molenge ti Israël 10 000. Aturugu so ayeke awato ti ala ayeke lani azo ti Canaan so mokonzi ni ayeke Sisera. Na popo ti aye ti bira ti ala, a yeke wara lani apuse ti mbarata so azia azembe so yanga ni aza na tele ti agere ni kue. Ndo so si ye ni asi dä ayeke lani na Hoto ti Thabor na popo-hoto ti Ngu ti Kison. Ye so asi lani kâ afa Barak tongana mbeni koli so azia tapande ti mabe. Zia e bâ aye so asi so ague juska na bira so.

Israël atoto na Jéhovah

Buku ti aJuge asala tënë ti amolenge ti Israël so fani mingi azia lege ti vorongo so ayeke na sioni oko pëpe, nga a sala tënë ti asioni ye so salango ye tongaso aga na ni. Na yâ ti aye oko oko kue so, a toto tâ na ngule ti wara be-nzoni ti Nzapa, na pekoni Nzapa ato mbeni sauveur, a zi azo, na pekoni azo ni akiri asala ngangu-li. Legeoko na tapande so, “tongana Ehud [mbeni juge so azi ala na gbe ti salango ngangu ti azo ti Moab] akui awe, amolenge ti Israël akiri asala ye so ayeke sioni na lê ti L’Eternel.” Biani, “ala kamata afini nzapa”. Na ye ti pekoni ayeke so wa? “L’Eternel akä ala na tïtî Jabin gbia ti Canaan, lo so akomande na Hatsor; capitaine ti aturugu ti lo ayeke Sisera . . . Na amolenge ti Israël atoto na L’Eternel, teti Jabin ayeke na apuse ti mbarata ngbangbo gumbaya na so a sala na wen, na lo sala ngangu na amolenge ti Israël ngu bale-use.”​—aJuge. 4:1-3; 5:8.

Na ndo fini ti azo ti kodoro ti Israël, Mbeti ti Nzapa atene: “[Na lâ ni so], akota lege ayeke senge, azo so atambela, ala tambela na akete lege so angoro. [Azo so alango na yâ benyama ayeke dä oko pëpe].” (aJuge 5:6, 7). Azo ni ayeke lani na mbito teti aturugu ti nzingo ye so ayeke kpe na apuse ti mbarata. Mbeni wandara atene: “Amolenge ti Israël ayeke duti lani gi na mbito. A bâ so ye oko atambela pëpe na yâ kodoro ni, nga ngangu ayeke pëpe na azo ni.” Ni la, tongana ti so ala yeke sala fani mingi kozoni, amolenge ti Israël so bê ti ala awoko kue atoto na mbage ti Jéhovah ti wara mungo maboko.

Jéhovah asoro mbeni mokonzi

Ti amolenge ti Israël, salango ngangu ti azo ti Canaan aga lani mbeni kota kpale teti kodoro ni. Nzapa asala lani kusala na prophète ti wali Débora ti sala tënë ti fango ngbanga nga ti mû wango ti lo na amolenge ti Israël. Na lege so Jéhovah amû na lo matabisi ti sala ye tongana mbeni mama ti Israël.​—aJuge 4:4; 5:7.

Débora atokua ti hiri Barak na lo tene na lo: “L’Eternel Nzapa ti Israël atene tongaso, Mo gue, mo kamata azo [saki] bale-oko ti amolenge ti Nephtali na ti amolenge ti Zabulon, mo gue na ala na Hoto ti Thabor. Fade Mbi sala si Sisera capitaine ti aturugu ti Jabin, na apuse ti mbarata ti lo, na aturugu mingi ti lo, ala ga ti të mo na Ngu ti Kison na fade Mbi zia lo na tïtî mo.” (aJuge 4:6, 7). Na tenengo “L’Eternel Nzapa ti Israël atene tongaso”, Débora afa polele so lo mveni lo yeke na ngangu pëpe na ndo Barak. Lo sala gi kusala tongana lege so a yeke fa peko ti yanga ti Nzapa. Barak akiri lani tënë tongana nyen?

Barak atene: “Tongana mo gue na mbi, fade mbi gue; me tongana mo gue na mbi pëpe, mbi gue pëpe.” (aJuge 4:8). Ngbanga ti nyen Barak ayeke lani ndulu pëpe ti yeda na kungba so Nzapa amû na lo? Lo sala ye lani tongana mbeni zo so mbito agbu lo ngangu? Lo zia lani bê ti lo kue pëpe na azendo ti Nzapa? Oko pëpe. Barak ake pëpe ti yô kungba ni, na lo ke nga pëpe ti mä yanga ti Jéhovah. Nde na so, kiringo tënë ti lo afa so lo bâ so lo oko lo lingbi pëpe ti sala ye alingbi na yanga so Nzapa amû. Teti watokua ti Nzapa ayeke na popo ti ala, ala lingbi ti hinga biani so Nzapa ayeke fa lege na ala, na ye so amû lege na lo nga na azo ti lo ti duti na beku. Tongaso, ahon ti duti fä ti wokongo, tënë so Barak atene ayeke lani fä ti kpengba mabe.

A lingbi ti haka salango ye ti Barak na ti Moïse, Gédéon, na ti Jérémie. Akoli so ayeke nga na kite na ndo ngangu so ala yeke na ni ti sala kusala so Nzapa amû na ala. Ye oko, teti tënë so, a bâ lani ala tongana azo so ayeke be-ta-zo pëpe? Oko pëpe (Exode 3:11–4:17; 33:12-17; aJuge 6:11-22, 36-40; Jérémie 1:4-10). Ye nyen a lingbi ti tene na ndo salango ye ti Débora? Lo gi lani lege pëpe ti mû li ni. Nde na so, lo duti lakue mbeni wakua ti Jéhovah so ahinga akatikati ti lo. Lo tene na Barak: “Fade mbi gue na mo biani”. (aJuge 4:9). Débora ayeke lani ndulu ti zia ndo ti lo, so lo lingbi ti wara nzoni duti dä, ti gue na Barak teti bira so aga ndulu. Débora nga azia nzoni tapande ti mabe nga na ti dutingo na mbito pëpe.

Na lege ti mabe, ala mû peko ti Barak

Ngangu hoto ti Thabor ayeke lani ndo ti tingbingo tele ti aturugu ti Israël. A soro lani ndo ni so nzoni teti so a yeke mbeni ndo ti bungbingo tele so alingbi na akete mara ti Nephtali na ti Zabulon so alango ndulu na hoto ni. Ni la, tongana ti so Nzapa amû yanga, azo saki bale-oko so amû tele ti ala senge, nga na Débora, amû peko ti Barak ti gue na li ti hoto ni.

A hunda lani na mbage ti azo kue so amû peko ti Barak ti duti na mabe. Jéhovah amû lani zendo so Barak ayeke hon azo ti Canaan na ngangu. Ye oko, aye ti bira wa amolenge ti Israël ayeke lani na ni? A-Juge 5:8 atene: “Na popo ti azo [saki] bale-osio ti Israël, zo abâ vala wala likongo pëpe.” Tongaso aye ti bira ti amolenge ti Israël ni alingbi kue pëpe. Alikongo na avala ayeke ândö akete ye ti bira na gbele apuse ti mbarata so ayeke na azembe na tele ti agere ni. Na mango so Barak ama na Hoto ti Thabor awe, fade fade Sisera ahiri aturugu ti lo nga na apuse ti mbarata ti lo kue ti ga na popo-hoto ti Ngu ti Kison (aJuge 4:12, 13). Ye so Sisera agirisa ti bâ ayeke so lo yeke tiri bira na Nzapa ti Ngangu Ahon Kue.

Barak akinda biaku aturugu ti Sisera

Tongana ngoi ti tiringo bira ni alingbi awe, Débora atene na Barak: “Mo londo! teti lâ so ayeke lâ ni so L’Eternel ayeke zia Sisera na tïtî mo. L’Eternel atambela na gbele mo pëpe?” A lingbi Barak na azo ti lo azu na li ti Hoto ti Thabor ti ga na ndo so ayeke kpangbala. Ye oko, na ndo ni so, apuse ti mbarata ti Sisera alingbi ti wara lege ti futi hio azo ti Barak. Tongana mo yeke lani na popo ti aturugu ti Barak, tënë wa ayeke na bê ti mo? Mo yeke duti ndulu ti mä yanga na hingango so fango lege ni alondo na Jéhovah? Barak na azo ti lo saki bale-oko amä lani yanga. “L’Eternel atomba Sisera na apuse ti mbarata ti lo kue na aturugu ti lo kue na lege ti épée, lo tomba ala na gbele Barak”.​—aJuge 4:14, 15.

Na lege ti mungo maboko ti Jéhovah, Barak akinda biaku aturugu ti Sisera. Tondo ti bira ni afa pëpe nda ti aye kue so asi lani. Ye oko, bia ti hongo na ngangu ti Barak na Débora atene so ‘nduzu na mbinda asa ngu.’ Peut-être mbeni kota pupu ti ngu so aya mingi asala si apuse ti mbarata ti Sisera atambela gbä na yâ potopoto na tongaso Barak awara lege ti hon ndo ti ala. Na lege so, akota ye ti bira ti azo ti Canaan akiri aga gi na ala akpale. Na ndo akuâ ti azo ti Sisera, bia ni atene: “Ngu ti Kison ahon na ala.”​—aJuge 5:4, 21.

Zo alingbi ti zia bê ti lo kue na tënë so? Popo-hoto ti Ngu ti Kison ayeke mbeni ndo so mingi ni gi mbeni kete ngu ayeke sua dä. Na peko ti mbeni kota pupu ti ngu wala mbeni ngu so apika aninga mingi, a lingbi ti tene so akete ngu tongaso aga mbeni kota ngu so asua na loro na ayeke sioni mingi. A tene so na ngoi ti Kozo Bira so Amû Sese Kue, mbeni ngu-nzapa so apika gi teti apenze-ngbonga 15 na ndo mara sese ti potopoto tongaso, asala si aturugu kue so akpe na ambarata ayeke na yâ kota kpale. Atondo ti bira ti Napoléon na aTurque so asi na lango 16 ti nze ti avril ngu 1799 na Hoto ti Thabor afa so “mingi ti aturugu ni akui na yâ ngu na ngoi so ala tara ti kpe na mbage ti popo-hoto ni so ngu ti Kison so asuku mingi amû ndo ni kue.”

Flavius Josèphe wasungo mbaï so ayeke Juif atene so tongana aturugu ti Sisera na ti Barak aga lani ti tingbi tele, “mbeni kota pupu na mbeni kota ngu nga na angandangombe alondo na nduzu atï na sese. Pupu ti ngu ni atï na lê ti azo ti Canaan na a kanga lê ti ala si ala lingbi sala kusala mbeni pëpe na agbakuru ti bira ti ala.”

A-Juge 5:20 atene: “Aturugu ti yayu asala bira, na lege ti tambela ti ala, atongoro asala bira ti ke Sisera.” Tongana nyen la atongoro asala bira na Sisera? Ambeni zo abâ tënë so tongana mbeni mungo maboko ti Nzapa. Ambeni atene ti ala so tënë ni andu mungo maboko ti a-ange, wala akota tênë so alondo na nduzu si atï, wala ziango bê kue ti Sisera na ndo atënë ti bango yâ ti atongoro so ayeke wataka. Teti so Bible afa pëpe lege so atongoro amû mbage ti ala na yâ ti bira so, e lingbi gi ti hinga so tënë ni ayeke fä ti ambeni lege so Nzapa amû maboko na aturugu ti Israël. Atâa nda ti tënë ni ayeke so wa, azo ti Israël agbu lege kue so azi na ala ti sala ye. “Barak atomba peko ti apuse ti mbarata . . . na aturugu kue ti Sisera akui na lege ti épée; zo oko angbâ pëpe.” (aJuge 4:16). Ye nyen asi na Sisera mokonzi ti aturugu ni?

Wasalango ngangu atï “na tïtî mbeni wali”

Bible atene: “Me Sisera [adö bira ni azia na] akpe na gere ti lo na tente ti Jaël wali ti Héber, zo ti mara ti Kéni; teti siriri ayeke na popo ti gbia ti Hatsor na azo ti da ti Héber zo ti mara ti Kéni.” Jaël atisa Sisera so anze kue ti lï na yâ tente ti lo. Lo mû na Sisera dulait ti nyon, lo bi bongo na ndo ti lo, na tongaso lango anzi lo. Na pekoni, Jaël “akamata piquet ti tente, na lo kamata marteau na maboko ti lo”, aye so azo so alango na yâ tente ayeke sala ka kusala na ni lakue. ‘Tongana Sisera alango awe, teti lo nze mingi, Jaël ague yeke na tele ti lo, lo pika piquet so na ndo lê ti lo, na piquet ni akpo li ti lo, a hon a lï na sese; na lo kui.’​—aJuge 4:17-21.

Na pekoni, Jaël asigigi, lo tingbi na Barak na lo tene na lo: “Ga, mbi fa na mo zo so mo yeke gi lo.” Tondo ni akiri atene: “Lo si na lo, na bâ kuâ ti Sisera alango na sese, na piquet ni ayeke na ndo lê ti lo.” Ye so asi akpengba tâ biani mabe ti Barak. Kozoni prophète ti wali Débora atene na lo: “Fade mo wara yango-iri pëpe; teti fade L’Eternel akä Sisera na tïtî mbeni wali.”​—aJuge 4:9, 22.

A lingbi a bâ salango ye ti Jaël tongana salango ye ti handa? Jéhovah abâ ni na lege so pëpe. Bia ti hongo na ngangu so Barak na Débora asala atene: “Ngia ayeke na lo ahon awali so aduti na yâ tente.” Bia so amû lege na e ti duti na nzoni bango ndo na ndo kuâ ti Sisera. A fa mama ti Sisera tongana mbeni zo so ayeke ku na gingo bê mingi kiringo ti Sisera na bira. Lo hunda tënë: “Teti nyen puse ti mbarata ti lo aga fade pëpe? . . . Awali ti lo, so ayeke na ndara” asala kue ti dë bê ti lo na tenengo so lo ngbâ biani ti kangbi yâ ti aye so ala gbu na bira, tongana abongo so a brodé ni wala so a leke tele ni na apendere kamba, nga amolenge-wali ti mû na akoli. Awali ni ahunda tënë: “Ala yeke kangbi ye so ala gbu na ndo ti bira pëpe? Pendere-wali oko wala use teti azo oko oko kue; teti Sisera, bongo ti nzoroko nde nde so a gbu na bira, . . . teti go ti azo so ahon na bira, bongo ti nzoroko nde nde, so a brodé na mbage na mbage.”​—aJuge 5:24, 28-30.

Aye so e lingbi ti manda

Tondo ti Barak afa na e akpengba ye ti manda. Akpale nga na suingo bê ayeke si ande biani na azo kue so azia Jéhovah yamba na yâ fini ti ala. Teti azo so, na gbiango bê aga na mbage ti Nzapa na afa mabe na lo, lege ayeke dä ti zi ala na yâ mara ti asalango ngangu nde nde. A yeke nga nzoni pëpe ti tene e nga kue e lë bibe ti mango yanga? Même tongana a bâ so aye so Nzapa ahunda aye ti gue nde na gbungo nda ti ye ti azo, e lingbi ti duti na beku so awango ti lo ayeke ga lakue na e anzoni ye so aninga (Esaïe 48:17, 18). A yeke gi na lege ti fango na gigi mabe na Jéhovah nga na mango awango ti Nzapa si Barak ‘akinda aturugu ti awande.’​—aHébreu 11:32-34.

Hunzingo ti bia ti Débora na Barak so adë bê mingi ayeke so: “O L’Eternel, zia awato ti mo kue akui tongaso, me ala so andoye Mo, zia ala ga tongana lâ, so atambela na ngangu ti lo.” (aJuge 5:31). Ye so ayeke duti ande tâ tënë biani na ngoi so Jéhovah ayeke ga ti hunzi sioni sese ti Satan!

[Foto na lembeti 29]

Jéhovah asala kusala na Débora ti tokua ti hiri Barak

[Foto na lembeti 31]

Ngu ti Kison asuku ahon ndo ni

[Lingu ti foto ni]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.

[Foto na lembeti 31]

Hoto ti Thabor