Koli so asara kue ti tene azo adiko Bible

Mbeni koli ayeke ândö dä so iri ti lo ayeke Séraphim. Lo yeke lani na popo ti azo so asara ye mingi ti tene aita ti lo aGrec ahinga tâ tënë na ndo ti Nzapa. Lo sara kue ti tene azo adiko Bible. Ndali ni, a diko asioni tënë na li ti lo na a bi zonga na li ti lo si na pekoni lo kui na kodoro ti Sibérie, ndo so dê ahon ndo ni kâ. Mingi ti azo ahinga nga pëpe kota kusala so lo sara lani.

SÉRAPHIM aduti na fini na ngoi so aGrec aduti na gbe ti komandema ti Kodoro-Togbia ti a-Ottoman (aTurc). George Metallinos, zo so afa ye na ndo mbaï ti Eglize Orthodoxe ti Grèce, atene so na ngoi ni kâ “nzoni ekole ayeke lani mingi pëpe . . . na azo mingi amanda mbeti pëpe”, même amokonzi-nzapa.

Koinè ayeke lani yanga ti Grec so akozo Chrétien asû na use mbage ti Mbeti ti Nzapa. Lo yeke nde mingi na yanga ti Grec so azo ti kodoro ti Grèce ti ngoi ti Séraphim ayeke tene, ngbanga ti so yâ ti yanga ti Grec ti ngoi ni so ayeke mingi. Ye so asara si a yeke lani ngangu na azo so amanda mbeti pëpe ti mä yâ ti Koinè ni. Me Eglize ti kodoro ni asoro ti lo ti maï gi yanga ti Koinè, yanga so azo amä ti ala yâ ni pëpe.

Na yâ ti ngoi so, a dü Stephanos Ioannis Pogonatus nduru na ngu 1670. Lo yeke ti mbeni kota sewa ti zoa ti Lesbos, na Grèce. Mingi ti azo ti zoa ni ayeke lani azo ti mawa nga ala hinga lani ti diko mbeti pëpe. Ada-mbeti ayeke lani mingi pëpe, na ye so asara si Stephanos ague amanda mbeti na mbeni monastère ti zoa ni. Lo ga diacre ti Eglize Orthodoxe ti Grèce na ngoi so lo de maseka mingi, na a mû na lo iri ti Séraphim.

Na ngu 1693 tongaso, nzara ti mandango mbeti asara si Séraphim ague na Constantinople, so ayeke fadeso Istanbul, mbeni gbata ti Turquie. Tongana angoi ayeke hon, akode ti lo asara si akota zo ti Grèce ane lo mingi. Kete na pekoni, mbeni bungbi ti azo so tënë ti kodoro aso ala atokua lo na hondengo ni na Pierre ti Kota, gbia ti Russie. Guengo ti Séraphim na Moscou (kota gbata ti Russie) nga kiringo ti lo na Grèce amû lege na lo ti bâ akodoro ti Poto mingi. Lo bâ tongana nyen aye agbian na yâ ti aEglize nga tongana nyen hingango ndo ti azo nga agbian. Na ngu 1698, Séraphim ague na Angleterre na gbata ti Londres nga na Oxford, lo tingbi na ambeni kota zo kâ. Lo tingbi na Kota Bua ti Cantorbéry, lo so ayeke na li ti Eglize Anglicane. Lo yeke mû ande maboko na Séraphim mingi.

Lo sigigi na mbeni Bible

Na Angleterre kâ, Séraphim abâ so a yeke duti tâ nzoni ti sigigi na mbeni Fini Testament hio so aGrec alingbi ti gbu nda ni nzoni. Tongaso, lo mû Bible so Bua Maxime akiri pekoni na ngu 1630 na lo to nda ti sara kusala na ni ti sigigi na fini Bible na yanga ti Grec so zo alingbi ti mä yâ ni, na so a zi afaute kue dä. Lo tï hio na ndo ti kua ti lo ni, me kete na pekoni nginza ahunzi na lo. Tongana Kota Bua ti Cantorbéry amû yanga ti mû nginza na lo, aye ni akpa mo bâ mo tene kpale ni kue ahunzi awe. Na mango tënë so, Séraphim avo akugbe nga lo mä tere na mbeni zo ti tene a pete na lo ambeti ni.

Ye oko, a pete na lo gi mbeti ti Matthieu, Marc nga na mbeni mbage ti Luc. Na pekoni aye agbian na Angleterre na lege ti poroso, na ye so asara si Kota Bua ti Cantorbéry azia ti mû na lo nginza. Atâa so kue, Séraphim azia lege ni pëpe, lo wara ambeni zo ti nginza ti mû maboko na lo, na lo wara lege ti sigigi na fini Bible ti lo ni na ngu 1703. Mbage ti nginza ni alondo na Ndokua so abâ lege ti kangbingo Évangile na akodoro wande.

Bible ti Maxime ayeke lani Bible so a kangbi yâ ni na angbongboro buku use. Senge pëpe ngbanga ti so aversê so Bua Maxime akiri pekoni na yanga ti Grec ti ngoi ti lo, a yeke wara nga ni na yanga ti Koinè. Me ti Bible ti Séraphim, alê ti mbeti ni ayeke ti ala kete kete, na Bible ni ane nga pëpe ngbanga ti so lo zi ti Koinè ni dä. Ngere ni ayeke ngangu pëpe.

Na yâ ti mbeni buku ti lo, George Metallinos atene: “Biani, fini Bible so alingbi tâ na bezoin ti azo. Ye oko, Séraphim agbu ngoi ni so ti kpo bungbi ti amokonzi-nzapa so ake ti tene a kiri peko ti Bible na ayanga ti kodoro nde.” Na akozo lembeti ti Bible ti lo ni, Séraphim atene so Bible ni ayeke ‘mbilimbili ndali ti ambeni bua so amä yâ ti Koinè pëpe, tongaso si Yingo Vulu amû maboko na ala ti diko na ti mä yâ ti ye so ayeke na yâ ti Mbeti ti Nzapa na yanga ti Koinè, si ala lingbi ti fa nda ni na tanga ti aChrétien.’ (The Translation of the Bible Into Modern Greek​—During the 19th Century). Tënë ni so aso bê ti amokonzi-nzapa ni ngangu. A yeke tongaso si Séraphim abi tere ti lo na yâ ti kota papa so amokonzi-nzapa ti Eglize Orthodoxe ti Grèce ayeke na ni na popo ti ala kozo awe.

Na popo ti amokonzi-nzapa so, ambeni atene so azo ayeke maï na lege ti yingo nga sarango ye ti ala ayeke ga nzoni gi tongana ala mä yâ ti atënë ti Bible. Ala bâ nga so a lingbi amokonzi-nzapa akono hingango ye ti ala na ndo Bible. Nga ala so aye ti tene a kiri peko ti Bible na ayanga nde atene so a lingbi ti fa tâ tënë ti Bible na ayanga kue.​—Apocalypse 7:9.

Me ala so ake ti tene a kiri peko ti Bible na ambeni yanga atene so tongana a kiri peko ti Bible na mbeni yanga nde, a yeke buba yâ ti tënë ni nga a yeke mingo ngangu ti Eglize ti fa nda ti akota tënë ti mabe ti lo. Me ti tâ tënë ni, ala sara mbeto ndali ti so aProtestant ayeke sara kusala na mara ti aBible tongaso ti buba yâ ti afango ye ti Eglize Orthodoxe ti Grèce. Mingi ti amokonzi-nzapa so abâ so a yeke ti ala ti ke afini ye kue so alingbi ti yeda na aye so aProtestant asara, même tongana a yeke ti sara si azo ti kodoro agbu nda ti Bible. Tongaso, kiringo peko ti Bible na ambeni yanga aga kota ye so ayeke na gunda ti tiri so ayeke na popo ti aProtestant nga na a-Orthodoxe.

Atâa so Séraphim abi bê nga oko pëpe ti zia Eglize Orthodoxe, lo fa dandara so amokonzi-nzapa ni so ahinga ye pëpe nga ala yeke na sioni bibe. Na akozo lembeti ti “Fini Testament” ti lo, Séraphim atene: “Chrétien kue so ayeke sara na Nzapa, a lingbi lo diko Mbeti ti Nzoni-kue” si lo “ga zo so amû peko ti Christ na lo sara ye alingbi na afango ye ti [lo].” Séraphim atene so ti kanga lege na azo ti manda mbeti ti Nzapa ayeke kusala ti Zabolo.

A ke Bible ti lo

Tongana Bible ti Séraphim asi na Grèce, a bi kota ngonzo na bê ti amokonzi-nzapa ti Eglize ti kodoro ni. Ala ke ti tene azo adiko fini Bible so. Ala gbi ambeni, na zo kue so ayeke na Bible so wala lo diko ni, ala tene ala yeke tomba lo na yâ ti Eglize ni. Kota Bua Gabriel Ota ake ti tene a kangbi Bible ti Séraphim, lo tene azo ayeke nga na bezoin ni pëpe.

Atâa so kue, bê ti Séraphim anze pëpe. Me, lo bâ so a yeke nzoni ti peko lo sara hange. Atâa so Eglize ake tënë ti Bible ti lo, ambeni mokonzi-nzapa ni nga na ambeni zo ti Eglize ni ayeda na ni. Séraphim awara lani lege ti kangbi Bible ti lo ni mingi. Ye oko, tiri ti lo na azo so ake tënë ti Bible ti lo ni ngangu ade ti hunzi pëpe.

Aye so aduti na gunda ti kuâ ti lo

Atâa so Séraphim asara kue ti tene a kangbi Bible, lo mû nga mbage ti lo na yâ bira so aGrec asara ti tene ala zi tere ti ala na gbe ti aTurc. Ndali ni, lo kiri na Moscou na ngu 1704. Lo ga kota kamarade ti Pierre ti Kota, nga teti mbeni ngoi lo fa mbeti na mbeni kota da-mbeti ti Russie. Me, teti so lo ye ti hinga ye so asi na Bible ti lo, lo kiri na Constantinople na ngu 1705.

Gi na oko ngu ni so, lo kiri lo pete Bible ti lo ni. Me ti so ni so, lo zi tënë so lo tene na ndo ti amokonzi-nzapa na yâ ni, na lo zia na place ni mbeni tënë so awa gi azo ti diko Bible. Ye so asara si Bible ti lo ni amû ndo, na mbeti oko afa pëpe so abua ake Bible ni so.

Ye oko, na ngu 1714, Alexandre Helladius asigigi na mbeni buku (Status Præsens Ecclesiæ Græcæ) so ayeke sara ande sioni na Séraphim. Helladius ayeke mbeni Grec so ayeke tambela na ando nde nde nga so ake ti tene a kiri peko ti Bible na ambeni yanga. Na yâ ti buku ti lo, lo sara sioni tënë na ndo ti ala so ayeke kiri peko ti Bible na ayanga nde nga na ndo Bible ti ala ni. Lo mû chapitre oko gi ti sara tënë na ndo ti Séraphim. Lo fa lo tongana mbeni zo ti nzi, zo ti handango azo, zo so ahinga mbeti pëpe nga zo so ayeke gi awali kirikiri. Atënë ti lo ni ayeke tâ tënë? Wasungo-mbeti Stylianos Bairaktaris afa tënë ti bê ti mingi ti awandara tongana lo tene so Séraphim ayeke lani ‘zo so aye kua nga lo mû li ni na yâ ti zingo nda ti ambeni ye na azo.’ Lo tene nga so a diko asioni tënë na ndo ti lo ngbanga ti so lo bâ ndo ayo ahon tanga ti azo ti ngoi ti lo. Ye oko, mbeti ti Helladius aduti na gunda ti kuâ ti Séraphim.

A bâ lo na nzoni lê pëpe

Tongana Séraphim akiri na Russie na ngu 1731, Pierre ti Kota akui ti lo lani awe. Na mbeni kota zo ti bata Séraphim tongana mbeni ye alondo ayeke dä pëpe. Wali-Togbia Anna Ivanovna ayeke sara lani hange mingi tënë ti mbeni ye so alingbi ti buba nzoni duti ti kodoro ti lo. Na janvier ngu 1732, mbeni tënë ayeke wu lani na gbata ti Saint-Pétersbourg, a tene mbeni wakala alondo na Grèce na ayeke gi ti kinda kodoro-togbia ni. Zo ni so tënë ni ayeke wu na ndo ti lo so ayeke Séraphim. A gbu lo na a tokua lo na monastère ti Nevski ti hunda yâ ti lo. Me na yâ ti monastère ni, a yeke wara buku ti Helladius dä, so na yâ ni a bi tënë ti asioni ye nde nde na li ti Séraphim. Séraphim asû mbeti fani ota ti fa so atënë ni so ayeke wataka. Ngbanga ni aninga nze oku, na a yeke lani ngangu na Séraphim ti zi atënë so a bi na li ti lo ngbanga ti so azo mingi abâ lo na nzoni lê pëpe.

Teti so mbeni ye afa nga pëpe so Séraphim ayeke wakala, a dë ngbanga ti kuâ na li ti lo pëpe. Ye oko, ndali ti atënë so Helladius abi na li ti Séraphim, akota zo ti kodoro ni aye ti zi lo pëpe. Ala tokua lo ti sara kanga ti kpu na kpu na kodoro ti Sibérie. Ala tene so a kanga lo ngbanga ti atënë so ayeke na yâ ti “mbeti so Helladius, mbeni zo ti Grèce, asigigi na ni.” Na nze ti juillet ti ngu 1732, a kanga Séraphim na zingiri ti wen na a tokua lo na Sibérie. Kâ, a bi lo na da ti kanga ti Okhotsk, ndo so a yeke sara ândö sana na azo kâ.

Ngu ota tongaso na pekoni, Séraphim akui na azo agirisa na ndo ti lo kue. Lani so lo de na fini, ambeni desizion so Séraphim ayeke mû nga na akode ti sarango ye ti lo ayeke lani ngoi na ngoi na lege ti ndara pëpe. Ye oko, Bible ti lo ayeke na popo ti gbâ ti aBible so ayeke dä na yanga ti Grec ti fadeso.a Na popo ti aBible so, a yeke wara Les Saintes Écritures ​— Traduction du monde nouveau so atënë ti yâ ni akpengba pëpe; nga a yeke wara ni na ambeni yanga nde. E kiri singila mingi so Jéhovah Nzapa abata Tënë ti lo si azo na ndo kue alingbi ti wara lege ti ‘hinga tene-biani mbilimbili.’​—1 Timothée 2:3, 4.

[Akete tënë na gbe ni]

[Foto na lembeti 12]

Pierre ti Kota

[Lingu ti foto na lembeti 10]

Afoto ni: Na nzobe ti American Bible Society