“Nda ti marque ti violet so ayeke nyen?”

MBENI wakua ti Letäa so ayeke sara kua na ndokua ti gbenyon-gbia ti fango ngbanga na kodoro ti Séoul (Corée) atene: “Na yâ ti alango so ahon, mbeni Témoin ti Jéhovah amû na mbi mbeni Tour ti Ba Ndo. Na dikongo ni, mbi manda ambeni ye ti ngangu so aNazi nga na aCommuniste asara lani na aTémoin ti Jéhovah. Me mbi yeke na mbeni tënë ti hunda ni. Foto so ayeke na ndo ti Tour ti Ba Ndo ni afa aTémoin ti Jéhovah so ayü na kate ti ala na mbage ti gati mbeni marque so nzoroko ni ayeke ti violet. Nda ti marque ti violet so ayeke nyen?”

Na ngoi so kodoro ti Zamani ayeke lani na gbe ti komandema ti aNazi, aTémoin ti Jéhovah ake ti tene peko ti mbeni bara so azo ti Zamani ayeke tene ni ti fa so ala zia bê ti ala kue na Hitler. Bara ni so ayeke “Heil Hitler.” A-Témoin ti Jéhovah aduti nga nde na atënë ti poroso nga na atënë ti bira. Nda ni la aNazi asara lani aye ti ngangu mingi na ala. Ala bi na kanga wungo ti ambeni Témoin ti Jéhovah 12 000 tongaso; aTémoin so asara kanga teti angu nde nde nga a tokua ala na yâ ti akando nde nde ti sarango zo na pasi. A-Témoin ti Jéhovah 2 000 tongaso awara kuâ so na popo ti ala, a fâ ambeni ahon 200 tongaso na ngangu.

Nda ti marque ti violet so aTémoin ti Jéhovah ayeke yü ni na kate ti ala na da ti kanga ni ayeke nyen? Mbeni buku (Anatomy of the SS State) atene: “A yeke hinga azo ti kanga nde nde so ayeke na yâ ti akando ti aNazi na lege ti amarque so ala yü na kate ti ala na so nzoroko ni ayeke nde nde. Ngobo ti ziango marque so na ndo kate-bongo ti azo ti kanga ni abâ gigi kozoni na bira ni. A yeke fü na ndo ti kate-bongo ti zo ti kanga oko oko mbeni marque so a sara ni na anzoroko nde nde ti fa ngbanga ti nyen a bi zo ni na da ti kanga. Na tapande, ti azo so a sara kanga ti poroso, nzoroko ti marque ti ala ni ayeke bengba; ti aTémoin ti Jéhovah ayeke violet; ti azo so aye ti lë songo na amba ti ala pëpe ayeke vuko; ti azo ti fango zo ayeke tongana ngu ti ngunza; ti azo so a sara kanga ndali ti bungbingo koli na koli wala wali na wali nzoroko ni ayeke rose; nga ti azo so alondo na ambeni kodoro wande si ague na Zamani nzoroko ni ayeke tongana ti lê ti nduzu. Ti aJuif, na ndo ti marque ti ala ni a zia mbeni tongoro so nzoroko ni ayeke jaune na so a tene ayeke tongoro ti David.”

Na yâ mbeni buku (Holocaust Politics) so lo sû ni, John K. Roth so ayeke wafango mbeti atene: “Tongana azo mingi adabe ti ala ande na nda ti yungo marque ti violet so, so aye ti fa nzoni sarango ye ti zo, marque ni so alingbi ti ga ande mbeni fä so ayeke kanga lege na e ti sara aye ti sioni na azo. A yeke duti mbeni ye so ayeke gboto ande lê ti e na ndo ti nzoni sarango ye so a lingbi azo kue abâ ni na nene ni mingi.” A-Témoin ti Jéhovah asigigi na mbeni kasete vidéo so ala wara palata ndali ni: iri ni ayeke La fermeté des Témoins de Jéhovah face à la persécution nazie. Mo lingbi ti hunda na mbeni Témoin ti Jéhovah ti sara kue si mo bâ vidéo so.