Sioye so kuâ asala na ndo ti azo
NA NDO mbeni mbeti-sango, kota kamba ti asango ni ayeke: “Mbeni molenge ti ngu omene afâ tele ti lo.” Tënë ti ziango vundu na bê so ayeke ti mbeni kete molenge-wali so iri ti lo ayeke Jackie, so awara kuâ ti ngangu tongana lo luti na devant ti mbeni train. Ade ti ninga pëpe, mama ti lo akui ndali ti mbeni ngangu kobela. Me kozo si Jackie afâ tele ti lo, lo tene na aita ti lo so ni ye ‘ti ga mbeni ange na ti duti na tele ti mama ti ni.’
Ian ayeke lani na ngu 18 tongana lo hunda na bua ti lo ti fa na lo ngbanga ti nyen babâ ti ni akui na kobela ti cancer. Bua ni atene na Ian so, Nzapa ahiri babâ ti lo na yayu na tele ti lo teti lo yeke ândö mbeni nzoni zo. Na mango atënë so, Ian atene so ni ye mbeni pëpe ti mä tënë na ndo mbeni sioni Nzapa tongaso. Teti gigi anzere fadeso na lo mbeni pëpe, Ian abi tele ti lo na yâ aye ti ngia. Tongaso, lo tï na yâ nyongo sämba, nyongo mbangi nga na pitan. Fini ti lo ague kirikiri.
“Ala so ayeke na fini, ala hinga fade ala kui”
Aye ti mawa use so afa tongana nyen kuâ alingbi ti buba fini ti azo, mingi ni tongana kuâ asi na mbeni ngoi so zo aku tele ti lo na ni pëpe. Zo kue ahinga tâ tënë ti tënë ti Mbeti ti Nzapa so: “Ala so ayeke na fini, ala hinga fade ala kui.” (Zo-ti-fa-tene 9:5). Me azo mingi abâ tënë ni tongana tâ ye pëpe. Ka ti mo a yeke tongana nyen? Gigi so amû ngoi ti e mingi nga teti so aye ti salango ni ayeke dä mingi, a sala si e yeke pensé na kuâ ti e pëpe, me e bâ ni tongana mbeni ye so angbâ ti yo.
Mbeni bakari (The World Book Encyclopedia) atene: “Azo mingi ayeke sala mbito ti kuâ na ala ayeke kpe ti pensé na ni.” Ye oko, mbeni kota ye ti ngangu wala mbeni ngangu kobela alingbi ti gbu e hio tongaso ti bâ na lê ti e tâ ye so ayeke kuâ. Wala peut-être lungo kuâ ti mbeni kamarade ti e wala ti mbeni fami ti e adabe ti e na ye so ayeke ku azo ti sese kue.
Me, mingi ni, na ngoi ti lungo kuâ, ala so ayeke ndulu na zo so akui ayeke tene ka: “Gigi angbâ ti lo ti gue.” Na a yeke tongaso biani. Ti tâ tënë ni, gigi ayeke hon na loro mingi, na fade fade zo atingbi na akpale ti lâ ti kangba. Na ngoi ni so, kuâ ayeke mbeni ye so angbâ ti yo pëpe. Aplace ti kuâ ayeke mingi ti gue dä, nga a hunda ti kanga bê ndali ti angbele kamarade ti e so kuâ ayeke nzi ala na tele ti e. Ti mingi ti ala so aga kangba awe, tënë so ayeke gi bê ti ala mingi ayeke so: “Ti mbi ayeke si ande lawa?”
Kota hundango tënë ni
Atâa so zo oko alingbi pëpe ti ke tënë ti kuâ, âdu ti ye so ayeke si na pekoni, a lingbi ti bâ ni tongana mbeni kota hundango tënë. Atënë nde nde na ndo ni alingbi ti gue na zo ti dengo kite ti bâ atënë ni kue tongana mbeni buba pikango patara na ndo mbeni ye so zo alingbi ti wara kiringo tënë dä pëpe. Zo so ahinga ti bâ ndo alingbi ti tene so, teti “a dü mo zo gi fani oko,” a yeke nzoni mo sala biani si mo kui.
Me na mbage, ambeni zo ake ti yeda so kuâ ayeke hunzingo ti ye kue. Ye oko, ala hinga ye mbilimbili pëpe na ndo ye so ayeke si na pekoni. Ambeni abâ ti ala atene na peko ti kuâ, zo ague ti duti na ngia na mbeni ndo; me ti ambeni, ala tene ala yeke kiri ande na fini na yâ ti mbeni kete ngoi, peut-être a kiri ti dü ala tongana mbeni zo nde.
Lakue ala so afami ti ala akui ayeke hunda tënë so: “Azo so akui ayeke na ndo wa?” A sala angu mingi awe, mbeni bungbi ti pikango ndembo ague ti pika ndembo na mbeni ndo. Na lege, mbeni kota kutukutu akpo bus ti ala ni si atuku na ala. Azo oku na popo ti ala awara lani kuâ. Mbeni wali so agirisa molenge ti lo ti koli na yâ ti ndao so, ngbele ye na lango ni so, nzara ti gigi ahunzi na yâ ti lo. Lo gi lege gbä ti hinga ndo so molenge ti lo ayeke dä. Lakue, lo gue na dukua ti molenge ni na lo sala tënë na lo na kota go angbonga mingi. Na vundu, lo tene: “Mbi lingbi pëpe ti mä na bê na tënë so a tene ye oko ayeke na peko ti kuâ pëpe. Mbi ke, tënë so ayeke tâ tënë pëpe.”
A yeke polele so bango ndo ti e na ndo tënë ti kuâ alingbi ti ndu fini ti e na ndembe so. Ahundango tënë mingi alondo na bango salango ye ti azo tongana mbeni zo akui. Bâ tongana nyen fade mo kiri tënë na ahundango tënë ni: A lingbi e girisa tënë ti kuâ na e zia lê ti e gi na ndo gigi ti e? A lingbi e zia si gingo bê lakue gi na ndo lango ti kuâ ti e wala ti azo ti e abuba gigi ti e? A lingbi fami ti mbeni zo so akui angbâ ande gi lakue ti hunda tele ti lo na ndo place so lo yeke dä? Fade tënë ti kuâ ayeke ngbâ ande gi mbeni kota hundango tënë?