“Pim” afa so Bible atene tâ tënë

TËNË “pim” asigigi na yâ Bible gi fani oko. Lani na ngoi ti Gbia Saül, a lingbi azo ti Israël ague na agbakuru ti ala ti wen na aPhilistin ti kpaka yanga ni na ala. Bible atene: “Ngele ti kpakango yanga ti aye ni si aza ayeke pim oko. A yeke aye tongana akpoka so abagara ayeke fâ na yaka, akângâ, agbakuru so ayeke na apembe ota, adö nga na wen so ayeke na yanga ti keke ti fango lege na abagara.”​—1 Samuel 13:21, NW.

Pim ni ayeke lani nyen? Ti si na ngu 1907, ade ti wara lani kiringo tënë na hundango tënë so pëpe. A yeke na ngu ni so si na ngbele gbata ti Guézer azo ti gingo aye na gbe ti sese awara kozo tênë ti pim so ayeke sala na kusala ti diko na nengo ti aye. Akozo zo so akiri peko ti Bible na ayanga ti kodoro nde nde ayeke lani na kpale ti kiri peko ti tënë “pim” ni. Na tapande, Bible na yanga ti Sango akiri peko ti 1 Samuel 13:20, 21 tongaso: “Tongana yanga ti pelle, ti kângâ, ti fourche, na ti dö ti ala aza pëpe, azo ti Israël kue ague na aPhilistin ti sala yanga ti kpoka, ti kângâ, ti dö, na ti pelle ti ala, na ti sala yanga ti wen so ayeke na keke ti fa lege na abagara.”

Awagingo nda ti aye ti ngoi ti e ahinga so pim ni ayeke tongana kilo so azo ti kango aye tongana farini wala nyama ti bagara ayeke sala na kusala. Nengo ni asi gramme 7 na kete ni 82, so ti tene nengo ni aga ndulu ti lingbi na sicle oko, kozo ye so aHébreu ayeke sala na kusala lani ti diko na nengo ti aye. Pim oko ti argent ayeke wungo ti nginza so azo ti Israël ayeke futa lani na aPhilistin ti kpaka na ala yanga ti agbakuru ti ala si a za. A zia ti sala kusala na sicle ti diko na nengo ti aye na peko ti tingo ti royaume ti Juda nga na li-kodoro ni so ayeke Jérusalem na ngu 607 kozoni na ngoi ti e. Tongaso, tongana nyen pim ni afa so ambaï ti Bible so a sû na yanga ti Hébreu ayeke tâ tënë?

Ambeni wagingo nda ti ye atene so mbage ti Mbeti ti Nzapa so a sû na yanga ti Hébreu, so na popo ni Kozo Mbeti ti Samuel, ayeke aye so a sû ni na ngoi ti aGrec na aRomain, wala même na peko ti ngu 200 ti ga na ngu 1 kozoni na ngoi ti e. Tongaso, ala tene so “mbage kue ti Mbeti ti Nzapa so a sû na yanga ti Hébreu . . . ‘ayeke pëpe aye so asi na yâ mbaï’, wala a fa ye biani pëpe na ndo mbaï ti mbeni ‘Israël ti giriri so Bible asala tënë ni’. Aye so kue so a sû ni ayeke gi atënë ti bê ti ambeni Juif nga na aChrétien so ala sigigi na ni na yâ ambeti ti ala.”

Ye oko, na ndo pim so a sala tënë ni na 1 Samuel 13:21, Pakara William G. Dever, so lo yeke mbeni kota wandara so abâ tënë ti gingo aye na gbe ti sese na Proche-Orient, atene: “A yeke pëpe awasungo mbeti so aduti na fini na ngoi ti aGrec na aRomain si ‘asigigi’ na [pim]. Ngoi ti aGrec na aRomain ayeke mbeni ngoi so asi angu ngbangbo mingi na peko ti so apim ni ayeke dä mbeni pëpe nga azo agirisa na ndo ni awe. Biani, azo ayeke gbu nda ti kete mbage ti Bible so pëpe juska na tongo nda ti ngu 1900, ngoi so azo ti gingo aye na gbe ti sese awara tâ ambeni tapande ni, so a sû tënë pîm na ndo ni na yanga ti Hébreu.” Lo ngbâ ti tene: “Tongana ambaï ti Bible kue ayeke ‘tënë ti bê’ ti azo so aduti na fini na ngoi ti aGrec na aRomain, tongana nyen si a wara mbaï so na yâ mbage ti Bible so a sû na yanga ti Hébreu? Mbeni zo alingbi ti tene so tënë ti pîm ni ayeke ‘gi mbeni nzene nzene tënë.’ Biani, a yeke nzene nzene tënë; me tongana ti so e hinga ni nzoni, ‘a yeke anzene nzene tënë si abungbi ti ga mbaï.’ ”

[Foto na lembeti 29]

Mbeni pim so nengo ni aga ndulu ti lingbi na sicle oko