Mbaï ti fini

Ziango dû ti kanga ti gue na yâ apendere hoto ti Suisse

TËNË TI LOTHAR WALTHER

Na pekoni so mbi sala kanga so aninga ngu ota na gbe ti komandema ti aCommuniste na yâ Zamani ti Tö na yâ mbeni dû ti kanga, mbi ku tâ kungo ti wara hio pendere liberté nga na wâ ti songo ti sewa ti mbi.

YE OKO, mbi ku tele ti mbi fade pëpe so molenge ti mbi ti koli Johannes, so ayeke na ngu omene, ayeke girisa lê ti mbi. Na pekoni so mbi zia lo tongana lo de na ngu ota, lo kiri lo bâ lê ti mbi pëpe juska na ngu omene. Tongaso, na lê ti lo mbi yeke gi mbeni wande.

Nde na molenge ti mbi ti koli, mbi wara ti mbi lani lege ti duti ndulu na babâ na mama ti mbi na ti hinga ndoye ti ala na ngoi so mbi de kete. Mango tele ayeke lani dä pendere mingi na yâ sewa ti e na Chemnitz na Zamani, ndo so a dü mbi dä na ngu 1928. Babâ ti mbi atene ti lo polele so lo ye tënë ti lege ti vorongo pëpe. Lo dabe lo so na ngoi ti Kozo Bira so Amû Sese Kue, aturugu, so atene ala yeke aChrétien na so ayeke tiri na popo ti ala, ayeke tene “nzoni matanga ti Noël” na awato ti ala na lango 25 ti décembre; me a si na ndade ni, ala kiri ala fâ tele na popo ti ala. Na bango ndo ti lo, lege ti vorongo ayeke lege ti ndendia so a wara mara ni use pëpe.

Vundu azia place na mabe

Ye ti nzoni ni ayeke so mbi wara ti mbi mara ti vundu tongaso pëpe. Use Bira so Amû Sese Kue ahunzi na ngoi so mbi yeke na ngu 17, na a ngbâ lani gi kete ti tene a yôro mbi na yâ kua ti turugu. Ye oko, mbi yeke gi bê ti mbi lani na ndo ambeni hundango tënë: ‘Ngbanga ti nyen azo afâ tele na popo ti ala tongaso? Zo wa mbi lingbi ti zia bê ti mbi na lo? Mbi lingbi ti wara tâ nzoni dutingo na ndo wa?’ Zamani ti Tö, so e yeke dä, atï na maboko ti aRusse. Ti azo so awoko na peko ti akpale so bira ni aga na ni, tele ti ala anzere mingi na afango ye ti aCommuniste na ndo mbilimbili, bango azo kue oko, salango beoko nga na dutingo na siriri na popo ti mba. Me kete na pekoni, azo mingi so azia bê ti ala kue na atënë so ayeke wara kota vundu, na ti so ni, a yeke pëpe lege ti vorongo si ayeke na gunda ni, me a yeke aye ti poroso.

A yeke na ngoi so mbi yeke gi mbi mveni anzoni kiringo tënë na aye so kue si mbeni mama kota ti mbi, so ayeke Témoin ti Jéhovah, asala tënë ti mabe ti lo na mbi. Lo mû na mbi mbeni mbeti na ndo Bible so apusu mbi ti diko chapitre 24 ti Matthieu kue; a yeke lani ti fani kozoni la teti mbi ti diko ni. Bê ti mbi adö tongana mbi diko atënë ti yâ ti buku ni so a leke ni nzoni, na so afa ngoi ti e tongana “hunzingo ti aye ti sese so” nga afa tâ ye so ayeke na gunda ti akpale ti azo.​—Matthieu 24:3, NW; Apocalypse 12:9.

Ngoi kete na pekoni, mbi wara ambeti ti aTémoin ti Jéhovah mingi, na tongana mbi yeke diko ala tâ na nzara ni, mbi bâ so mbi wara tâ tënë so mbi yeke gi lani pekoni na bê ti mbi kue. Tele ti mbi anzere mingi ti manda so Jésus Christ aga gbia na yayu na ngu 1914, na so na yâ ngoi kete fade lo yeke lungula aye so ague nde na ye so Nzapa aye, tongaso si lege azi ti ga na adeba nzoni na ndo azo so amä yanga. Ti mbi, mbeni kota ye so mbi wara nga ayeke so mbi gbu nda ti sandaga ti ngele ngangu ti Christ polele. Ye so amû maboko na mbi ti sambela Jéhovah Nzapa na bê ti mbi kue, ti hunda lo pardon. Tisango ndo ti Jacques 4:8 andu bê ti mbi ngangu: “I ga ndulu na Nzapa, na fade Lo ga ndulu na i.”

Atâa wâ so mbi yeke na ni mingi teti mabe so mbi wara fini fini, babâ na mama ti mbi nga yaya ti mbi ti wali ake na tongo nda ni ti yeda na ye so mbi tene na ala. Me ye so asala ngangu pëpe na ndo nzara ti mbi ti ga na abungbi so mbeni kete wungo ti aTémoin ayeke sala ni ndulu na Chemnitz. Na ye ti dongo bê ni ayeke so babâ na mama ti mbi nga yaya ti mbi ti wali ague nga na kozo bungbi ni legeoko na mbi! A yeke lani na angoi ti dë ti ngu 1945 ti si na ngu 1946. Na pekoni, tongana a zia na sese mbeni bungbi ti mandango Bible na Harthau, so e yeke dä, sewa ti mbi ato nda ti ga na abungbi lakue.

“Mbi de molenge”

Mandango akpengba tâ tënë ti Bible nga gango lakue na abungbi ti azo ti Jéhovah apusu mbi ti mû tele ti mbi na Lo na ti wara batême na lango 25 ti mai, ngu 1946. Ye so amû ngia na bê ti mbi mingi ayeke so azo ti sewa ti mbi nga ague na li ni na lege ti yingo. Na nda ni, ala ota kue aga aTémoin be-ta-zo. Ita ti mbi ti wali angbâ lakue ti sala kusala na wâ na yâ mbeni kongregation ti Chemnitz. Mama na babâ ti mbi asala na Jéhovah be-ta-zo juska na kuâ ti ala; mama ti mbi akui na ngu 1965, na babâ ti mbi, na ngu 1986.

Anze omene na peko ti batême ti mbi, mbi to nda ti sala kusala tongana pionnier spécial. Ye so aduti tongo nda ti mbeni fini na yâ kusala so atâa “na ngoi ti nzoni, [wala] na ngoi ti sioni”. (2 Timothée 4:2). Ngoi kete na pekoni, alege azi ti sala ambeni fini kusala. A hunda lani ti wara awafango tënë ti ngoi kue na yâ ando so ayo ti Zamani ti Tö. Mbi na mbeni ita-koli e sû demande teti kusala so, me mbi bâ ti mbi lani so mbi yeke na hingango ye mingi pëpe nga alengo mingi pëpe ti sala mara ti kusala tongaso. Teti so mbi yeke gi na ngu 18, mbi wara oko bibe ti Jérémie so atene lani: “Aï, . . . L’Eternel! bâ, mbi hinga lege ti sala tënë pëpe, teti mbi de molenge.” (Jérémie 1:6). Atâa so mbi yeke na agingo bê so, aita so amû li ni lani amû desizion na nzobe ti mû na mbi kungba so. Ndani la, a tokua e na Belzig, mbeni kete gbata na Brandenburg.

Fango tënë na yâ territoire so ayeke lani kete ye pëpe, me ye so aleke nga mbi nzoni. Tongana ngoi ayeke hon, angangu wali ti dengo buze mingi ayeda na tënë ti Royaume na ala ga aTémoin ti Jéhovah. Ye oko, gango ti awali so na popo ti aTémoin ti Jéhovah ague lani nde mingi na angobo ti salango ye ti azo ti ndo ni so, nga na abibe ti azo so ti bâ na nzoni lê pëpe aye so ayeke nde. Amokonzi-nzapa ti aCatholique na ti aProtestant agi tâ na ngangu ti kanga lege na e, na ala bi atënë ti mvene na ndo e ndali ti kusala ti e ti fango tënë. Me teti e zia bê ti e lani kue na Jéhovah ti tene lo fa lege na e na lo bata e, e wara lege lani ti mû maboko na azo mingi ti yeda na tâ tënë.

Sioni bibe na mbage ti e ato nda ti maï mingi

Ngu 1948 aga na adeba nzoni nga na akpale so e ku tele ti e na ni pëpe. Kozoni kue, a tokua mbi ti sala kusala tongana pionnier na Rudolstadt, na Thuringe. Na ndo so, mbi wara lege ti hinga gbâ ti aita-koli na aita-wali be-ta-zo, nga dutingo na tele ti ala asala nzoni na mbi mingi. Mbeni deba-nzoni nde, so ayeke kota ahon so, asi na nze ti juillet ti ngu ni so. Mbi sala mariage na Erika Ullmann, mbeni maseka-wali Chrétien be-ta-zo so ayeke lani na wâ mingi, na so mbi hinga lo tongana mbi yeke gue kozo na bungbi na kongregation ti Chemnitz. E mû legeoko kusala ti pionnier na Harthau, gbata so a dü mbi dä. Ye oko, tongana ngoi ayeke hon, Erika awara lege pëpe ti ngbâ na yâ kusala ti pionnier teti kpale ti seni nga na ambeni nda ti tënë nde.

A yeke lani angoi ti ngangu mingi teti azo ti Jéhovah. Ndokua ti Kusala ti Chemnitz azi na tïtî mbi carte so ayeke mû lege na mbi ti vo ambeni kobe na angele so ayeke kete. A sala tongaso ti tene mbi zia ti fa tënë na mbi gi kua ti nginza ti ngoi kue ti sala ni. Aita so amû li ni ague na tënë ti mbi na gbele akota zo ti komande ti ndo ni ti tene ndia ayeda na kusala ti e. Me a ke. Tongaso, na lango 23 ti juin, ngu 1950, da-ngbanga ni ahunda mbi ti futa mbeni nginza wala ti sala kanga teti lango 30. E fâ yâ ti ngbanga so, na e gue na tënë ni na gbele kota da-ngbanga ni. Ye oko, kota da-ngbanga ni ake tënë ti e ni, na tongaso a bi mbi na da ti kanga.

So ayeke lani gi kete yanga ni la ti kota kangango lege na ye ti ngangu so ayeke gue ti si na e. A sala même nze oko pëpe na pekoni, na nze ti septembre, ngu 1950, na hunzingo ti mbeni kapa ti dungo mvene so asango abi na ndo ti e, yanga-ti-komande ti aCommuniste ni amû yanga ti tene a gbanzi lege na kusala ti e. Teti so wungo ti e ayeke gue na li ni hio mingi na e yeke mû mbage pëpe na atënë ti poroso, a tene so e yeke mbeni sioni bungbi ti awakala so ahonde tele ti ala na peko ti Tënë ti Nzapa ti sala mbeni “kusala ti minimîni” na iri ti akodoro so ayeke Communiste pëpe. Gi na lango ni so a mû yanga ti gbanzi lege na kusala ti e, wali ti mbi adü molenge ti e ti koli, Johannes, na yanga-da; na ngoi ni kâ, mbi ngbâ na kanga. Atâa so matrone ni atene na akota zo ti ngorogbia ni so ye so ala yeke sala ayeke na lege ni pëpe, ala lï na ngangu na yâ da ti e ti gi mbeni ye ti fa so atënë so a bi na li ti mbi ayeke tâ tënë. Me biani ala wara ye oko pëpe. Na pekoni, na lege ti mbeni wakala so ala zia na kongregation ti e, ala wara mbeni ye ti bi tënë na li ti e. Ye so asala si a gbu aita-koli kue so lani ayeke mû li ni, na mbi kue a gbu mbi; a yeke lani na nze ti octobre, ngu 1953.

A bi mbi na yâ mbeni dû ti kanga so yâ ni avuko

Na pekoni so a fâ ngbanga na li ti mbi ti sala kanga teti ngu ota ti si na ngu omene, a tokua e na tele ti ambeni ita-koli mingi na yâ saleté dû ti kanga ti Château ti Osterstein, na Zwickau. Atâa so dutingo ti e na ndo ni so akpa oko pëpe, a yeke lani ye ti ngia mingi ti duti na tele ti aita-koli biazo. Lege ti liberté ti e akanga, me pëpe lege ti warango kobe ti yingo. Atâa so yanga-ti-komande ni lani abâ e na sioni lê mingi na akanga lege na kusala ti e, Tour ti Ba Ndo angbâ lakue ti lï na yâ da ti kanga juska na asululu so a zia e dä. A lï tongana nyen?

A tokua ambeni ita-koli ni ti sala kusala na aplace ti mine. Kâ, ala tingbi na aTémoin so ayeke na kanga pëpe, na aTémoin ni amû na ala apériodique. Tongaso aita-koli ni amû apériodique ni na hondengo ni na ala lï na ni na da ti kanga, na ala sala ye na kode ti mû kobe ti yingo so na tanga ti e. Mbi wara ngia mingi, na ye so amû maboko na mbi ti bâ maboko ti Jéhovah nga na fango lege ti lo na lege so!

Na hunzingo ti ngu 1954, a tokua e na yâ sioni kanga so iri ni awu mingi ti Torgau. A-Témoin ni na ndo so aduti na ngia ti yamba e. Kozoni si e ga, ala ngbâ lani na ngangu na lege ti yingo na dikongo na li aye so ala lingbi ti dabe ala na ni na yâ angbele Tour ti Ba Ndo. Tongaso, ala yeke ku kungo lani ti wara mbeni kobe ti yingo so ayeke fini ye teti ala! Fadeso, a yeke ti e ti kangbi na ala aye so e manda na ngoi so e de na Zwickau. Me tongana nyen e lingbi ti sala ni teti a gbanzi na e na ngangu ti sala tënë na popo ti e na ngoi ti atambela ti e ti ndapelele? Aita afa na e kozoni awe ambeni nzoni kode so e lingbi ti sala na kusala, na maboko ti Jéhovah so ayeke ngangu ayeke lani na ndo e. Ye so afa na e nene ti manda Bible na bê kue na ti gbu li dä na ngoi so e yeke na liberté na lege azi na e ti sala ni.

Ngoi ti mungo akpengba desizion

Na lege ti mungo maboko ti Jéhovah, e ngbâ ngangu. Ye ti dongo bê so asi ayeke so ngorogbia amû pardon na mingi ti e na hunzingo ti ngu 1956. A yeke ngangu ti fa ngia ti e na ngoi so a zi ayanga-da ti kanga ni na e! A yeke na ngoi so molenge ti mbi ti koli awara ngu omene awe, na a yeke kota ngia mingi teti mbi ti ga na tele ti wali ti mbi na ti mû mbage nga na batango molenge ti e. Teti mbeni ngoi, Johannes asala ye na mbage ti mbi mo bâ mo tene mbi yeke wande, me kete na pekoni, mbeni kpengba songo adü na popo ti e.

A-Témoin ti Jéhovah na Zamani ti Tö ayeke tingbi lani na angangu kpale. Sioni bibe so azo ayeke na ni na mbage ti kusala ti e ti Chrétien nga na dutingo ti e nde na sese asala si fini ti e ayeke lakue gi na yâ kpale, gingo bê ti e ayeke mingi, na e nze. Tongaso, mbi na Erika e bâ so a lingbi e bâ dutingo ti e nzoni nga na yâ sambela, na e bâ so a yeke nzoni e gue na mbeni ndo nde na yâ mbeni dutingo so ayeke nzoni ahon ti so, si gingo bê ahon ndo ti e pëpe. E ye lani ti wara liberté ti sala na Jéhovah na ti si na aye ti yingo so e leke na bê ti e ti si dä.

Na popo ti nze ti mars ti si na mai, ngu 1957, lege azi na e ti gue na Stuttgart, na Zamani ti Do. Kâ, a gbanzi lani lege pëpe na kusala ti fango tënë, na e lingbi ti bungbi na aita ti e na yâ liberté. Maboko so ala mû na ndoye ayeke lani kota biani. E sala ngu mbasambala na yâ kongregation ti Hedelfingen. Na yâ angu so, molenge ti e ti koli ague na ekole na lo gue na li ni nzoni na lege ti yingo. Na nze ti septembre, ngu 1962, mbi wara matabisi ti sala Ekole ti Kusala ti Royaume na Wiesbaden. Na ndo so, a wa mbi ti mû sewa ti mbi ti gue ti sala kusala na ando so a hunda ti wara awafango Tënë ti Nzapa so ahinga ti tene yanga ti Zamani. Na yâ ando so, a yeke wara ambeni mbage ti akodoro ti Zamani na ti Suisse.

Mbi gue na kusala na yâ ahoto ti Suisse

Tongaso, na ngu 1963 e gue na Suisse. A tene na e ti sala kusala maboko na maboko na mbeni kete kongregation ti gbata ti Brunnen, ndulu na pendere ngu ti lac ti Lucerne so ayeke na popo ti ahoto ti Suisse. Ti e, a yeke tongana ti so e yeke na yâ mbeni paradis. A lingbi e manda lege ti tenengo yanga ti Zamani ti azo ti ndo ni, na e leke dutingo ti e na bango ndo ti e si a lingbi na ti ala. Ye oko, a nzere na e ti sala kusala na ti fa tënë na popo ti azo tongaso so aye siriri. E sala ngu 14 na Brunnen. A yeke na ndo so si molenge ti e ti koli akono.

Na ngu 1977, tongana mbi pusu ndulu na ngu 50, e wara tisango ndo ti gue ti sala kusala na Béthel ti Suisse na Thoune. E bâ ni lani tongana mbeni matabisi so e ku tele ti e na ni pëpe na e yeda na ni na ngia. Mbi na wali ti mbi e sala ngu 9 na Béthel, na a yeke mbeni kpengba ye so e lingbi ti girisa ni pëpe na yâ fini ti e ti Chrétien nga na yâ guengo na li ni ti e oko oko na lege ti yingo. E wara nga ngia ti fa tënë na tele ti aita ti Thoune nga na ti ando so ayeke na tele ni, na lakue e yeke bâ ‘akusala ti kpene’ ti Jéhovah, so ti tene apendere hoto ti Berne na neige so ayeke na li ni.​—Psaume 9:2.

E kiri e gue na mbeni ndo nde

A si na tongo nda ti ngu 1986, e kiri e gue na mbeni ndo ni nde. A hunda e ti gue ti sala kusala tongana pionnier spécial na yâ mbeni kota territoire so a mû na aita ti kongregation ti Buchs na mbage ti tö ti Suisse. Nga, a yeke ti e ti manda ti sala ye tongana ti azo ni. Ye oko, teti e yeke na nzara ti sala na Jéhovah na ndo kue so a lingbi ti sala nzoni mingi na e, e sala fini kusala so, na e wara adeba nzoni ti pekoni. Ngoi na ngoi, mbi yeke sala kusala na place ti asurveillant so ague na ndo nde nde, ti sala vizite na ti kpengba akongregation. Ngu miombe ahon na pekoni awe, na e wara aye ti nzoni mingi na fango tënë na ndo so. Kongregation so ayeke na Buchs ague na li ni, na e yeke na ngia ti sala bungbi na yâ mbeni pendere Da ti Royaume so a zi yanga ni ngu oku kozoni.

Jéhovah abâ lege ti e na yâ aye mingi mingi. E mû mingi ti alâ ti fini ti e ti sala na kusala ti ngoi kue, me atâa so kue e manke ye oko pëpe. E wara ngia ti bâ molenge ti e ti koli na wali ti lo, nga na amolenge ti ala, na asewa ti amolenge ni so angbâ ti tambela be-ta-zo na ndo lege ti Jéhovah.

Tongana mbi bâ angu so ahon so, mbi tene na bê ti mbi so biani e sala na Jéhovah “na ngoi ti nzoni, [nga] na ngoi ti sioni”. Angangu so mbi mû ti sala kusala ti fango tënë ti aChrétien asala si mbi sigigi na akanga ti aCommuniste ti gue na kusala na yâ apendere hoto ti Suisse. Mbi na sewa ti mbi e wara vundu kete tongaso lâ oko pëpe ti ngbâ ti sala kusala ti e ti Chrétien.

[Kete tënë na lembeti 28]

“Azo so asala kanga fani use” angbâ ti luti atâa ngangu so a sala na ndo ala

Na gbe ti République Démocratique ti Zamani, so a hinga ni nga tongana Zamani ti Tö, a gi peko ti aTémoin ti Jéhovah ti futi kusala ti ala na ngangu. Atondo afa so a tokua aTémoin ahon 5 000 na yâ akando ti kusala ti ngangu nga na ambeni da ti kanga nde ndali ti kusala ti ala ti Chrétien na dutingo nde ti ala.​—Esaïe 2:4.

A fa ambeni Témoin ni tongana “azo so asala kanga fani use”. Wungo ti ala 325 tongaso ague lani na yâ akando ti pasi nga na da ti kanga na gbe ti komandema ti aNazi. Na pekoni, na popo ti ngu 1950 na 1959, ndokua ti Stasi so abâ tënë ti nzoni duti ti Letäa na Zamani ti Tö akiri agi peko ti ala ti kanga ala. Même ambeni da ti kanga ni ayeke dä so aNazi asala kusala na ni kozo, na so aCommuniste ti Stasi akiri asala kusala na ni tongana ada ti kanga ti ala.

Na ngoi ti aye ti ngangu so a sala na aTémoin, ti londo na ngu 1950 ti si na ngu 1961, a yeke aTémoin ti koli na ti wali so wungo ti ala asi 60 si akui na da ti kanga teti so a sala ala na pasi, ala te ye nzoni pëpe, ala wara kobela na ala yeke ambakoro. A dë ngbanga na ndo aTémoin 12 ti sala kanga teti alâ ti fini ti ala kue; na pekoni, a kiri na ni na kanga ti ngu 15.

Laso, na yâ ngbele kota ndokua ti aCommuniste ti Stasi na Berlin, a yeke zia lakue polele na gbele azo afoto na ambeni ye tongaso ti fa aye ti ngangu so ngorogbia amû yanga ti tene a sala na ndo aTémoin ti Jéhovah ti Zamani ti Tö teti ngu 40. Afoto na atondo ti ambeni Témoin ni oko oko so a fa na ndo so ayeke fä ti salango ye na mbito pëpe nga ti ngangu ti mabe ti aTémoin so aduti be-ta-zo na yâ tara.

[Carte na lembeti 24]

(Bâ tënë ni kue na yâ mbeti ni)

ZAMANI TI TÖ

Rudolstadt

Belzig

Torgau

Chemnitz

Zwickau

[Foto na lembeti 25]

Château ti Osterstein, na Zwickau

[Lingu ti foto ni]

Fotosammlung des Stadtarchiv Zwickau, Deutschland

[Foto na lembeti 26]

Mbi na wali ti mbi, Erika