Nene ti songo benda na yâ angia ti wanguru ti giriri

“AZO kue so [asala mandako], ala kanga nzara nde nde ti tele ti ala.” ‘Tongaso nga, tongana zo ti salango mandako asala ye na lege ni pëpe, ala mû na lo couronne pëpe.’​—1 aCorinthien 9:25; 2 Timothée 2:5.

Angia ti wanguru so bazengele Paul asala tënë ni lani ayeke mbeni kota mbage ti salango ye ti aGrec ti giriri. Ye wa mbaï afa na e na ndo amandako so, nga mingi ni a yeke sala nyen na ndo azo?

Ade ti ninga pëpe, a fa ambeni ye na ndo angia ti wanguru ti aGrec (“Nike: ngia ni mveni nga na tënë ti songo benda”) na yâ Colisée, kota ndo ti salango ngia ti Rome.a Aye so a zia na gigi ti fa ni na azo amû ambeni kiringo tënë na hundango tënë so na amû lege na zo ti gbu li na ndo bango ndo ti mbeni Chrétien na mbage ti angia ti wanguru.

Mbeni ngbele salango ye

A-Grec ayeke lani pëpe akozo zo ti sala angia ti wanguru. Atâa so kue, peut-être na siècle miombe kozoni na ngoi ti e, wasungo suma-tene ti aGrec, Homère, afa azo ti Grèce tongana mbeni bungbi ti azo so yingo ti mandako nga na bibe ti duti mbeni walombe ayeke sala ngangu na ndo ti ala, mbeni bungbi so na yâ ni a yä na nduzu mingi tënë ti salango ye na ngangu tongana mbeni turugu nga na tënë ti mandako ti awanguru. Ye so afa ni lani na Colisée ti Rome afa so akozo matanga ti aGrec ayeke to nda ni lani na asalango ye ti lege ti vorongo ti yekia anzapa, na ngoi ti lungo kuâ ti azo so a bâ ala tongana awalombe. Na tapande, Iliad ti Homère, tâ ngbele buku ti awasungo-mbeti ti aGrec so angbâ juska laso, afa tongana nyen akota walombe ti bira, akamarade ti Achille, azia yamba aye ti bira ti ala na ngoi ti lungo kuâ ti Patroclus na ala sala amandako ti kpongo gobo, tiri ti pongo, bingo javelot nga na mandako ti kpengo na apuse ti mbarata, kue ti fa na gigi ngangu ti ala.

A to nda ti sala mara ti amatanga tongaso na yâ ti Grèce kue. Buku ti fango na gigi ye na ndo ti Grèce atene: “Amatanga aduti lani gunda ti alege so azi na aGrec ti fa na gigi yekiango ndo ti ala na mbage ti anzapa ti ala. A mû lege na ala ti zia yamba apapa ti ala so ayeke hunzi lâ oko pëpe na so ayeke dü tiri, na ti fa na gigi bibe ti salango mandako na mbeni lege so adü siriri. Me ala leke tâ na bê kue ti wara ye oko: mandako ti ngia ti awanguru.”

Bungbi ti agbata ti kodoro ni kue ayeda ti bungbi fani mingi na ndo ti vorongo so azo kue ayeke gue dä ti mû gonda na anzapa ti ala na lege ti angia ti awanguru. Na pekoni, a ga akota matanga osio: kozoni, a yeke angia ti Olympique, use ni a yeke angia ti Némée; a sala angia so use kue ti mû gonda na nzapa so a hiri lo Zeus. Ota ni ayeke angia ti awanguru so a sala na Delphes teti nzapa Apollos, na osio ni ayeke angia ti wanguru ti Corinthe so a sala ni na iri ti nzapa Poséidon. A gue na li ni juska a ga ambeni matanga so awanguru ti yâ ti Grèce kue alingbi ti mû mbage dä. Amatanga ni agboto lê na ndo ti mungo sandaga nga na sambela, na nga agonda anzapa na lege ti salango mandako ti akota wanguru so ayeke na kode.

A tene so a to nda ti sala ngbele matanga ni so ayeke pika bê ti azo mingi na ngu 776 kozoni na ngoi ti e. A yeke sala ni lakue lege oko na yâ ti ngu osio na Olimpie ti yekia na nzapa Zeus. Use matanga ni so apika bê mingi ayeke matanga so a yeke sala ni na Némée. A sala matanga ni so ndulu mingi na kota ndo ti vorongo ti Grèce ti giriri, na Delphes, ndo so a hinga ni na lege ti gingo bendo, na a yôro tënë ti ngia ti awanguru na yâ ni nga. Ye oko, ti yekia na nzapa so ayeke patron ti azo ti hengo bia na ti pikango amozoko, Apollos, a gboto lê mingi na ndo abia nga na dongo dodo.

Aye ti wanguru wa?

Ti haka ni na angia ti wanguru ti laso, wungo ti aye so a yeke sala ni lani kâ ayeke mingi pëpe, na gi akoli si ayeke sala angia ti wanguru ni. Kapa ti aye so ala yeke sala na ngoi ti ngia ti wanguru ni ahon bale-oko pëpe. Na yâ aye so a fa na Colisée ti Rome, a wara ayanda, astatue, atênë so a leke tele ni na kode nga na adessin so a sala ni na tele ti ata ti sese ti tene azo abâ ambeni tapande ti angia so a sala ni.

Ayâ ti kpengo loro ti gere ni ayeke lani ota: kozoni kpengo loro ni ayo mètre 200; use ni ayeke so alingbi laso na kpengo loro ti wanguru ti ngoi ti e, a yo mètre 400; na ota kpengo loro ni ayo mingi, ndulu na mètre 4 500. Azo ti salango mandako ti kpengo loro ni ayeke duti gi tele senge na ngoi so ala yeke sala mandako ni wala na ngoi so ala yeke tara tele ti ala. Azo so ayeke mû mbage na yâ ti kpengo loro ni ayeke sala aye oku na yâ ti mandako ni: ala yeke kpe loro, ala yeke huru na nduzu, ala yeke bi disque na javelot nga ala yeke sala tiri ti pongo. Ambeni ye so ala yeke sala ni andu kpongo gobo nga na ngia ti pancrace, so a fa pekoni tongana mbeni ngia ti awanguru so ayeke “sioni mingi na so abungbi tiri ti pongo na kpongo gobo sân ti yü gant.” Na pekoni, a yeke sala nga kpengo loro ti apuse ti ambarata so ayo mètre 1 600, na so a yeke sala ni na apuse so ane pëpe, na so agere ni ayeke kete. Akota mbarata use wala osio si ayeke gboto ni.

Kpongo gobo ni ayeke sioni mingi, ngoi na ngoi kuâ ayeke si dä. Azo ti salango mandako ti kpongo gobo ni ayü na tïtî ala mbeni poro ti anyama so a yôro na tele ni awen so ayeke sala ye ti sioni mingi na zo. A yeke ngangu pëpe ti hinga ngbanga ti nyen mbeni zo ti salango mandako ti kpongo gobo ni so iri ti lo ayeke Stratofonte na peko ti mbeni kpongo gobo so aninga ngbonga osio, lo lingbi ti hinga tele ti lo mbeni pëpe na yâ ti tatara. Ambeni ngbele statue nga na ambeni tênë so a sala na kode afa biani na lege wa lê ti azo ti kpongo gobo ti ngoi ni kâ aba kirikiri.

Na yâ tiri ti pongo, andia ti tiri ni agbanzi ti tene mbeni zo agbu mba ti lo kirikiri, na zo so ayeke sö benda na yâ tiri ni ayeke lo so ayeke kozo ti kinda mba ti lo fani ota. Mara ti tiri so ayeke nde na tiri ti pancrace so ndia ni ayeke tongana ti so pëpe, a lingbi ti gbu zo ni na ambage ti tele ti lo kue. Na wasalango mandako ni alingbi ti dö wato ti lo ni na gere, ti pika lo na gobo na ti turne maboko wala gere ti mba ti lo. Gi aye so akanga lege na ni lani ayeke ti kpo lê ti mba ti mo, ti te lo na ti koto lo. Ye so a hunda, a yeke ti tene mo kanga wato ti mo ni na sese na ti sala si lo ngbâ na gbe ti mo ti pusu lo ti yeda so mo hon lo na ngangu. “Ambeni zo abâ ni tongana kota mbage ti angia ti Olympie ni so ayeke pendere mingi.”

Ngia ti awanguru ti pancrace, so iri ni awu mingi na so a bâ ni na ngoi ti giriri, ayeke ti so atambela na yâ ti ndangba ngia ti Olympie na ngu 564 kozoni na ngoi ti e. Arrhachion, so lani ayeke pete go ti lo na so lo yeke gue yeke yeke ti kui, lo sala ye kue ti turne li ti gere ti wato ti lo juska bio ni azi. Teti so li ti gere ti wato ti lo aso lo ngangu, lo yeda so a hon lo na ngangu na tâ ngoi so Arrhachion ayeke kui. Wafango ngbanga ni adiko kuâ ti Arrhachion tongana zo so asö benda ni.

Mandako ti apuse ti mbarata ayeke lani nga mbeni ye ti ngia so ayeke kota mingi ahon ambeni, na azo so aye tënë ni mingi ayeke akota zo ti kodoro. A yeke ngbanga ti so wasongo benda ni ayeke pëpe zo so ayeke kpe na puse ti mbarata ni, me ayeke mveni ti puse ti mbarata ni. Angangu ngoi ti yâ ti mandako ni ayeke na tongo nda ni, na ngoi so a hunda na zo oko oko ti ngbâ na yâ kete ndo so a zia lo dä, na mbilimbili na ando so lege ni aba bango, a hunda na ala ti ngoro akeke so azia na ambage use ti ndo ti salango mandako ni. A yeke ngangu ti ngbâ na yâ kete ndo so a zia ala dä na ndembe so ala to nda ti sala mandako ni wala tongana a lingbi ala ngoro hio. Na angoi ni so, girisango lege wala salango ye na mbana alingbi ti sala si ndao asi, na ye so asala si mbage ti mandako so anzere na azo mingi.

Matabisi ni ayeke so wa?

Bazengele Paul atene: “Ala so [asala mandako], ala kue akpe [loro], me gi zo oko awara matabisi.” (1 aCorinthien 9:24). Songo benda ayeke lani kota ye mingi na yâ amandako ti giriri. Use molongo ti songo benda wala ota ni ayeke lani dä pëpe. Aye so afa ni lani na Colisée ti Rome atene: “Songo benda, so a hiri ni ‘Nike’, ayeke lani kota ye kue so zo so ayeke sala mandako ti awanguru ayeke zia na gbele lo ti wara. Gi songo benda la alingbi, teti a yeke fa dutingo ti lo tongana zo ti ngangu. Songo benda ni alingbi nga ti yä iri ti gbata ti lo.” Homère asû na mbeti andulu tënë na ndo ti salango ye ti wasalango mandako: “Mbi manda awe ti sala lakue nzoni ahon tanga ti azo.”

Matabisi so a yeke mû lani na mbeni zo so ayeke sö benda na yâ ti angia ti wanguru ti aGrec ayeke lani gi na lege ti fä: Mbeni couronne so a sala ni na akugbe ti keke. Paul adi lani iri ni “couronne so afuti”. (1 aCorinthien 9:25). Ye oko, matabisi ni so ayeke na mbeni nda ni so alï mingi. A duti tâ kpengba fä ti ngangu so ndagigi amû na wasongo benda ni. Teti songo benda so zo awara ni aye ti tene so a londo na yengo dä ti anzapa, bingo bê ti awasalango mandako ni kue nga na ngangu ti ala kue aluti gi na ndo songo benda. Aye so a fa na Colisée ti Rome, tongana angbele statue nga na adessin so a sala tënë na ndo ti Nike, afa nzapa-wali ti songo benda ti aGrec so ayeke na kpangbi, na ngoi so lo yeke mû couronne na mbeni wasongo benda. Ti sö benda na ngoi ti angia ti Olympie ayeke warango kota palata ahon ti atanga ni kue na yâ fini ti mbeni wanguru.

A yeke leke lani acouronne ti ngia ti awanguru ti Olympie na akugbe ti keke ti olive ti ngonda; ti angia ti awanguru so a yeke sala na Corinthe, a yeke leke couronne ni na akugbe ti keke ti pin. Ti ala so a yeke sala na Delphes, a yeke leke ti lo couronne ni na akugbe ti keke ti laurier. Na ti angia ti Némée, a yeke leke ni na akugbe ti céleri ti ngonda. Na ambeni ndo nde, azo so ayeke leke angia ti wanguru ayeke zia nginza wala ambeni matabisi nde ti tene apusu akpengba wanguru ti ga na yâ ti angia ni. Na Colisée ti Rome, a fa gbâ ti ata ti sese so a mû lani na ngoi ti angia ti panathénée, so a sala ni lani na Athènes, ti mû gonda na nzapa-wali Athéna. Kozoni, a wara lani na yâ ata so mafuta ti olive ti ngele ngangu so alondo na mbage ti sese ti Attica. Na adessin so a sala na ndo ti mbage ti tele ti ata ni ayeke dessin ti nzapa-wali Athéna, na a sû atënë so na tele ni: “Matabisi ti amandako ti ngia ti wanguru teti Athéna.” Nga na mbeni mbage nde ti tele ti ata ti sese ni, a sala dessin ti mbeni mbilimbili ngia ti awanguru, peut-être ngia ni so, na yâ ni, wanguru ni asö benda.

Agbata ti Grèce ayeke na ngia ti yä iri ti wanguru ti agbata ni so, so asongo benda ti lo asala si ala ga awalombe na ando so ala yeke lango dä. Na kiringo ti ala na peko ti songo benda ni, ala yeke sala akota ngia na kpongo molongo ti fa na gigi hongo na ngangu. A yeke leke astatue ti yä iri ti azo so asö benda ni tongana fä ti sandaga ti kiringo singila na anzapa (mbeni yango iri so a lingbi fade pëpe ti mû na zo ti mitele), na azo so ayeke sû abia ayeke he abia na iri ti ala. A mû na azo so asö benda na peko ti hongo na ngangu ti ala akozo ndo na ngoi ti akota matanga, na ala yeke wara na mbage ti letäa anginza tongana matabisi.

Ando ti tarango tele dä na awanguru ti ala

A bâ amandako ti awanguru tongana mbeni ye so ayeke kota mingi na yâ maïngo ti turugu nga na zo ti kodoro ni. Agbata ti Grèce kue ayeke na ando ti tarango tele dä, so na yâ ni a yeke fa na amaseka-koli tarango tele, me a bungbi ni na fango na ala mbeti nga na tënë ti lege ti vorongo. A leke na tele ti ada ti tarango tele, ando so akono ti tene a tara tele dä. A ngoro tele ni na avéranda. A kanga tele ti ambeni ndo ni, si azo ayeke bata abuku na ayeke manda mbeti na yâ ni. Mingi ni a yeke amaseka-koli so ayeke amolenge ti azo ti mosoro si ayeke mû ngoi ti ala ti gue ti manda mbeti ahon ti sala kua. Kâ, na yâ ti ando so, awanguru ni ayeda ti zia tele ti ala na gbe ti awafango ngia na ala teti mbeni ngangu tarango tele so aninga. Awafango ngia so ayeke hunda na ala ti ke ti te ambeni kobe na ti bâ si ala tï pëpe na yâ bungbingo koli na wali.

Ye so a fa na Colisée ti Rome amû lege na azo so ague kâ ti gonda apendere image ti awanguru ti giriri, mbilimbili apendere statue ti Grèce ti giriri so aRomain asala ni. Teti aGrec ti giriri a tene so tele so ayeke mbilimbili-kue alingbi na salango ye so ayeke mbilimbili-kue, na a yeke gi akota zo ti kodoro ni si ayeke na ni, a yeke bâ awanguru so asö benda tongana tapande ti tele so ayeke mbilimbili-kue. A-Romain abâ astatue so tongana mbeni kusala so a sala ni na kode. A mû mingi ti astatue so ti leke na pendere ti yâ ti alando, ando ti sukulango tele, akota da ti lango nga na ti yangbo ti agbia.

Asalango ngia ti ngangu ayeke mbeni ye so a hinga ni nzoni na popo ti azo ti Rome. Ni la, na popo ti angia ti aGrec so a yeke sala ni na Rome, kpongo gobo, tiri ti pongo nga na ngia ti pancrace ayeke angia so azo aye tënë ni mingi na Rome. Azo ti Rome ayeke bâ angia ti awanguru so, pëpe tongana mandako na popo ti awato so kode nga na ndara ti ala ayeke legeoko, me tongana ambeni senge salango ngia. Ala ke awe bibe ti giriri so ayeke ti bâ aye ti awanguru so awalombe ti kode amû mbage dä tongana lege so a mû ni ti fa ye na ala. Nde na so, ala kiri na angia ti wanguru ti aGrec na peko ti ga gi mbeni ngia ti tarango tele so zo asala ni kozoni si lo sukula ngu, wala mbeni ye ti awanguru legeoko na angangu tiri na popo ti azo, so gi ambumbuse zo si ayeke sala ni ti tene azo abâ.

A-Chrétien na angia ti wanguru

Asalango ye ti alege ti vorongo, so lani ayeke na gunda ti angia ti awanguru so, ayeke mbeni nda ti tënë so apusu aChrétien ti kpe ni, teti “temple ti Nzapa asala beoko na ayanda?” (2 aCorinthien 6:14, 16). Ti aye ti wanguru ti laso ayeke tongana nyen?

Biani, angia ti wanguru ti laso amû gloire pëpe na anzapa ti wataka. Ye oko, legeoko tongana ti angia ti awanguru ti giriri, azo mingi abâ ambeni ngia ti awanguru ti laso tongana mbeni ye ti vorongo. A yeke tongaso pëpe? Na ndo ni, tongana ti so a fa pekoni na yâ angu so ahon ade ti ninga pëpe, ndali ti songo benda, ambeni awanguru ni so ayeke na bibe ti hon amba ti ala ayeke nyon mbangi ti tene a sala si ala wara ngangu wala ti sala ye nzoni ahon ti kozo, atâa so ayeke sala sioni na seni ti ala na même ayeke buba fini ti ala.

Ti aChrétien, ye so zo azia na gbele lo ti wara ni na lege ti mitele ayeke na katikati ni. Na ye so asala si e ga pendere na lê ti Nzapa ayeke alengo ti yingo ti “zo-ti-ya-ni.” (1 Pierre 3:3, 4). E hinga so, a yeke pëpe azo kue so amû mbage na yâ angia ti awanguru ti laso si ayeke na sioni yingo ti salango mandako, me mingi ti ala ayeke na yingo ni so. Ti bungbi legeoko na ala ayeke mû lege na e ande ti mû peko ti awango ti Mbeti ti Nzapa so? A tene: “I sala ye oko pëpe na lege ti gingo tënë wala fango tele, me na lege ti be-kota-pepe.” Wala fade ye ti peko ti mara ti dutingo oko na ala so ayeke ga ande na “kengo tele, gingo tënë, salango mbanda, ngonzo, papa, tënë ti kangbi” pëpe?​—aPhilippien 2:3; aGalate 5:19-21.

Mingi ti angia ti wanguru ti laso, so na yâ ni pasa ti tingbi tele lê na lê na mbeni zo ayeke dä, amû alege mingi na azo ti sala ngangu na mba ti ala. Zo kue so mara ti aye ti wanguru tongaso agboto lo ayeke sala nzoni ti dabe lo na atënë ti Psaume 11:5 so: “L’Eternel atara azo ti mbilimbili; me Lo ke zo ti sioni na zo so andoye sioye ti ngangu.”

Tongana a zia tarango tele tâ na place ti lo, a lingbi ti duti mbeni ye so aga na ngia na zo, na bazengele Paul atene lani so “teti zo so atara tele ti lo awara ye kete.” (1 Timothée 4:7-10). Ye oko, na ngoi so lo sala lani tënë ti angia ti awanguru ti aGrec, Paul aye lani ti mû tongana senge tapande ti fa na aChrétien nene ti lë alengo tongana ngangu ti kanga nzara ti tele nga na bê so azia pëpe. Na ndo ni ahon kue, ye so Paul ayeke sala ngangu lani ti wara a yeke couronne so Nzapa ayeke mû na lo, fini ti lakue lakue (1 aCorinthien 9:24-27; 1 Timothée 6:12). Na lege so, Paul azia na e mbeni tapande.

[Kete tënë na gbe ni]

[Tënë/Afoto na lembeti 31]

Wakpongo gobo so ahu tele na peko ti tiri

Na ngoi ti ye so a fa na Colisée ti Rome, a zia na gigi mbeni statue ti siècle osio kozoni na ngoi ti e. Statue so afa aye ti sioni mingi so aga na peko ti kpongo gobo ti giriri. Mbeti so a zia ni na ngoi ti fango ye ni atene: “A yeke gonda tongana mbeni pendere tapande lutingo ngangu ti mbeni wakpongo gobo . . . so abi tele ti lo na yâ mbeni tiri so awoko zo, na so na ngoi ni ayeke mû ‘kä teti kä.’ ” Fango peko ti ye ni atene: “A zia akä so a wara na tiri so ahunzi fade fade na ndo akä ti atiri ti kozoni.”

[Foto na lembeti 29]

Giriri azo agonda mingi mandako ti apuse ti ambarata ahon tanga ti angia ni kue

[Foto na lembeti 30]

Ngbele dessin ti nzapa-wali Nike na mungo couronne na wasongo benda ni