Tatien: Lo mû mbage ti mabe wala lo bele ni?

TONGANA lo si ndulu na nda ti ota tambela ti lo tongana missionnaire, bazengele Paul ahunda ti sala mbeni bungbi na a-ancien ti kongregation ti Ephèse. Lo tene na ala: “Mbi hinga, tongana mbi gue awe, fade aïkai ti sioni alï na popo ti i, ala zia kundu ni pëpe; na fade azo alondo na popo ti i mveni, ala fa tënë ti kirikiri si adisciple ague na peko ti ala.”​—Kusala 20:29, 30.

Tongana ti so Paul atene, siècle use ayeke lani mbeni ngoi ti gbiango ye na ti belengo mabe so a fa tënë ni kozoni. Gnosticisme, so ayeke mbeni lege ti vorongo na ti senda-ndara na so abuba mabe ti ambeni Chrétien, ayeke gue lani na li ni mingi. A-gnostique amä na bê so gi aye so ayeke yingo si ayeke nzoni, me aye kue so ayeke mitele wala so zo alingbi ti ndu ni ayeke sioni. Teti ala yeke tene so mitele kue ayeke sioni, ala ke tënë ti mariage na ti dungo molenge, na tenengo so aye so kue alondo na Satan. Ambeni na popo ti ala atene so gi ambage ti fini ti zo so andu aye ti yingo si ayeke nzoni, na tongaso ala tene so kusala so zo ayeke sala na tele ti lo ti mitele ayeke kota ye pëpe. Mara ti bango ndo tongaso asala si ambeni abi tele ti ala ti sala ye so ahon katikati ni. Ti ambeni, ala gbanzi aye mingi na tele ti ala na yâ fini ti ala; na ti ambeni nga, ala bi tele ti ala ti sala ye kue so anzara ti ala ti mitele apusu ala ti sala. Tënë ti a-gnostique so atene salut alondo gi na senda-ndara ti Gnosticisme, wala gingo hingango ye ti zo mveni, amû na zo lege oko pëpe ti manda tâ tënë ti Mbeti ti Nzapa.

Ala so na ngoi ni so atene ala yeke aChrétien asala tongana nyen na gbele kpale so Gnosticisme aga na ni? Ambeni koli so amanda ye mingi alondo ti ke afango ye ti wataka ti senda-ndara so; me ambeni atï na gbe ti ngangu so lo sala. Na tapande, Irénée atiri teti angu mingi na afango ye ni so ague nde na mabe ti aChrétien. A yeke lani Polycarpe si afa ye na lo; Polycarpe ayeke mbeni koli so ahinga lani ambeni bazengele. Polycarpe ahunda lani ti tene azo abata ngangu afango ye ti Jésus Christ na ti abazengele ti lo. Ye oko, Florinus, ndeko ti Irénée, so amanda nga ye gi na mbage ti Polycarpe ayeda ti lo na afango ye ti Valentin, kota zo ti maïngo senda-ndara ti a-Gnostique. A yeke lani ngoi ti wusuwusu biani.

Ye so abi lumière na ndo dutingo ti azo na mbage ti atënë ti vorongo na ngoi ni so ayeke ambeti ti Tatien, mbeni wasungo mbeti so ahinga lo mingi ti siècle use. Tatien ayeke lani mara ti zo wa? Lo ga mbeni Chrétien ti ngoi ni so tongana nyen? Nga, tongana nyen si Tatien asala ye na gbe ti sioni fango ye ti a-Gnostique? Akiringo tënë ti lo so adö bê, nga tapande ti lo mveni amû lege na ala so ayeke gi tâ tënë laso ti manda aye mingi.

Lo tingbi na “ambeni mbeti so awande si asala”

A dü lani Tatien na Syrie. Teti so lo sala avoyage mingi, na lo diko aye nga mingi, lo wara lege ti hinga gbâ ti aye na ndo ngobo ti salango ye ti aGrec na aRomain ti ngoi ti lo. Tatien aga na Rome tongana mbeni wamungo diskur so ayeke tambela na ndo nde nde. Ye oko, tongana lo de na Rome, lege ti vorongo ti aChrétien ato nda ti gboto lê ti lo. Lo to nda ti bungbi oko na Justin, na lo manda ye peut-être na tele ti lo.

Tongana lo mû tondo na ndo gbiango lege ti lo ti ga Chrétien ti ngoi ti lo, Tatien atene: “Mbi yeke gi lani tongana nyen ti wara tâ tënë.” Na salango tënë ti ye so asi na lo na ngoi so a fa na lo Mbeti ti Nzapa, lo tene: “Mbi tingbi na ambeni mbeti so awande si asala; a lingbi pëpe ti haka ambeti so na abibe ti aGrec teti ambeti ni ayeke ngbele ye mingi ahon abibe ti aGrec so, na ala yeke tâ na nduzu mingi tongana a haka ni na aye ti kirikiri ti afango ye ti aGrec; nga a ga na mbi ti mä na bê na asenge tënë ti yanga so a sala na ambeti ni, salango tënë polele ti awasungo mbeti ni, lege so a hinga kozoni awe ambeni ye so ayeke si kekereke, pendere ti akpengba-ndia ni, nga tënë ti komandema ti ndagigi kue so aluti gi na ndo Zo oko.”

A hon ti ku, Tatien atisa fade fade azo ti ngoi ti lo ti bi lê na ndo lege ti vorongo ti aChrétien ti ngoi ti lo, na ti bâ tongana nyen si a yeke polele na a kpengba pëpe tongana a yeke ti haka ni na aye ti kirikiri ti lege ti vorongo ti apaïen. Ye nyen e lingbi ti manda na ndo ambeti so lo sû?

Ambeti so lo sû afa nyen na gigi?

Ambeti so Tatien asû afa lo tongana mbeni zo so agbu lani koko ti lege ti vorongo ti aChrétien nga na atënë ti mabe ti lo. Lo ke senda-ye ti apaïen tâ na ngangu. Na yâ mbeni buku so lo sû (Address to the Greeks), Tatien afa na ngangu so nzoni ye oko ayeke pëpe na yâ vorongo ti apaïen na lo fa tongana nyen lege ti vorongo ti aChrétien so lo hinga ni na ngoi ti lo ayeke tâ na lege ni. Kode ti sungo na mbeti ti lo ayeke tâ gi ngangu teti so lo fa kengo ndo so lo yeke na ni teti asalango ye ti aGrec. Na tapande, tongana lo yeke sala tënë ti wasenda-ndara Héraclite, lo tene: “Ye oko, kui [ti Héraclite] afa na gigi buba ti koli so; tongana mbeni kobela agbu lo si tele ti lo asuku, teti so lo manda kode ti savango kobela nga na senda-ndara, lo kpaka tele ti lo kue na puru ti bagara, na tongana puru ni akpengba na tele ti lo awe, a sala si anyama ti tele ti lo kue apete tele ti ala, si a suru tele ti lo; na nda ni, lo wara kuâ.”

Tatien abâ nene ti mä na bê gi na Nzapa oko, Wasalango ye kue (aHébreu 3:4). Na yâ mbeni buku so lo sû (Address to the Greeks), lo sala tënë ti Nzapa tongana “mbeni Yingo”, na lo tene: “Gi lo oko si ayeke na komansema pëpe, na Lo yeke Lo so asala aye kue.” (Jean 4:24; 1 Timothée 1:17). Tongana lo ke salango kusala na ayanda na yâ vorongo, Tatien asû mbeti so: “Tongana nyen mbi lingbi ti bâ andambo ti keke na atênë tongana anzapa?” (1 aCorinthien 10:14). Lo mä na bê so Tënë ni, wala Logos, abâ gigi tongana kozo ti aye so Babâ ti yayu acréé; na pekoni, a sala kusala na lo ti leke dunia kue so lê abâ (Jean 1:1-3; aColossien 1:13-17). Na ndo tënë ti londongo ti akuâ na ngoi so a diko, Tatien atene: “E mä na bê so mbeni zingongo ti atele ti azo na kuâ ayeke dä na peko ti hunzingo ti aye kue.” Na ndo ngbanga ti nyen e yeke kui, Tatien asû na mbeti: “A leke e pëpe ti tene e kui, me e yeke kui ndali ti siokpari ti e mveni. Ngangu ti e ti soro ye e mveni afuti e; e so e yeke lani na liberté, e ga angbâa; a kä e ndali ti siokpari.”

Fango nda ti ye so Tatien amû na ndo âme ayeke kirikiri. Lo tene: “Ti bâ nzoni, âme ni mveni ayeke kui, Ô aGrec. Ye oko, lege ayeke dä ti tene lo kui pëpe. Biani, tongana lo hinga tâ tënë pëpe, lo yeke kui, na lo yeke buba legeoko na tele ti mitele ni; me lo yeke zingo na nda ni na hunzingo ti sese so legeoko na tele ni, ti tene lo wara ngbanga ti kui teti lakue lakue.” Wala Tatien aye ti tene nyen biani, e hinga pëpe. Peut-être lo ye ti ngbâ be-ta-zo na ambeni fango ye so ayeke na yâ Bible, me na mbage nga, lo yeke tara ti nzere na lê ti azo ti ngoi ti lo, na tongaso lo bungbi senda-ndara ti apaïen na atâ tënë ti Mbeti ti Nzapa.

Mbeni mbeti ni nde so Tatien asû na so azo mingi ahinga ni ayeke Diatessaron, wala Tongana nyen tënë ti yâ ti aÉvangile osio kue ague oko. Tatien ayeke lani kozo zo ti mû na akongregation ti Syrie aÉvangile na yanga ti kodoro ti ala mveni. A yeke lani mbeni mbeti so a bâ ni na nene ni mingi, na a bungbi aÉvangile osio si aga gi mbeni buku oko. Église ti Syrie asala lani kusala na buku so.

Lo yeke lani mbeni Chrétien wala mbeni zo so abele mabe ti aChrétien?

Tongana mo bâ nzoni ambeti so Tatien asû a fa na gigi so lo hinga lani nzoni mingi Mbeti ti Nzapa, na lo yekia ni mingi. Lo sû mbeti ti fa ngangu so Mbeti ti Nzapa asala na ndo lo; lo tene: “Mbi yeke gi bê ti mbi pëpe ti ga zo ti mosoro; mbi ye pëpe ti komande tongana turugu; mbi ke na bê oko lango-sioni; mbi sala pëpe kota nzara ti wara mosoro si mbi gi lege ti ga mbeni wakua ti mangboko; . . . Mbi sala nzara ti tomba peko ti yango-iri pëpe; . . . Oko lâ si ayeke su na ndo ti azo kue, na gi oko kuâ si ayeke mû azo kue, atâa ala yeke na yâ ngia wala na yâ nzinga.” Tatien amû wango so: “Kui na lege ti aye ti sese, ke na bê oko ye ti fou so ayeke tambela na yâ ni. Duti na fini teti Nzapa, na tongana mo hinga Lo nzoni awe, zia yongoro angbele salango ye ti mo.”​—Matthieu 5:45; 1 aCorinthien 6:18; 1 Timothée 6:10.

Ye oko, bâ tënë ti yâ ti mbeni mbeti so Tatien asû, na so li ti tënë ni ayeke Ti duti mbilimbili-kue legeoko na tënë ti mabe so Sauveur afa. Na yâ mbeti so, lo tene so mariage alondo na Zabolo. Na tenengo so azo ayeke zia ande si sese ti futi so ayeke mû ala na ngbâa na lege ti mariage, Tatien ake tâ na ngangu mariage.

A bâ so ti si na ngu 166 tongaso, na peko ti kuâ ti Justin, Tatien asigigi na mbeni bungbi ti vorongo ti lo so a hiri azo ni a-Encratite, wala peut-être lo lï gi na yâ bungbi ti vorongo so. Ala so ayeke na yâ ti bungbi so ahunda mingi na zo ti gbanzi ye mingi na tele na ti komande tele ti lo na yâ ye kue. Na yâ gbanzingo ye na tele ti ala so ala yeke sala, ala ke tënë ti nyongo vin, salango mariage, na dutingo na aye ti mosoro.

Mbeni ye ti manda teti e

Ngbanga ti nyen Tatien ague tâ yongoro tongaso na Mbeti ti Nzapa? Lo ga ‘zo so amä tënë senge ti girisa ni’? (Jacques 1:23-25). Wala Tatien ake ti vi peko ti lo na atoli ti wataka na tongaso lo tï na yâ gbanda ti senda-ndara ti azo? (aColossien 2:8; 1 Timothée 4:7). Teti so lo girisa lege tâ ngangu mingi tongaso, a lingbi ti tene so ye asala li ti lo lani?

Atâa nda ti tënë ni ayeke so wa, ambeti so Tatien asû nga tapande ti lo afa tënë kete na ndo dutingo ti azo ti ngoi ni na ndo tënë ti vorongo. A fa na gigi sioni so senda-ndara ti sese alingbi ti ga na ni. Zia e bata na bê gbotongo mê ti bazengele Paul ti ‘vi peko ti e na pande senge ti tënë kirikiri, na kengo tënë na popo ti azo, so zo adi iri ni ndara, me a yeke mvene’.​—1 Timothée 6:20.