Mbaï ti fini
Mungo mbage ti mbi na yâ guengo na li ni ti fango tënë ti Nzapa na ndo sese kue
TËNË TI ROBERT NISBET
Gbia Sobhuza ti Use ni, ti kodoro ti Swaziland, ayamba mbi na ita ti mbi ti koli George na yangbo ti lo ti gbia. Ye so asi lani na ngu 1936, me mbi ngbâ ti dabe mbi na lisoro ni ngangu. Ye so asala si mbi wara lege ti sala yongoro lisoro so na mbeni gbia ayeke na yâ mbage so mbi mû teti angoi mingi na yâ kota kusala ti fango Tënë ti Nzapa. Laso, na ngoi so ngu ti mbi ahon 94, mbi kiri mbi dabe mbi na ngia na mbage so mbi mû na yâ kusala so, na so amû lege na mbi ti si na Afrika, na Amerika, na Poto, Asie, nga na Australie.
YE KUE ato nda ni na ngu 1925 tongana mbeni zo ti kango fuku ti dutee so iri ti lo ayeke Dobson ato nda ti sala vizite na sewa ti e na Édimbourg, na Écosse. Mbi yeke lani na yâ ndangba mbage ti lâ ti pendere ti mbi, na mbi yeke manda kua ti kango yorö. Atâa so mbi ngbâ kamême maseka, mbi yeke gi bê ti mbi mingi na ndo akota gbiango ye so kota Bira so Amû Sese Kue ti ngu 1914-1918 aga na ni na ndo asewa nga na ndo akusala ti lege ti vorongo ti azo. Mbeni lâ, tongana lo sala vizite na e, Pakara Dobson azia na e mbeni buku: Le divin Plan des Âges. Lege so buku ni asala tënë ti mbeni Wasalango ye so ahinga ti gbu li nzoni na so ayeke na mbeni “plan” ti kusala, ayeke tâ na lege ni nga ague biani oko na alengo ti Nzapa so mbi ye fade ti voro.
Ngoi kete na pekoni, mbi na mama e to nda ti ga na abungbi ti aWamandango Bible, tongana ti so a hiri lani na aTémoin ti Jéhovah. Na nze ti septembre ngu 1926, mbi na mama ti mbi e fa na gigi so e mû tele ti e na Jéhovah na lege ti warango batême na mbeni assemblée na Glasgow. A mû na zo oko oko so ayeke gue ti wara batême mbeni yongoro bongo so azu juska na gbe ni ti yü ni na ndo abongo so e ye ti mû na batême. A kanga na gere ti zo ni aye tongana kamba so afü na yanga ti yongoro bongo ni si a londo na nduzu pëpe tongana zo alï na ni na yâ ngu. Na ngoi so lani, a yeke mara ti bongo tongaso si a hunda ti yü teti ngoi tongaso si a lingbi a bâ ni na nene ni.
Na yâ akozo lango so, a hunda lani ti tene a kiri a gbian gbungo nda ti ye ti e na ndo aye mingi. Mingi ti azo ti kongregation na peut-être azo ni kue ayeke sala lani matanga ti Noël. Azo mingi pëpe ayeke mû mbage na kusala ti fango tënë. Même ambeni ancien ayeda pëpe na tënë ti kangbingo ambeti na dimanche, teti ala pensé so salango tongaso ayeke dorongo lâ ti Sabbat. Me a-article ti Tour ti Bâ Ndo (na Anglais) ti ngu 1925 ato nda ti bi lê mingi na ndo aversê tongana Marc 13:10 so atene: “A lingbi a fa Tene-nzoni na amara kue kozoni.”
Fade a yeke sala tongana nyen si kusala so amû ndo lê sese kue? Tongana mbi to nda ni kete ti mû mbage ti mbi na fango tënë da na da, mbi yeke tene gi na zo ti da ni so mbi yeke kä apendere mbeti ti Nzapa na mbi mû na lo La Harpe de Dieu, mbeni buku so afa akota fango ye bale-oko so a wara na yâ Bible, na ahaka ala na akamba bale-oko ti mbeni harpe wala ngindi. Na pekoni, a mû na e mbeni kete mbeti ti fango tënë so na ndo ni a zia mbeni ndulu tënë teti zo ti da ni ti tene lo diko. E sala nga kusala na adiskur na ndo asembe ti bia, so ayeke ninga apenze-ngbonga osio na ndambo tongaso, na so alingbi ti pika ni na ndo mbeni masini so ayeke yô ni yongo. Akozo masini ni ane lani mingi, me na pekoni, a tara ti sala ni ti tene a ne mingi pëpe, na a lingbi même ti pika adiskur na ndo asembe ti bia tongana a dengi ni si a luti lutingo.
Ti londo na ngu 1925 ti si na angu 1930, e sala kusala ti e ti fango tënë na alege kue so e bâ a yeke nzoni na e. Na pekoni, na tongo nda ti angu 1940, a zia na sese Ekole ti Kusala ti aChrétien na yâ akongregation kue. A fa na e ti fa tokua ti Royaume ni e mveni na salango tënë polele na azo ti da ni so ayeke yeda ti mä tënë ni. A fa nga na e nene ti manda Bible na azo so asala nzara ti tënë ni. Ti bâ ni nzoni, a yeke tongana tongo nda ti kusala ti fango Tënë ti Nzapa so amû sese kue laso.
Ye so Ita Rutherford asala si akpengba mbi
Mbi ye lani ti kono mbage so mbi yeke mû na yâ kusala ti fango Tënë ti Nzapa na tongaso mbi to nda ti kusala ti pionnier na ngu 1931. A leke ti tene mbi to nda ti kusala ni fade fade na peko ti mbeni kota bungbi ti district na Londres. Ye oko, na ngoi ti mbeni hungo tele na midi, Ita Joseph Rutherford, so lani ayeke bâ ndo na ndo kusala ni na ngoi ni kâ, atene so lo ye ti bâ mbi. Lo leke ye fade ti tene mbeni pionnier ague na Afrika. Lo hunda na mbi: “Fade mo yeke yeda ti gue?” Atâa so mbi ku tele ti mbi na ni pëpe, mbi leke kue ti tene na bê ti mbi kue: “Biani, mbi yeke gue.”
Na ngoi ni lani, kota ye so e yeke gi ti sala ayeke ti kangbi gbâ ti ambeti ti Nzapa tongana lege ayeke dä, na ti sala ni a hunda e ti tambela gi na nduzu lakue. A wa mbi lani ti ngbâ kumbamba, tongana ti so mingi ti aita so ayeke yô akota kungba lani ayeke sala na ngoi ni kâ. Territoire ti mbi alondo na Cap, na tâ mbage ti mbongo ti Afrika kâ, na a gue juska na mbage ti tö ti Afrika; a bungbi azoa ti tele ni so ayeke na yâ kota ngu-ingo ti Indien. Yanga ti territoire ni so ayeke na mbage ti do ague na mbi ti hon na yâ ambutu ti ndowa ti Yando ti Kalahari juska na lingu ti Ngu ti Nil na lac Victoria. A hunda na mbi na ita-koli so ayeke fa tënë na tele ti mbi ti sala anze omene na yâ mbeni kodoro oko wala ahon so ti kota mbage ti Afrika so; e sala tongaso ngu oko oko.
Acarton ngbangbo use so asi singo na mosoro ti yingo
Tongana mbi si na Cap, a fa na mbi acarton 200 so asi na ambeti teti Afrika ti Tö. A pete ambeti ni na ayanga ti kodoro osio ti Poto nga na ayanga ti kodoro osio ti Asie, me a sala mbeni oko pëpe na mbeni yanga ti kodoro ti Afrika. Tongana mbi hunda ngbanga ti nyen ambeti so kue ayeke ge kozoni même si mbi si, a tene na mbi so a tokua lani ambeti so teti Frank na Gray Smith, apionnier use so ague na Kenya ti fa tënë a de ti ninga mingi pëpe. Ngoi kete na pekoni so ala si na Kenya, ala use kue awara kobela ti palu, na Frank awara kuâ.
Atâa so tënë so apusu mbi ti gbu li ti mbi ngangu na ndo mbi mveni, ye so akanga lege na mbi pëpe. Mbi na David Norman, fon mbi na yâ kusala, e zia Cap na e mû bateau ti gue na yâ kozo ndo so atokua e dä, so ayo akilomètre 5 000 kâ na Tanzanie. Mbeni koli na Mombasa, na Kenya, so ayeke bâ tënë ti azo so aye ti gue na voyage, abata acarton ti mbeti ti e ni, na lo tokua ambeni na ando kue so e hunda ti tene a gue na ni dä. Kozoni kue, e fa tënë na yâ akota ndo ti kango ye, so abungbi magazin na andokua ti gbata oko oko. Mbeni mbage ti ambeti ti e ni abungbi abuku 9 na abrochure 11, na teti so anzoroko ti tele ni ayeke nde nde, a hiri ni “abuku ti kongö”.
Na pekoni, e gue na zoa ti Zanzibar so ayo akilomètre 40 na yanga ti sese na mbage ti tö. Teti asiècle mingi, Zanzibar ayeke lani mbeni ndo ti kango angbâa, me a hinga nga ni mingi teti alê ti keke ti giroflier so e lingbi ti mä fungo ni na ndo kue ti gbata ni. A yeke tâ ngangu na e ti hinga lege ti e, teti na ngoi so a leke na gbata ni, a sala kusala pëpe na mbeni plan; a leke ni gi tongaso. Alege ni aba kirikiri na mo hinga li ti mo na ni pëpe; kete e girisa lege. Hôtel so e lango dä ayeke nzoni kamême, me a pika ayanga-da ni na aye tongana pointe na agbagba ni akono na a sala si a kpa mingi mbeni da ti kanga. Ye oko, e wara aye ti nzoni mingi na ndo so, na tele ti e anzere ti bâ so a-Arabu, a-Indien, na ambeni zo nde ayeda na bê kue ti mû ambeti ti e.
Atrain, abateau na akutukutu
Salango avoyage na Afrika ti Tö na lâ ni kâ ayeke kete ye pëpe. Na tapande, tongana e londo na Mombasa ti ma na yâ ahoto ti Kenya, gbâ ti agbadora so atuku na ndo lege ni asala si train ni aluti. Agbadora kutu mingi amû yâ ti kodoro ni nga na alege ti hongo ti train ni, a sala si agere ti train ni ahon gbä na ndo lege ni. Oko ye so e lingbi ti sala ayeke gi ti mû ngu ti wâ ti yâ ti train ni ti sukula na ndo ti lege ni so angbâ na e ti hon dä. Ye so asala si train ni ayeke gue gi yeke yeke juska e hon ndo so gbâ ti agbadora ni ayeke dä. Na so tâ dengo bê tongana train ni ato nda ti ma lege ni, na e wara lege ti yekia dede ndo na popo ti ahoto ti kodoro ni!
Atâa so a lingbi ti mû train na bateau ti gue juska na agbata so aduti na yanga ti ngu, a lingbi nzoni mingi ti gue na agbata so ayeke na yongoro ndo na yâ kodoro ni na lege ti kutukutu. Mbi wara lani ngia mingi tongana ita ti mbi George aga na peko ti mbi, teti na salango tongaso, e wara lege ti vo mbeni kota kutukutu so akono alingbi na ni ti zia dä agbogbo, mbeni cuisine, mbeni ndo ti ziango akungba dä, na aye tongana afenêtre so akanga lege na angungu ti lï. E zia nga a-haut parleur na li ti kutukutu ni. Na aye so kue na tele ti kutukutu ni, e wara lege ti fa tënë da na da na kota lâ, na ti tisa azo ti mä adiskur na lakui na ando ti kango ye. Mbeni diskur so azo aye ni mingi ayeke so: “Enfer ayeke mbeni ndo ti wâ?” E sala mbeni voyage na kutukutu so ti londo na Afrika ti Mbongo ti gue juska na Kenya so ayo akilomètre 3 000; na e wara ngia mingi na ngoi ni so ti duti na mara ti abrochure nde nde so a sala ni na gbâ ti ayanga ti kodoro ti Afrika. Azo ti kodoro ni ayamba ni na ngia tongana e mû ni na ala.
Mbeni pendere ye so asi na e ayeke so na yâ ti ambeni tambela ti e tongaso, e wara lege ti bâ gbâ ti anyama ti Afrika. Biani, teti nzoni duti ti e, e ngbâ gi na yâ kutukutu ni na bï, me a yeke lani kamême mbeni ye so akpengba mabe ti zo ti bâ mara ti anyama nde nde so Jéhovah asala na yâ ando ti lango ti ala.
A to nda ti kanga lege na kusala ti e
Atâa so e yeke sala hange na anyama ti ngonda, ye so ayeke ye oko pëpe tongana a haka ni na ye so a hunda lani na e ti sala tongana e tingbi na akota zo nde nde ti yanga-ti-komande nga na ambeni mokonzi ti lege ti vorongo so ayeke na ngonzo mingi na so ato nda ti kanga lege polele na kusala ti e ti fango tënë ti Royaume. Mbeni kpale so e tingbi lani na ni alondo na mbeni koli so amû li ni na wâ na mbeni bungbi ti vorongo; lo tene so iri ti ni ayeke Mwana Lesa so ti tene “Molenge ti Nzapa”, na a hiri azo ti lo Kitawala; me ye ti vundu ni ayeke so iri ni aye ti tene “Watchtower” (Tour ti Ba Ndo). Ngoi kete kozoni si e ga, koli so ayôro gbâ ti azo na gbe ti ngu aninga, si ala kui, na lo tene so lo yeke batize ala. Na nda ni, a gbu lo na a fâ lo na kangango kamba na go ti lo. Na pekoni, mbi wara lege ti sala tënë na zo so afâ Mwana, na mbi fa na lo so ye oko ayeke pëpe na popo ti koli so na Société Watch Tower ti e.
E wara nga akpale ndali ti gbâ ti azo ti Poto so awara lani ngia pëpe na kusala ti e ti fango Tënë ti Nzapa, na mingi ni a yeke ngbanga ti tënë ti nginza. Mbeni koli so ayeke bâ ndo na ndo akungba ti mbeni magazin atene: “Tongana amunzu aye ti ngbâ na yâ kodoro so, a lingbi azo vuko ni ahinga pëpe tongana nyen kusala ti ala so a yeke futa ni gi kete ayeke mû lege na amunzu ni ti wara faïda mingi.” Ndali ti oko nda ti tënë so, mokonzi ti mbeni ndokua ti zingo lor ahunda na mbi na ngangu ti tene mbi sigigi na yâ biröo ti lo. Na pekoni, lo gue na mbi na ngonzo na bê ti lo juska na lege.
Kite ayeke pëpe so mingi ni, ndali ti awato ti lege ti vorongo nga ti dengo buze so, ngorogbia ti Rhodésie (so aga fadeso Zimbabwe) amû yanga na nda ni ti tene e sigigi na kodoro ni. E hunda ti tene a kiri a bâ desizion ni na da-ngbanga, na a mû lege na e ti tene e ngbâ me gi tongana e fa tënë pëpe na azo vuko ni. Nda ti tënë so mbeni kota zo ni oko amû ayeke so ambeti ti e “alingbi pëpe na bibe ti azo ti Afrika.” Ye oko, na yâ ambeni kodoro nde, fango tënë ti e na popo ti azo ti Afrika awara kpale pëpe, na a yamba même ni nzoni. Mbeni oko ti akodoro so ayeke Swaziland.
Mbeni gbia ayamba e na Swaziland
Swaziland ayeke mbeni kete kodoro so ayeke na yâ ti kodoro ti Afrika ti Mbongo; lo yeke na ngorogbia ti lo mveni na konongo ti yâ ni ayeke akilomètre carré 17 364. A yeke na ndo so si e tingbi na Gbia Sobhuza ti Use ni, so asala tënë gi na kode, na so mbi sala tënë ti lo na tongo nda ti mbaï so. Lo hinga tâ Anglais pendere mingi, teti lo manda ni giriri na ngoi so lo de na da senda-gi ti Grande Bretagne. Lo yü gi senge bongo, na lo yamba e nzoni mingi.
Lisoro ti e aluti mingi na ndo Paradis na sese, so Nzapa amû zendo ni teti ala so ayeke na yâ mbilimbili dutingo so a hunda. Atâa so tënë ni agbu bê ti lo mingi pëpe, lo fa so lo bi bê ti lo mingi na mbeni tënë so ague oko na ni. Gbia ni aye lani mingi ti maï nzoni duti ti awanzinga na ala so ahinga mbeti pëpe na kodoro ti lo. Lo ke tënë ti kusala ti amissionnaire ti Chrétienté mingi so abi bê ti ala gi ti wara gbâ ti azo na yâ église ti ala ahon ti fa ye na ala. Ye oko, gbia ni ahinga nzoni mingi tënë na ndo kusala ti mingi ti apionnier ti e, na lo gonda e teti kusala ti e ti fango Tënë ti Nzapa, mbilimbili teti so e yeke ndulu ti sala ni na hundango pëpe na azo ti futa mbeni nginza wala ambeni ye nde.
Fango tënë ti Nzapa ague na li ni hio
Na ngu 1943, a zia na sese Guiléad, Ekole ti Mandango Bible ti Société Watchtower ti mû fango ye teti lekengo amissionnaire. Na Ekole ni, a gboto lê mingi na ndo nene ti kiri ti bâ azo kue so asala nzara ti tënë ni ahon ti luti mingi gi na ndo kangbingo ambeti ti Nzapa. Na ngu 1950, mbi na George e wara tisango ndo ti gue na klase 16 ti Guiléad. A yeke na ndo so si mbi tingbi tele ti fani oko ni na Jean Hyde, mbeni ita-wali ti Australie so amû bê ti lo kue na kusala ti lo na so awara tisango ndo ti sala kusala ti lo ti missionnaire na Japon na pekoni so e use kue e wara kota mbeti ti e na Ekole ti Guiléad. Na ngoi ni lani, a ngbâ ti bâ na nene ni mingi tënë ti dutingo kumbamba, na tongaso e gi lege ti hinga tele mingi pëpe.
Na peko ti fango lege so e wara na Guiléad, a tokua mbi na George na zoa ti Maurice, mbeni zoa ti kota ngu-ingo ti Indien. E sala kamarade na azo ni kâ, e manda yanga ti kodoro ti ala, na e manda Bible na ala. Na pekoni, ngambe ti mbi ti koli William na wali ti lo Muriel awara nga kota mbeti ti ala na Guiléad. A tokua ala na yâ ngbele territoire ti mbi so ayeke Kenya.
Angu miombe ahon hio mingi. Na pekoni, a si na assemblée internationale ti New York na ngu 1958, mbi kiri mbi tingbi na Jean Hyde ti fani use ni. E kiri e gi ti hinga tele nzoni; na nda ni mbi to nda ti ga na peko ti lo. A zi mbi tongana missionnaire na zoa ti Maurice na atokua mbi na Japon; kâ mbi na Jean e sala mariage na ngu 1959. Fade fade na pekoni, e to nda ti mbeni ngoi ti ngia mingi na yâ kusala ti missionnaire na Hiroshima, so na ngoi ni lani a yeke wara gi mbeni kete kongregation dä. Laso, a yeke wara dä akongregation 36.
E tene “Sayonara” na Japon
Tongana angu ayeke hon, akpale ti seni so e use kue e wara ato nda ti sala si kusala ti e ti missionnaire aga ngangu mingi; na nda ni, e bâ so a lingbi e zia Japon na e gue na kodoro so Jean alondo dä, so ti tene Australie. Lango so e zia Hiroshima ti hon ayeke lani mbeni lango ti mawa mingi. Tongana e yeke na yanga ti train ni, e tene na atâ kamarade ti e so kue: “Sayonara” so ti tene: ‘E gue awe’.
Fadeso, e yeke na Australie, na atâa so e yeke na ngangu tongana ti kozo pëpe, e sala kue ti ngbâ ti sala na Jéhovah na yâ kongregation ti Armidale na yâ Nouvelle-Galles ti Mbongo. So tâ ngia biani ti kangbi mosoro ti tâ tënë ti Chrétien na gbâ ti azo teti angu ndulu na bale-miombe tongaso! Mbi bâ pendere guengo na li ni ti kapa ti fango Tënë ti Nzapa, na mbi mveni mbi bâ akpengba ye mingi so asi na lege ti yingo. Mbeni zo wala mbeni bungbi ti azo ti tene so gonda ni ague na ni ayeke pëpe. Ti tâ tënë ni, ti haka peko ti atënë so wasungo psaume atene, ‘ye so ayeke kusala ti Jéhovah; na a yeke ye ti kpene na lê ti e.’—Psaume 118:23.
[Foto na lembeti 28]
Ita ti mbi George na tele ti kota kutukutu so e lango dä
[Foto na lembeti 28]
Mbi yeke na tele ti Lac Victoria
[Foto na lembeti 29]
A-élève ti kota da-mbeti so ague lani ti mä mbeni kota diskur na Swaziland na ngu 1938
[Afoto na lembeti 30]
Mbi na Jean, na ngoi so e sala mariage na ngu 1959 nga laso