Ala hon na ngangu salango sioni

ADÜ Frieda Jess na kodoro ti Danemark na ngu 1911. Lo na babâ na mama ti lo alondo ague na Husum na banga ti Zamani. Angu mingi na pekoni, lo wara mbeni kua ti nginza na Magdebourg, nga na ngu 1930, lo wara batême tongana Wamandango Bible, iri so a hinga lani na aTémoin ti Jéhovah. Na ngu 1933, Hitler aga gbia. Ti Frieda, gango ti Hitler na ndo mbata ti gbia ayeke tongo nda ti angu 23 ti salango sioni, pëpe gi na gbe ti mbeni ngorogbia oko so akomande na ngangu, me na gbe ti angorogbia use.

Na mars ngu 1933, ngorogbia ti Zamani ahunda ti tene azo kue asoro gbia ti kodoro. Wasungo-mbaï Dr. Detlef Garbe, wayinda ti Ndokua ti dango bê na kando ti pasi ti Neuengamme so ayeke ndulu na Hambourg atene: “A-Nazi aye lani ti gbu na ngangu mingi ti azo ti mû go ti ala na gbia nga na mokonzi ti ala Adolf Hitler.” A-Témoin ti Jéhovah amû peko ti gbotongo mê ti Jésus ti yôro yanga ti ala pëpe na yâ ye ti poroso, na ti duti “ti sese so pëpe”. Tongaso ala sala lani vote ni pëpe. Ye nyen asi na pekoni? Ndia akanga lege na kusala ti ala.​—Jean 17:16.

Lani Frieda angbâ lakue ti sala akusala ti lo ti Chrétien na gbe mingo, lo yeke mû maboko même ti tene a sigigi na Tour ti Ba Ndo. Lo tene: “A yeke mû apériodique na aita ti e so ayeke na yâ ti akando ti pasi na hondengo ni.” Na ngu 1940 a gbu lo, na azo ti Gestapo ahunda na lo gbâ ti tënë. Na pekoni, lo sala anze mingi na da ti kanga gi lo oko. Tongana nyen lo hon ndo ti aye so? Lo tene: “Sambela ayeke lani ndo ti bata tele ti mbi. Mbi yeke komanse ti sambela na yanga ti ndapelele, na mbi yeke sala ni fani mingi na yâ lango oko. Sambela amû na mbi ngangu na asala si bê ti mbi aduti na nduzu mingi pëpe.”​—aPhilippien 4:6, 7.

A zi Frieda na da ti kanga, ye oko, na ngu 1944 azo ti Gestapo akiri agbu lo. Ti so ni, a kanga lo teti angu mbasambala na da ti kanga ti Waldheim. Frieda akiri atene: “Azo ti batango da ti kanga ni azia mbi na popo ti ambeni wali ti sukula ando ti sukulango ngu. Fani mingi, mbi yeke na mbeni zo ti kanga so lo yeke ti kodoro ti Tchécoslovaquie, so mbi yeke sala lisoro na lo na ndo Jéhovah nga na ndo mabe ti mbi. Alisoro tongaso akpengba mabe ti mbi.”

A zi lo, me gi teti kete ngoi

Na mai ngu 1945, aturugu ti Union Soviétique azi azo ti kanga ti Waldheim, na Frieda alingbi ti kiri fadeso na Magdebourg na ti sala kusala ti lo ti fango tënë. Ye oko, a yeke gi teti kete ngoi. A-Témoin ti Jéhovah akiri aga azo so a yeke gi ala ti sala sioni na ala. Me ti so ni, a yeke akota zo so ayeke na gbe ti ngangu ti aSoviétique. Gerald Hacke ti Ndokua ti Hannah-Arendt, so agi nda ti ye na ndo ti Komandema ti ngangu, asû na mbeti: “A-Témoin ti Jéhovah ayeke lani oko ti akete bungbi ti azo so a ngbâ lakue ti sala sioni na ala na gbe ti angorogbia use so akomande na ngangu na sese ti Zamani.”

Ngbanga ti nyen a kiri a sala sioni gi na ala tongaso? Ge, kota tënë ni akiri aduti tënë ti dutingo nde ti ala. Na ngu 1948, Zamani ti Tö asala mbeni vote so a lingbi zo kue amû mbage ti lo na ni. Hacke atene: “Kozo nda ti tënë [ti salango sioni na aTémoin ti Jéhovah] ayeke so ala sala vote ni pëpe.” Na août ngu 1950, ndia akanga lege na kusala ti aTémoin ti Jéhovah na Zamani ti Tö. A gbu azo ngbangbo mingi, so Frieda ayeke na popo ni.

Frieda akiri ague na gbele ngbanga na a fâ ngbanga na li ti lo teti angu omene. Lo tene: “Ti so ni, mbi yeke na popo ti aita ti mbi ti bungbi, na teti so e yeke place oko, amû na mbi maboko mingi.” Gi na peko ti so a zi lo na ngu 1956, lo gue na Zamani ti Do. Frieda alango fadeso na Husum, na lo ngbâ lakue ti sala na tâ Nzapa Jéhovah, atâa so lo yeke fadeso na ngu 90.

A sala sioni na Frieda teti angu 23 na gbe ti angorogbia use so akomande na ngangu. Lo tene: “A-Nazi atara lani ti futi mbi na lege ti mitele; aCommuniste atara lani ti buba bibe ti mbi. Me mbi wara ngangu na ndo wa? Na yâ dikongo Bible so mbi yeke sala ka lakue na ngoi so mbi yeke na liberté, na yâ sambela so lakue mbi yeke sala na da ti kanga, na dutingo place oko na aita ti mbi ti yingo tongana lege ayeke dä, nga na fango atënë ti mabe ti mbi na ambeni zo na ngoi kue so azi.”

Fascisme na Hongrie

Hongrie ayeke lani mbeni kodoro so aTémoin ti Jéhovah ahon ndo ti aye ti ngangu dä teti angu mingi. Aita mingi awara aye ti ngangu, pëpe na gbe ti angorogbia use so akomande na ngangu, me ota. Mbeni oko tapande ni ayeke ti Ádám Szinger. A dü lo na Paks, na kodoro ti Hongrie na ngu 1922, na a bata lo na yâ ti mbeni sewa ti aProtestant. Na ngu 1937, ambeni Wamandango Bible asi na ndo ti Ádám, na lo fa na gigi so lo sala nzara ti tënë so ala ga na ni. Ye so lo manda lani na yâ Bible afa na lo biani so afango ye ti église ti lo alondo na yâ ti Bible pëpe. Ni la, lo zia église ti lo na lo ga na popo ti aWamandango Bible ti mû mbage na yâ kusala ti ala ti fango tënë.

Bibe ti aFasciste ayeke gue lani na li ni na kodoro ti Hongrie. Fani mingi agendarme abâ Ádám na fango tënë da na da na ala hiri lo ti hunda agbâ ti tënë na lo. Salango ngangu na ndo ti aTémoin akiri ahon ndo ni, nga na ngu 1939 ndia akanga lege na kusala ti ala. Na ngu 1942, a gbu Ádám, a bi lo na da ti kanga, na a pika lo ngangu mingi. Ye nyen amû lani maboko na lo, lo so lo yeke na ngu 19, ti hon ndo ti bango pasi nga na anze mingi so lo sala na da ti kanga? “Kozoni tongana mbi yeke na kodoro, mbi manda Bible nzoni na mbi gbu nda ti akota ye so Jéhovah aleke ti sala.” A yeke gi na peko ti sigingo ti lo na da ti kanga si na nda ni Ádám amû batême ti ga mbeni Témoin ti Jéhovah. A sala batême ni na yâ vukongo ndo ti bï, na août ngu 1942, na yâ ti mbeni ngu so ayeke ndulu na da ti lo.

Na da ti kanga ti Hongrie, na kando ti kusala ti sana ti Serbie

Gi na oko ngu ni so, na ngoi ti Use Bira so Amû Sese Kue, kodoro ti Hongrie abungbi na kodoro ti Zamani ti sala bira na Union Soviétique. Na hunzingo ti ngu 1942, a hunda na Ádám ti sala kua ti turugu. Lo tene: “Mbi tene so mbi lingbi pëpe ti sala kua ti turugu ngbanga ti ye so mbi manda na yâ ti Bible. Mbi fa dutingo nde ti mbi.” A fâ ngbanga na ndo ti lo na lo ngbâ na da ti kanga angu 11. Ye oko, Ádám asala ngu mingi pëpe na Hongrie.

Na ngu 1943, a bungbi aTémoin ti Jéhovah ndulu na 160, a zia ala na yâ ti abateau, na a hon na ala na ndo ti ngu ti Danube ti gue na ala na Serbie. Ádám ayeke lani na popo ti ala. Kâ na kodoro ti Serbie, azo ti kanga so ayeke duti fadeso na gbe ti ota komandema ti Hitler. A kanga ala na yâ kando ti kusala ti sana, na a gbu ala na ngangu ti sala kua na yâ dû ti zingo gengere. Na peko ti ngu oko tongaso, a kiri na ala na Hongrie, ndo so si aturugu ti Union Soviétique azi Ádám na tongo nda ti ngu 1945.

Hongrie na gbe ti komandema ti aCommuniste

Ye oko, liberté ni ayeke gi ti kete ngoi. Ti ga ndulu na ngu 1950, ngorogbia ti aCommuniste na kodoro ti Hongrie akanga lege na kusala ti aTémoin ti Jéhovah, legeoko tongana ti so aFasciste asala lani kozo na bira. Na ngu 1952, a kiri a gbu Ádám na a fâ ngbanga na li ti lo, so fadeso lo yeke na ngu 29, lo sala mariage awe na lo yeke na amolenge use. A fâ ngbanga na li ti lo teti so lo kiri lo ke ti sala kua ti turugu. Ádám afa na gbele ngbanga: “A yeke ti fani oko pëpe si mbi ke ti sala kua ti turugu. Na ngoi ti bira, a zia mbi na da ti kanga na a tokua mbi na Serbie gi ndali ti oko tënë so. Mbi ke ti mû mbage ti mbi na kua ti turugu teti yingo-ti-hinga ti mbi. Mbi yeke Témoin ti Jéhovah, na mbi yeke yôro yanga ti mbi pëpe na yâ ti poroso.” A bi lo na da ti kanga teti angu miombe, me a kiri na ni na peko na ngu osio.

Ádám angbâ lakue ti wara aye ti sioni na popo ti 1970 na 1980, so ti tene, ahon angu 35 na peko ti so aWamandango Bible asi ti fani oko na da ti babâ na mama ti lo. Na yâ ti angu so kue, a fâ ngbanga na li ti lo teti angu 23 na gbele ada-ngbanga omene. Lo lï na ada ti kanga na akando ndulu na bale-oko. Lo hon ndo ti salango sioni so aga na peko ti tele, na gbe ti angorogbia ota: A-Fasciste ti kodoro ti Hongrie kozo na bira, aNazi ti Zamani na kodoro ti Serbie, nga aCommuniste na ngoi ti bira ti mayele na kodoro ti Hongrie.

Ádám angbâ lakue ti sala na Nzapa na be-biani na Paks, gbata so a dü lo dä. Lo yeke lani na ambeni kode so adö bê, so amû lege na lo ti hon ndo ti akpale so lo sö benda na yâ ni? Oko pëpe. Lo tene:

“Mandango Bible, sambela, na dutingo place oko na aita ayeke kota ye mingi. Ye oko, mbi ye ti gboto lê na ndo ti ambeni ye nde use. Kozoni, Jéhovah ayeke Lingu ti ngangu. Ti duti na ngangu songo na lo ayeke kota ye mingi lani teti mbi. Use ni, mbi bata na li atënë ti aRomain chapitre 12, so atene: ‘I futa kula ti i mveni pëpe.’ Tongaso, mbi zia lâ oko pëpe azo na bê. Fani mingi, mbi yeke na pasa ti futa kula na ala so asala sioni na mbi, ye oko, mbi sala ni lâ oko pëpe. A yeke nzoni pëpe ti tene e sala kua na ngangu so Jéhovah amû na e ti kiri sioni teti sioni.”

Hunzingo ti salango sioni kue

Fadeso, lege azi polele awe na Frieda nga na Ádám ti sala na Jéhovah. Ye oko, ye nyen aye so asi na ala afa na ndo salango sioni na awavorongo? A fa so mara salango sioni tongaso, mbilimbili na ndo atâ Chrétien, ayeke tï na ngu. Atâa so salango sioni na ndo aTémoin ti Jéhovah ahunda mosoro mingi na asala pasi mingi na ala, ye so azo ni agi, ala wara ni pëpe. Laso, aTémoin ti Jéhovah awu mingi na kodoro ti Poto, ndo so akota ngorogbia use so akomande na ngangu ayeke lani dä.

Salango ye ti aTémoin na gbe ti salango sioni ayeke lani tongana nyen? Tongana ti so mbaï ti Frieda na ti Ádám afa, ala sala lani kusala na wango ti Bible: “Zia sioni ahon ndo ti mo pëpe, me mo hon ndo ti sioni na lege ti ye ti nzoni.” (aRomain 12:21). Nzoni alingbi tâ biani ti hon na ngangu sioni? Biani, tongana gunda ni aluti na ndo ti mbeni kpengba mabe na Nzapa. Hongo na ngangu ti aTémoin ti Jéhovah na ndo salango sioni na kodoro ti Poto ayeke lani hongo na ngangu ti yingo ti Nzapa. A yeke mbeni fango na gigi ngangu ti nzoni so aga na lege ti mabe so yingo vulu alë na yâ ti aChrétien so ayeke na tâ be-ti-molenge (aGalate 5:22, 23). Na yâ sese ti laso, so sioni asi singo dä, a yeke mbeni ye ti manda so azo kue alingbi ti bâ ni na nene ni.

[Afoto na lembeti 5]

Frieda Jess (fadeso Thiele) na ngoi so a gbu lo nga fadeso

[Afoto na lembeti 7]

Ádám Szinger na ngoi ti kangango lo nga fadeso