Mbaï ti fini

Ndo so a tokua e dä aga tâ kodoro ti e

TËNË TI DICK WALDRON

A yeke lani septembre 1953, na mbeni dimanche na bekombite. E si na Afrika ti Mbongo-do (fadeso Namibie) ade a sala yenga oko pëpe na e leke tele ti e ti mû mbeni kota diskur na Windhoek, kota kodoro ni. Ye nyen apusu e lani ti londo kâ na Australie ti ga na kodoro ti Afrika so? A yeke ngbanga ti so mbi, wali ti mbi, nga na ambeni maseka-wali ota, e ga amissionnaire ti nzo tënë ti Royaume ti Nzapa.​—Matthieu 24:14.

MBI bâ gigi na yâ mbeni kodoro so ayo kâ na mbage ti sese, na Australie, na 1914, ngu so achangé sese kue. Lâ ti pendere ti mbi atï tâ gi na ngoi ti Kota Kpale ti Mosoro, na ndali ni a yeke ngbanga ti mbi lani ti mû mbage ti mbi na gingo kobe ti yanga teti sewa ti mbi. Kua ayeke lani dä pëpe, me mbi sigigi na mbeni kode ti fango andaramba ti ngonda, so asi singo lani na Australie. Tongaso, kota ye so mbi sala ti mû kobe na sewa ti mbi ayeke mungo nyama ti ndaramba lakue lakue.

Kozoni si Use Bira so Amû sese Kue asungba na ngu 1939, mbi wara lani lege ti sala kua na yâ mbeni ndokua so abâ lege ti abus nde nde ti gbata ti Melbourne. Akoli ndulu na 700 ayeke sala lani kua kâ. Ambeni asala kua na ndapelele, ambeni na lakui. Na tongana mbi sala kua na ndapelele wala na lakui, mbi yeke tingbi na awagbotongo abus ni nga na azo so amû nginza ti bus ni na tïtî azo nde nde. Mbi yeke hunda ka ala, “Mo yeke ti vorongo wa?” nga ye so ala mä na bê dä. Oko zo so amû lani akiringo tënë so adë bê ti mbi aduti mbeni Témoin ti Jéhovah. Lo fa na mbi tënë so Bible atene na ndo paradis na sese, so azo so akpe mbito ti Nzapa ayeke duti ande dä lakue lakue.​—Psaume 37:29.

Na oko ngoi ni, mama ti mbi nga atingbi na aTémoin ti Jéhovah. Mingi ni, tongana mbi hunzi ti sala kua ti bï si mbi kiri na yanga-da, mbi yeke wara ka na tele ti kobe ti mbi, mbeni numéro ti Consolation (fadeso Réveillez-vous!). Ye so mbi diko lani anzere na mbi. Na pekoni, mbi bâ so a yeke tâ lege ti vorongo, na tongaso mbi bungbi oko na kongregation ni nga mbi wara batême na mai 1940.

Mbeni da ayeke ândö na Melbourne, so apionnier, wala awakua ti ngoi kue 25 ti aTémoin ti Jéhovah alango na yâ ni. Mbi gue mbi lango kâ na ala. Lâ na lâ mbi mä ala na fango peko ti apendere ye so asi na fango tënë, na ye so asala si nzara ti ga pionnier agbu mbi nga. Na nda ni, mbi sû mbeti so na yâ ni mbi hunda ti mû kusala so. A yeda na mbi na a hiri mbi ti sala kua na filiale ti aTémoin ti Jéhovah na Australie. A yeke tongaso si mbi ga oko ti azo ti sewa ti Béthel ni.

A bi mbi na kanga nga a kaï kusala ni

Mbeni kua so a mû na mbi lani ti sala na Béthel ayeke ti sala kua na amasini ti dengo keke. E yeke dë akeke ti sala na charbon, si a mû lege na akutukutu ti filiale ti tambela, ngbanga ti so bira ni asala si a yeke ngangu ti wara essence. Li ti e kue so e sala lani kua kâ ayeke 12 so a lingbi mbeni lâ ti hiri e na kua ti turugu. A ninga pëpe, a bi e na kanga teti nze omene ngbanga ti so e tene Bible amû lege na e pëpe ti sala kua ti turugu ni (Esaïe 2:4). A tokua e ti sala kua ngangu na yâ ti yaka ti mbeni da ti kanga. Mara ti kua wa si ala mû na e ti sala ni? Mbeni ye nde pëpe, tâ gi kua ti dengo akeke so e manda ti sala kozoni na Béthel!

Teti so e sala kua ti e nzoni na ndo ti dengo akeke ni, zo so abâ lege ti da ti kanga ni amû na e mbeni Bible nga na ambeti ti e, atâa so a ke na e na ngangu ti wara mara ti ambeti tongaso. A yeke gi na ngoi so la si mbi manda mbeni kpengba ye na ndo songo ti azo. Tongana mbi yeke sala lani kua na Béthel, mbeni ita ayeke dä so mbi na lo e mä tele oko pëpe. A yeke ngbanga ti so salango ye ti tele ti lo ayeke gi nde na ti mbi. Ti mo, zo wa si a zia mbi legeoko na lo na da ti kanga ni? Tâ gi ita ni so. Ti so e yeke biani na ngoi ti hinga tele nzoni, na ye so asala si e ga biani akota kamarade.

Na pekoni, a kanga lege na kusala ti aTémoin ti Jéhovah na Australie. A mû anginza ni kue, nga nginza so angbâ na aita ti Béthel ayeke ye oko pëpe. Mbeni lâ, mbeni oko ti aita ni aga na mbi lo tene: “Dick, mbi ye ti gue na ville ti fa tënë kâ kete, me mbi yeke na poro pëpe, gi aporo ti kua.” Tele ti mbi anzere lani ti mû maboko na lo, na tongaso lo yü poro ti mbi na lo gue na ville.

A ninga pëpe, tënë atï na mê ti e so a gbu lo na a bi lo na kanga ngbanga ti so lo fa tënë. Mbi kanga bê gbä mbi tokua na lo mbeni kete mbeti, so na yâ ni mbi tene: “Bê ti mbi ayeke na vundu ndali ti ye so asi na mo. Me mbi yeke na ngia so a yeke mbi la si mbi yü poro ni so lani pëpe.” Me, kete na pekoni, a gbu nga mbi na a bi mbi na kanga ti fani use ni ngbanga ti dutingo nde ti mbi. Tongana mbi sigigi na kanga ni awe, a hunda mbi ti bâ lege ti yaka so na lege ni sewa ti Béthel ayeke wara na kobe ti lo. Na ngoi ni kâ, e sö benda na yâ mbeni fango ngbanga, na a zi lege na aTémoin ti Jéhovah ti sala akusala ti ala.

Mbi mû mbeni wali so afa tënë na wâ

Tongana mbi yeke sala lani kua na ndo ti fango yaka ni, tënë ti mariage akomanse ti ga na li ti mbi biani, na mbi to nda ti ye tënë ti mbeni ita-wali so ayeke wakua ti ngoi kue. Iri ti lo ayeke Coralie Clogan. Âta ti Coralie ti wali aduti lani kozo zo na yâ sewa ti lo ti sala nzara ti tënë ti Bible. Tongana lo ga ndulu na kuâ, lo tene na Vera, mama ti Coralie: “Fa na amolenge ti mo ti ye Nzapa na ti sala na lo, si mbeni lâ e tingbi tele na yâ Paradis na sese.” Na pekoni, mbeni pionnier asi na da ti Vera na lo mû na lo mbeti Des millions de personnes actuellement vivantes ne mourront jamais! A yeke ge si lo to nda ti bâ nene ti atënë so. Mbeti ni so ague na Vera ti yeda so Nzapa aye si azo aduti na ngia na ndo sese so ayeke ga ande mbeni paradis (Apocalypse 21:4). Lo wara batême na tongo nda ti angu 1930. Nga tongana ti so mama ti lo awa lo dä, lo mû maboko na amolenge ti lo ti wali ota, Lucy, Jean, na Coralie, ti ye Nzapa. Ye oko, babâ ti Coralie ake lani na ngangu atënë ti mabe ti sewa ti lo, tongana ti so Jésus atene kozoni awe, so fade mara ti ye tongaso ayeke si na yâ ti asewa.​—Matthieu 10:34-36.

Na yâ ti sewa ti Clogan, amolenge ni kue ahinga ti pika mozoko. Coralie apika ti lo violon, nga na ngu 1939, tongana lo yeke na ngu 15, lo wara diplôme ti mozoko. Sungbango ti Use Bira so Amû Sese Kue asala si Coralie agbu li ti lo ngangu na ndo gigi ti lo ti kekereke. Ngoi asi fadeso awe ti tene lo soro ye so a lingbi lo sala na yâ fini ti lo. Aye ni ayeke use: kozoni, lo lingbi ti ga mbeni kota zo na yâ mozoko. Kota Orchestre ti Melbourne ahunda lo awe ti pika mozoko legeoko na ala. Use ni, lo lingbi ti mû ngoi ti lo kue na kota kusala ti fango tënë ti Royaume. Na peko ti so ala gbu li ti ala na ni nzoni awe, Coralie na aita ti lo use kue awara batême na ngu 1940 na ala leke tele ti ala ti mû kusala ti fango tënë ti ngoi kue.

Gi kete na peko ti so Coralie asoro ti mû kusala ti ngoi kue, Ita Lloyd Barry, mbeni oko ti aita so amû li ni na filiale ti Australie nga so na pekoni aga mbeni oko ti Wabatango Bungbi ti aTémoin ti Jéhovah, aga amû mbeni diskur na Melbourne. Lo tene na Coralie: “Mbi yeke kiri na Béthel la. Mo ye ti ga na mbi ti duti mbeni oko ti azo ti sewa ti Béthel ni pëpe?” Coralie ayeda na bê kue.

Na ndembe so a kanga lege na kusala ti e na ngoi ti bira ni, Coralie na ambeni ita-wali ti Béthel ni asala kota kua ti mû ambeti so a sû na ndo Bible na aita ti Australie. Biani, mingi ti ambeti so a sigigi, a yeke ala si asala ni, na Ita Malcolm Vale amû li ni. Ala leke na ala pete ambeti Le monde nouveau nga na Enfants. Nga na yâ ti angu use so a kanga lege na kusala ni, anuméro ti Tour ti Ba Ndo kue asigigi.

Ti tene azo ti lapolisi agbu ala na ndo ni pëpe, a gue na amasini ti petengo ambeti ni na ando 15 tongaso. Na tapande, na mbeni ndo ni, a pete lani ambeti so a sû na ndo Bible na gbe ti mbeni kota da, so na yâ ni a yeke pete mbeni mbeti nde ti handa na lê ti azo. Tongana ita-wali so ayeke yamba azo na yâ da ni abâ so mbeni ye atambela na lege ni pëpe, lo yeke pete gi mbeni ye so atoto na gbe ni ti mû lege na aita-wali ni ti honde ambeti ni kozoni si mbeni zo alingbi ti to nda ti gi yâ ni.

Mbeni lâ, tongana a ga ti gi yâ ti da ni, bê ti aita-wali ni afâ ti bâ so mbeni Tour ti Ba Ndo angbâ dandara na ndo ti table. Zo ti lapolisi ni alï, lo zia bozo ti lo tâ gi na ndo ti Tour ti Ba Ndo ni, na lo to nda ti gi yâ ti da ni. Tongana lo wara ye oko pëpe, lo mû bozo ti lo na lo sigigi!

Tongana a zi lege na kusala ni awe nga a kiri na da ti filiale ni na aita, mingi ti aita-wali so ague asala kua ti pionnier spécial. A yeke na ngoi so la si Coralie ayeda ti gue na Glen Innes. Tongana e mû tele awe na 1 janvier 1948, mbi na lo e gue kâ. Na ngoi so e zia kodoro ni so na e gue na mbeni ndo nde, mbeni kongregation abâ gigi lani awe na so ayeke maï nzoni.

Na pekoni a tokua e na Rockhampton, me e wara mbeni ndo ti lango kâ pëpe. Tongaso, e leke mbeni tente na yâ ti mbeni yaka ti mbeni zo so asala nzara ti tënë ni. E lango dä anze gumbaya. E lingbi fade ti lango dä aninga, me tongana e si na ngoi ti ngu, mbeni kota pupu ti ngu asuru yâ ti tente ni kete kete, nga mbeni ngangu ngu-nzapa ahon na ni kue.

E gue na mbeni kodoro wande

So e de lani na Rockhampton, e wara mbeni mbeti so ahiri e ti gue ti sala klase 19 ni ti Ekole ti Guiléad teti kusala ti missionnaire. Na a yeke tongaso si, na peko ti so e wara diplôme ti e na ngu 1952, a tokua e na kodoro so a hiri ni lani Afrika ti Mbongo-do.

Hio, amokonzi ti Chrétienté afa tënë ti bê ti ala na ndo kua ti e ti missionnaire. Lakue lakue, na dimanche, teti ayenga omene, ala luti na ndo so ala fa tënë dä, ala tene na akongregation ti ala ti sala hange na e. Ala tene na azo ni ti zi yanga-da na e pëpe nga ti mû lege na e pëpe ti diko Bible, teti so a lingbi ti bi tomboka na li ti ala. Na mbeni ndo, e zia ambeni ambeti, me pasteur ni amû peko ti e da na da na lo ro ambeti ni so kue. Mbeni lâ, tongana e yeke na biröo ti lo, e bâ so lo yeke na gbâ ti ambeti ti e.

A ninga pëpe, ngorogbia ti kodoro ni ato nda ti hunda tele ti lo na ndo kusala ti e. Lo tene so peut-être e bungbi na aCommuniste, na so kue a yeke gi amokonzi ti lege ti vorongo si ayeke na gbe ni. Tongaso a zia nzoroko ti li ti maboko ti e na lê ti mbeti, na a hunda tënë na ambeni zo so e fa tënë na ala. Atâa kangango lege so kue, wungo ti azo so ague na abungbi ti e ague gi na li ni guengo.

Gi so e si lani na kodoro ni, e duti na kota nzara ti fa tënë ti Bible na a-Ovambo, aHerero, na aNama. Ye oko, a yeke lani ngangu. Na ngoi ni kâ, Afrika ti Mbongo-Do aduti na gbe ti komandema ti ngorogbia ti Afrika ti Mbongo, so azia kangbi na popo ti amunzu na azo vuko. Me teti so e yeke amunzu, ngorogbia agbanzi e ti fa tënë na ando so gi azo vuko si ayeke dä. Ngoi na ngoi, e hunda ti gue kâ, me ngorogbia ni ake.

Ngu use ahon na peko ti so e si na kodoro ni, mbeni ye so e ku pëpe asi na e. Coralie amë ngo. Na octobre 1955, e dü molenge ti e ti wali Charlotte. Atâa so e lingbi ti ngbâ ti sala kua ti missionnaire mbeni pëpe, mbi wara mbeni kua ti nginza so amû ngoi ti mbi mingi pëpe na mbi ngbâ ti sala kusala ti pionnier teti kete ngoi.

A kiri tënë na asambela ti e

Na ngu 1960, mbeni kpale nde asi na e. Coralie awara mbeni mbeti so afa atene tele ti mama ti lo aso ngangu, na tongana lo gue pëpe, lo yeke kiri ti bâ lê ti mama ti lo ni mbeni pëpe. Tongaso, e leke ti zia Afrika ti Mbongo-do na ti kiri na Australie. Me e ye ti bâ mbeni ye asi. Tâ gi na yenga so e ye ti gue, ngorogbia ti kodoro ni amû na e mbeti so azi lege na e ti lï na yâ gbata ti Katutura, so gi azo vuko si alango dä. E yeke sala nyen fadeso? E yeke kiri na mbeti ni na ngorogbia ni na peko ti so e tiri ngangu teti angu mbasambala ti wara ni? E lingbi ti tene gi so ambeni zo alingbi ande ti ga ti hunzi kua so e komanse so awe. Me a yeke mbeni matabisi so alondo na Jéhovah pëpe? Mbeni kiringo tënë na asambela ti e pëpe?

Hio, mbi mû mbeni desizion. Mbi yeke ngbâ ti mbi, ngbanga ti so tongana e kue e gue na Australie, peut-être ngorogbia ni ayeke mû na e pëpe mbeti ti ngbâ biaku na kodoro ni, mbeti ni so e tiri ndali ni ngangu mingi. Na ndade ni, mbi gue mbi zi iri ti mbi na popo ti azo so ayeke mû bateau ni, na mbi tokua Coralie na Charlotte na Australie si ala ngbâ kâ aninga kete.

Tongana ala gue awe, mbi to nda ti fa tënë na kodoro ti azo vuko ni so. Nzara ti mango tënë ni so azo ni afa ayeke ye ti dongo bê mingi. Na ngoi so Coralie na Charlotte akiri, azo mingi ti yâ ti kodoro ti azo vuko so ayeke ga na abungbi ti e.

Na ngoi ni kâ, mbi yeke na mbeni gbagbara kutukutu so na lege ni mbi yeke yô azo so asala nzara ti tënë ni ti gue na ala na abungbi. Mbi yeke yô azo mbasambala, miombe, wala gumbaya na yâ kutukutu ni na mbi gue mbi zia ala na abungbi ni. Mbi kiri mbi gue mbi yô ambeni tongaso na mbi zia ala. Mbi sala tongaso lege osio wala oku teti abungbi oko oko. Tongana ndangba zo ni asigigi na yâ kutukutu ni, Coralie ayeke hunda ka na ngia: “Mo honde ambeni na ndo wa?”

Ti lë lengo mingi na yâ fango tënë, e bâ so e yeke na bezoin ti ambeti na yanga ti kodoro ti azo ni so. Tongaso, mbi wara matabisi ti leke si a kiri peko ti tract Gigi na yâ fini sese (Angl.) na ayanga ti kodoro osio: Herero, Nama, Ndonga, na Kwanyama. Azo so akiri lani peko ti tract ni ayeke azo so ahinga mbeti nzoni na so e yeke manda Bible na ala. Me a lingbi mbi duti na tele ti ala ti hinga biani so ala kiri peko ti atënë ni oko na oko nzoni. Nama ayeke mbeni yanga ti kodoro so atënë ti yâ ni ayeke mingi pëpe. Na tapande, mbi yeke gi lani ti fa nda ti tënë so: “Na tongo nda ni Adam ayeke lani mbilimbili-kue.” Zo so akiri pekoni akoto li ti lo, lo tene so a yeke ngangu na lo ti dabe lo na mbeni tënë na yanga ti Nama so akiri pekoni na “mbilimbili-kue”. Na nda ni lo tene: “Mbi wara awe. Na tongo nda ni Adam ayeke tongana mbeni lê ti keke so abe nzoni.”

E wara ngia na ndo so a tokua e dä

Angu 49 tongaso ahon awe ngbele ye na ngoi so e si na kodoro so, so fadeso ahiri ni Namibie. E yeke na bezoin mbeni pëpe ti wara mbeni mbeti so amû lege na e ti lï na ando so gi azo vuko si alango dä. Namibie ayeke fadeso na gbe ti komandema ti mbeni fini ngorogbia so mama-ndia ni abâ azo kue oko. Laso, na Windhoek, e yeke na akota kongregation osio so ayeke bungbi tele na yâ ti apendere Da ti Royaume.

E yeke pensé mingi na atënë so e mä na Guiléad: “I sala si ndo so a tokua i dä aga tâ kodoro ti i.” Na bango lege so Jéhovah aleke na aye so asi, e hinga na bê kue so lo ye lani si kodoro wande so aga tâ kodoro ti e. Fadeso e ye tënë ti aita ni, so ayeke na angobo ti salango ye nde nde. Tongana ala yeke na ngia, e nga kue e duti na ngia, tongana vundu agbu ala, e nga kue vundu agbu e. Ambeni ti afini zo so e pete lani ala na yâ kutukutu ti e na so e gue na ala na abungbi ayeke fadeso akpengba wamungo maboko na yâ ti akongregation ti ala. Ândö, tongana e si na yâ kota kodoro so na ngu 1953, azo ti kodoro ni so afa lani nzo tënë dä asi nga bale-oko pëpe. Me kete wungo ti azo so ague ngbii asi fadeso azo 1 200. A lingbi na zendo so lo mû, Jéhovah asala si na ando so e na ambeni ita e ‘lu na e zia ngu dä’, aye amaï.​—1 aCorinthien 3:6.

Tongana e bi lê ti e na peko ti bâ angu mingi ti kusala so e sala, kozoni na Australie nga fadeso na Namibie, bê ti mbi na ti Coralie anzere mingi. E yeke na beku nga e sambela si Jéhovah angbâ lakue ti mû ngangu na e ti sala ye so lo ye fadeso nga teti lakue lakue.

[Foto na lembeti 26, 27]

Guengo ti e na Rockhampton, Australie

[Foto na lembeti 27]

Hongo ti e na Ekole ti Guiléad

[Foto na lembeti 28]

Fango tënë na Namibie azia ngia na bê ti e mingi