Pasi so a bâ ti sigigi na mbeni Bible na yanga ti Grec ti fadeso

Peut-être bê ti mo ayeke dö ti hinga so na Grèce, kodoro so ngoi na ngoi a bâ ni tongana lingu ti gbungo li tongana ti so zo aye, azo abâ pasi ngangu mingi na a ninga ti wara lege ti sû peko ti Bible na yanga ti kodoro ti asenge zo. Me zo wa ayeke gi ti kanga lege si a sigigi pëpe na mbeni Bible na yanga ti Grec so na dikongo ni zo kue ayeke gbu nda ni hio? Ngbanga ti nyen azo agi ti kanga lege na ni?

MBENI zo alingbi ti pensé so azo so atene yanga ti Grec ayeke na pasa mingi, teti so a sû giriri mbeni kota mbage ti Mbeti ti Nzapa na yanga ti kodoro ti ala. Ye oko, yanga ti Grec so azo ayeke tene laso ayeke tâ nde mingi na yanga ti Grec so a sû na Bible ti Septante so akiri peko ti Genèse juska Malachie so asû kozoni na Hébreu, na a yeke nga nde mingi na Grec so aChrétien asû na abuku so alondo na Matthieu ti si na Apocalypse. Biani, na yâ asiècle omene so ahon, mingi ti azo so atene yanga ti Grec abâ ti ala yanga ti Grec so a sû na Bible tongana mbeni fini yanga ti kodoro, a yeke ngangu mingi na ala ti gbu nda ni. A zia laso afini tënë na place ti angbele ni, na kode ti salango tënë ti azo ni agbian.

Ambeni ngbele kugbe ti ambeti ti Bible ti giriri so aninga ngbele ye ti londo na siècle ota ti si na siècle 16, afa na gigi ngangu so a sala ti sû peko ti Bible ti Septante na mbeni yanga ti Grec so abâ gigi na pekoni. Na siècle ota, Grégoire, évêque ti Néo-Césarée (ti londo na ngu 213 ti si na 270 ti ngoi ti e), asû peko ti buku ti Zo-ti-fa-tene na yâ Bible ti Septante na mbeni yanga ti Grec nde so atënë ni akpengba oko pëpe tongana a haka ni na kozo yanga ti Grec ni. Na siècle 11, mbeni Juif so iri ti lo ayeke Tobias ben Eliezer, na so alango na Macédoine asû na yanga ti Grec so asenge zo ayeke tene ni ka, ambeni mbage ti abuku ti Genèse, Exode, Lévitique, Nombre, na Deutéronome so a wara ni na yâ Bible ti Septante. Lo sala même kusala na akode ti sungo agere ti mbeti ti aHébreu teti nzoni ti aJuif ti Macédoine so ayeke tene gi yanga ti Grec me so ayeke diko mbeti na Hébreu. A sigigi na abuku so kue na yanga ti Grec so na Constantinople na ngu 1547.

Mbeni kete lumière na popo ti bingo

Na pekoni so ambage ti Kodoro-togbia ti Byzance so na yâ ni azo ni ayeke tene gi yanga ti Grec atï na maboko ti a-Ottoman na siècle 15, a zia gi tongaso mingi ti azo ti kodoro ni si ala manda mbeti pëpe. Église Orthodoxe, atâa so lo wara kota pasa mingi na gbe ti komandema ti a-Ottoman, lo bâ ndo oko pëpe na ndo kundu ti lo si azo ni aga awadengo yaka wala asenge wakua so ayeke na yâ kota nzinga na so ahinga mbeti oko pëpe. Thomas Spelios, mbeni wasungo mbeti ti Grèce atene: “Ye so agbu bê ti Église Orthodoxe na ti awafango ye ti lo ngangu mingi ayeke ti gi ti bata azo ti lo si ala yeda pëpe na lege ti vorongo ti Islam nga na atënë so aCatholique ti Rome ayeke maï ni. Ye ti pekoni ayeke so lege ti mandango ye na yanga ti Grec ague na li ni pëpe.” Na yâ mara ti ngoi tongaso, so beku oko ayeke dä pëpe, azo so andoye Bible abâ so a yeke nzoni ti mû na azo so ayeke na yâ akpale, dengo bê na hungo tele so alondo na buku ti Psaume na yâ Bible. Ti londo na ngu 1543 ti si na ngu 1835, a sû peko ti buku ti apsaume lege 18 na yanga ti Grec so azo ayeke tënë kâ.

A sû ti fani oko ni mbage ti Bible so alondo na Matthieu ti si na Apocalypse kue na yanga ti Grec na ngu 1630, na a yeke Maximus Callipolites, mbeni moine ti Grèce na Callipolis si asala ni. Ye so atambela lani na gbe ti fango lege na bango ndo ti Cyril Lucaris, évêque ti Constantinople so aye lani ti leke ambeni tënë ti mabe na yâ Église Orthodoxe. Ye oko, na yâ église ni, Lucaris ayeke lani na awato so ayeke zi lege pëpe si a tara ti ga na afini tënë na yâ église wala so ayeke yeda pëpe si a sû peko ti Bible na yanga so asenge zo ayeke tene.a A tene so lo bele mabe na a fâ lo ndali ni na petengo go ti lo ngangu na mbeni ye juska lo kui. Atâa so kue, na ngu 1638, a sigigi na aBible ndulu na 1 500 so Maximus akiri pekoni ni na yanga ti Grec. Teti fini Bible so asigigi na ni so, angu 34 na pekoni, kota bungbi ti a-Orthodoxe ti Jérusalem atene so ‘a lingbi asenge zo adiko Mbeti ti Nzapa pëpe, me gi ala so agbu nda ti akpengba ye ti yingo na pekoni so ala gi nda ni nzoni.” So ti tene a lingbi gi amokonzi ti lege ti vorongo so ahinga ye mingi si adiko Mbeti ti Nzapa.

Na ngu 1703, Seraphim, mbeni moine Grec ti zoa ti Lesbos, atara ti sigigi na Londres, mbeni Bible ti Maximus so a kiri a leke peko ti ambeni tënë ti yâ ni. Tongana yangbo ti gbia ti Angleterre ake ti mû maboko na lo na lege ti nginza tongana ti so a ze kozoni, lo mû nginza ti lo mveni ti sala si a sigigi na ambeti ni. Na yâ akpengba kozo tënë ti lo na ndo mbeti ni, lo fa nene ni teti “Chrétien oko oko so aye Nzapa” ti diko Bible, na lo bi tënë na li ti akota zo ti église na tenengo so “ala gi ti kanga ndo ti asioni salango ye ti ala na salango si asenge zo ahinga ye oko pëpe na ndo Tënë ti Nzapa.” Tongana ti so zo alingbi ti ku tele ti lo dä, awato ti lo ti Église Orthodoxe agbu lo na Russie na atokua lo yongoro na Sibérie; lo kui kâ na ngu 1735.

Na salango tënë ti kota nzara ti hinga aye na lege ti yingo, so azo so ayeke tene yanga ti Grec ayeke na ni na ngoi ni so, mbeni mokonzi ti lege ti vorongo so ayeke Grec amû tënë so na ndo fini Bible ti Maximus so asigigi na pekoni, lo tene: “A yeke lani na ndoye nga na kota nzara ni si aGrec awara Bible ti Nzoni-Kue so, nga na ambeni nde. Ala diko ni. Ala bâ so a dë vundu so ayeke na bê ti ala, na mabe ti ala na Nzapa . . . aga kota ahon.” Ye oko, akota zo ti lege ti vorongo ti ala ayeke na mbito teti tongana azo agbu nda ti Bible, biani fade ala yeke bâ polele so atënë ti mabe na asalango ye ti amokonzi ti lege ti vorongo ague nde na Mbeti ti Nzapa. Ni la, na ngu 1823 nga na ngu 1836, ndokua ti évêque ti Constantinople ato mbeni mbela so ahunda ti zö na wâ aBible tongaso kue so a yeke wara.

Mbeni wasungo peko ti Bible so ayeke na mbito pëpe

A yeke na popo ti ngangu kengo tënë tongaso nga na kota nzara ti azo ti hinga Tënë ti Nzapa, si mbeni kota zo abâ gigi so ayeke sala ande kpengba kusala ti sû peko ti Bible na yanga ti Grec so azo ayeke tene lakue. Koli ti ngangu so ayeke Neofitos Vamvas, mbeni kota wamandango ayanga ti kodoro na wagingo nda ti ye na ndo Bible, so azo mingi abâ lo tongana mbeni oko ti “Akota wafango ye ti mara ni.”

Vamvas abâ biani so a yeke ndali ti Église Orthodoxe si asenge zo ahinga ye oko pëpe na lege ti yingo. Lo mä na bê biani so ti zingo azo na lege ti yingo, a lingbi a sû peko ti Bible na yanga ti Grec so asenge zo ni ayeke tene na ngoi ti lo. Na ngu 1831, na lege ti mungo maboko ti ambeni wagingo nda ti ye nde, lo to nda ti sû peko ti Bible na yanga ti Grec ti awandara ni. Na ngu 1850, a sigigi na Bible ni kue so lo kiri pekoni. Teti so Église Orthodoxe Grec ake ti mû maboko na lo, lo sala kusala maboko na maboko na British and Foreign Bible Society (BFBS), ti sigigi na ti kangbi bible ti lo ni. Église ahiri lo “mbeni Protestant”, na kete na pekoni, azo kue akpe lo.

Na kiringo peko ti Bible ti lo so, Vamvas atara gi ti mû peko ti atënë so ayeke na yâ ti Bible ti Roi Jacques, na tongaso ambeni faute ti Bible ti Roi Jacques ni asigigi nga na yâ ti bible ti lo ngbanga ti so nzoni hingango ye na ndo Bible nga na ayanga so a sû na ni ayeke lani dä mingi pëpe na ngoi ni. Atâa so kue, teti angu mingi, a yeke gi oko Bible so azo awara lege ti diko ni so aga ndulu kete na yanga ti Grec ti ngoi ni. Ye so anzere na e ayeke so a lingbi ti wara fani osio na yâ ni tâ iri ti Nzapa, so a sû ni “Ieová”.—Genèse 22:14; Exode 6:3; 17:15; aJuge 6:24.

Bango ndo ti mingi ti azo ayeke lani tongana nyen na mbage ti Bible so nga na ambeni nde so na dikongo ni zo alingbi ti gbu nda ni hio? E lingbi ti tene gi so azo awara lani kota ngia mingi! Na yâ mbeni bateau so ayeke gue na mbage ti mbeni oko ti azoa ti Grèce, mbeni wakango aBible ti BFBS abâ so “abateau mingi aga na mbage ti lo, ala si singo na amolenge so aga ti vo [aBible], a sala si wakango ye ni abâ so a lingbi . . . lo hunda na capitaine ti bateau ni ti tene bateau ni ague na ala na mbeni ndo nde”, tongaso pëpe lo yeke kä aBible ni kue gi na ndo oko! Me awato ni abâ ye so gi na lê pëpe!

Aprêtre Orthodoxe agboto mê ti azo na ndo aBible so. Na tapande, na yâ gbata ti Athènes, a gbu aBible na ngangu na maboko ti azo. Na ngu 1833, évêque ti Église Orthodoxe na Crète azö na wâ “aFini Testament” so lo wara na yâ mbeni monastère. Mbeni prêtre ahonde mbeni Bible ni oko, na azo ti akete kodoro so ayeke ndulu na monastère ni ahonde nga aBible ti ala juska na ngoi so évêque ni azia zoa ni na ahon.

Angu kete na pekoni, na ndo zoa ti Corfu, Kota Bungbi ti Nzoni-kue ti Église Orthodoxe ti Grèce agbanzi azo ti diko Bible ti Vamvas. A gbanzi kango ni, na ti aBible ni so a sigigi na ni awe, a futi ni kue. Na ndo azoa ti Chios, Síros, na Mykonos, amokonzi ti vorongo ti ndo ni afa kengo ndo ti ala na mbage ti Bible so na zongo ni na wâ. Me na pekoni, a yeke sala nga ambeni ye nde ti kanga lege na azo ti kiri ti sû Bible ni na yanga ti Grec.

Mbeni gbia-wali asala nzara ti Bible

Na yâ angu 1870, Gbia-wali Olga ti Grèce abâ so mingi ti azo ti kodoro ni ade ti hinga ye mbilimbili pëpe na ndo Bible. Teti lo mä na bê so hingango ye ti Mbeti ti Nzapa ayeke dë bê ti mara ni nga ayeke mû ngangu na lo, lo bi bê ti wara Bible na mbeni yanga ti Grec so akpengba pëpe tongana ti Bible ti Vamvas.

Na hondengo ni, Prokopios so ayeke mokonzi ti a-évêque ti Athènes nga na kota bua ti Kota Bungbi ti Nzoni-kue awa gbia-wali ni ti sala tongaso. Ye oko, tongana gbia-wali ni ahunda na Kota Bungbi ti Nzoni-kue ni ti zi lege na lo ti sala kusala so, ala ke. Atâa so kue, lo ngbâ gi dä, na lo kiri lo hunda ti tene a zi lege na lo, me a kiri a ke ni na lo ti fani use, na ngu 1899. Lo hon nde na desizion ti ala so ake na lo ti sala kusala so, na lo leke ti sigigi na mbeni kete wungo ti aBible ni na nginza ti lo mveni. Ye so asi lani na ngu 1900.

Awato azia pëpe

Na ngu 1901, The Acropolis, mbeni kota mbeti-sango ti Athènes, asigigi na Évangile ti Matthieu so Alexander Pallis, wasungo mbeti na Liverpool, na Angleterre, asû pekoni na yanga ti Grec so asenge zo ayeke tene. Ti bâ ni, ye so apusu lani Pallis na amba ti lo ti sala ni ayeke ti ‘fa ye na aGrec’ na ti “mû maboko na mara ni ti sigigi” na yâ kpale.

Awamandango mbeti ti Église Orthodoxe nga na awafango ye na ala atene so kusala ti Pallis ayeke “lege ti he na ngia aye ti ngele ngangu ti mara ni”, ti zonga Buku ti Nzoni-Kue. Évêque Joakim III ti Constantinople asigigi na mbeni mbeti so ake Bible ni. Papa ni aga tënë ti poroso, na abungbi ti azo ti poroso so ayeke tiri na popo ti ala asala kusala na ni na mbeni lege so ayeke nzoni pëpe.

Mbeni kota mbage ti angangu wasungo mbeti-sango ato nda ti kasa Bible ti Pallis ni, na tenengo so ala so ayeda na ni ayeke “azo so abele so Nzapa ayeke dä”, “azo so abele mabe”, na “awatokua ti angangu ti komande ti awande” so agi ti kinda nzoni dutingo ti aGrec. Ti londo na lango 5 ti si na 8 ti nze ti novembre ngu 1901, ambeni zo ti Église Orthodoxe ti Grèce so aluti ngangu gi na ndo tënë ti mabe ti ala apusu awamandango mbeti ti londo ti sala wusuwusu na Athènes. Ala londo na wusuwusu na tele ti ndokua ti The Acropolis, ala gue na ndo ti yangbo ti gbia ni, ala mû da-sendagi ti Athènes, na ala hunda ti tene azo ti komande ni alondo na ndo mbata ti ala. Na yâ kota ngoi ti wusuwusu so, tingbingo tele ti azo ni na aturugu asala si a fâ azo miombe. Ndade ni, gbia amû yanga na kota évêque Prokopios ti zia kua ti lo, na alango use na pekoni, azo ti komande ni kue azia kua ti ala.

Nze oko na pekoni, awamandango mbeti ni akiri asala wusuwusu na ala zö na wâ dandara mbeni Bible ti Pallis oko. Ala sigigi na mbeni desizion ti tene a kanga lege na kangbingo Bible so, na ala hunda ti tene a fâ ngbanga ngangu na ndo zo kue so ayeke tara ande ti sala mara ti ye tongaso. Ye so aduti tongana mbeni nda ti tënë ti kanga lege si a sala kusala pëpe na Bible kue ti yanga ti Grec ti fadeso. A yeke lani ngoi ti ngangu biani!

“Tënë ti Seigneur angbâ lakue lakue”

Ti si na ngu 1924, a lungula ndia so ake salango kusala na Bible na yanga ti Grec ti fadeso. A londo na ngoi ni so juska laso, Église Orthodoxe Grec abâ so angangu ti lo ti kanga lege na azo ti hinga Bible atï na ngu kue. Na oko ngoi ni, aTémoin ti Jéhovah amaï fango ye na ndo Bible na yâ kodoro ti Grèce, tongana ti so ala sala na yâ akodoro mingi. Ngbele ye na ngu 1905, ala sala kusala na Bible ti Vamvas ti mû maboko na azo saki mingi so ayeke tene yanga ti Grec ti hinga tâ tënë ti Bible.

Tongana ngoi ayeke hon, awagingo nda ti ye na awafango ye mingi asala angangu so a lingbi ti gonda ni, ti sigigi na mbeni Bible na yanga ti Grec ti fadeso. Laso, a yeke wara aBible ndulu na 30 na yanga so, atâa ala bungbi abuku ti Bible kue wala gi mbeni mbage ni, na senge zo so ayeke tene Grec alingbi ti diko ni na ti gbu nda ni nzoni. Mbeni tâ mosoro oko na popo ti ala kue ayeke Bible ti yanga ti Grec ti Les Saintes Écritures — Traduction du monde nouveau, so a bâ gigi na ngu 1997 teti nzoni ti azo kutu 16 na ndo sese kue so ayeke tene yanga ti Grec. A yeke aTémoin ti Jéhovah si asigigi na ni, na Bible so afa peko ti Tënë ti Nzapa na mbeni lege so a yeke ngangu pëpe na zo ti diko na ti gbu nda ni hio; a gue tâ gi oko na Mbeti ti Nzapa so a sû giriri.

Pasi so a bâ ti sigigi na mbeni Bible na yanga ti Grec ti fadeso afa mbeni kpengba tënë na gigi. A fa polele so atâa angangu so zo alingbi ti sala na sioni bê ti kanga lege na ni, “Tënë ti Seigneur angbâ lakue lakue.”—1 Pierre 1:25.

[Kete Tene na Gbe Ni]

[Foto na lembeti 27]

Cyril Lucaris amû li ni ti sigigi kozoni na ambeti so alondo na Matthieu juska Apocalypse na yanga ti Grec na ngu 1630

[Lingu ti foto]

Bib. Publ. Univ. ti Genève

[Afoto na lembeti 28]

Ambeni Bible so a sû pekoni na yanga ti Grec: aPsaume so (1) Ilarion asigigi na ni na ngu 1828, (2) so Vamvas asigigi na ni na ngu 1832, (3) so Julianus asigigi na ni na ngu 1643. “Ngbele Testament” so (4) Vamvas asigigi na ni na ngu 1840

Gbia-wali Olga

[Alingu ti afoto]

A-Bible: National Library ti Grèce; Gbia-wali Olga: Culver Pictures

[Lingu ti foto ni na lembeti 26]

Papyrus: na lege ti nzobe ti The Trustees of the Chester Beatty Library, na Dublin

[Lingu ti foto ni na lembeti 29]

Papyrus: Na lege ti nzobe ti The Trustees of the Chester Beatty Library, na Dublin