Ye so mbaï ti Rome afa na e
“TONGANA mbi tiri giriri na anyama na Ephèse na lege so azo asala.” Ti ambeni zo, tënë so ayeke na 1 aCorinthien 15:32 aye ti tene so a dë ngbanga na li ti bazengele Paul ti tiri na yâ mbeni lando ti salango ngia na Rome. Atâa lo tiri wala pëpe, mara ti atiri tongaso juska na kuâ ayeke si mingi na ngoi ni kâ na yâ ti alando ti salango ngia. Mbaï afa nyen na e na ndo lando ni nga na ndo aye so ayeke sala na yâ ni?
E, aChrétien, e ye ti leke yingo-ti-hinga ti e ti gue oko na bibe ti Jéhovah. Salango tongaso alingbi ti mû maboko na e ti mû adesizion na ndo salango ngia ti ngoi ti e. Bâ bibe ti Nzapa na ndo salango ngangu, so asigigi na yâ atënë so ge: “A lingbi bê asala mo pëpe tënë ti zo so asala ngangu na zo, mo yeda na mbeni lege ti lo pëpe.” (aProverbe 3:31). Wango so amû maboko na akozo Chrétien ti fa na ala ye so ala lingbi ti sala na ngoi so tele ti azo ayeke dö dongo ti gue ti bâ ngangu tiri na popo ti azo. Na ngoi so e yeke bâ aye so ayeke tambela lani na mara ti angoi so, zia e bi bê na ye so aChrétien ti laso alingbi ti manda polele dä.
Na yâ mbeni lando ti salango ngia ti Rome, angangu zo ti tiri use, so agbakuru ti bira ayeke na tele ti ala, aluti lê na lê. Gi na ngoi so tiri ni alondo, azo ayeke hulu na adekongo na mbage ti azo ti ala ti mû wâ na ala. Tiri ni aso. Kete na pekoni, mbeni oko ti azo ti tiri ni awara akä na ngangu ayeke na lo pëpe ti ngbâ ti tiri. Lo bi agbakuru ti bira ti lo na sese na lo kuku ti fa so a hon lo na ngangu awe na ti tene a bâ mawa ti lo. Mo mä dekongo ti azo ni! Ambeni adekongo ti tene a bâ mawa ti zo ni, ambeni a ye si a fâ lo. Lê ti ala kue aturne na mbage ti togbia ni; na lege ti aye so ala hunda, togbia ni alingbi ti mû yanga ti tene a zia zo ni na fini wala a fâ lo.
Azo ti Rome aye mingi ti bâ tiri na popo ti angangu zo. Bê ti mo alingbi peut-être ti dö ti mä so a yeke sala giriri mara ti atiri tongaso na ngoi ti lungo kuâ ti ambeni kota zo ti kodoro ni. Ambeni zo apensé ti ala so agunda ti angangu tiri so alondo na asandaga ti zo so a-Osque na aSamnite, azo ti kodoro so fadeso a hiri ni Italie Centrale, amû giriri. A mû asandaga so ti dë na bê ti ayingo ti akuâ. A hiri lani mara ti atiri so munus, wala “matabisi” (tongana a yeke mingi, a hiri ni munera). Kozo tiri so a sala tënë ni na Rome ayeke na ngu 264 K.N.E. tongana azo omene atiri, use use, na yâ gala ti kango akoli-bagara. Na lungo kuâ ti Marcus Aemilius Lepidus, azo 44 atiri use use. Na lungo kuâ ti Publius Licinius, azo 120 atingbi nga tele. Na ngu 65 K.N.E., Jules César atokua azo 640 na yâ lando ti tiri use use.
Wasungo-mbaï Keith Hopkins atene: “Lungo kuâ ti akota zo aga ye ti maïngo na aye ti poroso. Tënë oko so ayeke nga na gunda ti angia so ayeke sala na ngoi ni kâ . . . ngbanga ti so a nzere mingi na azo ti kodoro so ayeke ga ande ti sala vote. Biani, ye so asala si angia ti tiri ni aga lakue pendere mingi a yeke ngbanga ti so akota zo ti poroso ayeke gbugburu tele ti wara kota ndo.” Ti si na ngoi ti komandema ti Auguste (ngu 27 K.N.E. ti si na ngu 14 N.E.) munera ni aga amatabisi ti nginza mingi so amû ti zia ngia na bê ti azo. A yeke akota zo ti kodoro ni so ayeke na mosoro mingi si asala ni ti wara kota ndo.
Azo ti tiri ni na ye so a fa na ala
Mo lingbi peut-être ti hunda tele ti mo, ‘Azo wa si ayeke tiri ni?’ Biani, azo ni so alingbi ti duti angbâa, asioni zo so a dë ngbanga ti kuâ na li ti ala, azo so a gbu ala na bira, wala asenge zo so ayeke gi na nzara ti sala ni, wala so aye si iri ti ala awu na aye ti wara mosoro. Azo so kue so amanda ti tiri na yâ a-ekole so akpa da ti kanga. Buku Giochi e spettacoli (Asalango ngia) atene so na ndembe so ala yeke manda ti tiri, ‘ambeni zo ayeke bâ ndo na tele ti ala lakue. Andia ti ala ni ayeke ngangu mingi, na ala yeke wara apika ti sioni . . . Aye so asala si mingi ni, ambeni ayeke fâ tele ti ala na ayeke londo ti ke yanga.’ Kota ekole ni so ayeke na Rome ayeke na akete kubu teti azo saki ota. Zo oko oko ayeke na ye ti lo ti manda. Ambeni ayeke tiri na yungo aye ti bata na tele ti ala, ala yeke na vala, na azeme; ambeni nde ayeke tiri na gbanda nga na likongo ti yanga ota. Me a fa na ambeni zo ni ti tiri na anyama ti ngonda, tiri so a hiri ni gingo nyama. Paul alingbi ti bi bê ti lo lani na ndo mara ti aye tongaso?
Azo so aleke angia ni alingbi ti hunda maboko ti awadengo buze so ayeke hiri amaseka-koli ti ngu 17 wala 18 ti fa na ala lege ti tiri. Kango azo na ngbâa aga lani na nginza mingi. Bâ mbeni ngia ni, so ayeke nde mingi, so Trajan aleke ti sala na matanga ti hongo na ngangu: lo mû azo 10 000 na anyama 11 000 ti tiri na popo ti ala.
Ye so ayeke tambela na yâ lando ni
Na lando ni, a bata andapelele ni teti gingo anyama. Peut-être a pusu na ngangu anyama ti ngonda na yâ lando ni. Azo aye mbilimbili ti bâ tiri na popo ti koli-bagara na ours. Mingi ni a kanga ala na tele ti mba, na ala tiri juska mbeni oko akui. Na pekoni mbeni zo afâ nyama so angbâ na fini. Mbeni ye so azo aye ni mingi nga ayeke tiri ti abamara na aze, wala ti adoli na a-ours. Awagingo nyama ayeke fa akode ti ala na gigi na fango anyama ti ngonda so ayeke nde so a gbu ala na yâ ambage kue ti kodoro-togbia ti Rome, atâa ngele ti ala ayeke ngangu tongana nyen. Ala tiri na aze, amasaragba, ambimba, agiraffe, agbongo, azambala, ambo ti ngonda, avongba nga na alekpa.
Lege so aleke na ando ni pendere asala si azo alingbi girisa atiri ni pëpe. A zia atênë, akeke nga na ngu na ndo ti lando ni, mo bâ mo tene ye ni ayeke si na yâ ti gbako mveni. Na yâ ti ambeni lando, singingo ti anyama ni akpa gi ye ti magie; ala sigigi na lege ti mbeni dû so a sala na gbe ti sese. Hingango pëpe ye so nyama ni ayeke sala ande akiri azia nzara ni na bê ti azo. Me tongana a bâ ni nzoni, ye so asala si atiri ni anzere mingi na azo ayeke pasi so asala na azo wala na anyama.
Kapa ti peko ayeke fango zo. A sala ngangu mingi ti tene aye so aduti nde na ti ambeni. A fa ye ni tongana fango peko ti apande, me na yâ ni azo ti salango ni akui ti tâ tënë ni.
Ti apeko ti midi ni, abungbi ti azo ti tiri nde nde atingbi tele. Ala yeke na agbakuru ti bira nga na akode ti tiri nde nde. A yeke yü bongo ti nzapa ti ndo ti akuâ wala ti enfer na ambeni zo so agboto akuâ ni na gigi.
Aye so a sala na ndo ti azo
Atiri so kue so alingbi na azo ni pëpe, ni la a yeke se na zaza wala a gbi azo so ake ti tiri ni na wen ti forcé ala ti sala ni. Gbâ ti azo so aga ti bâ ni ayeke dekongo: “Ngbanga ti nyen lo yeke luti na gbele épée ni tongana mbeni buba zo? Lo yeke tiri tongana wali ngbanga ti nyen? Ngbanga ti nyen lo [ye ti] kui pëpe? Pusu lo na lê ni ma! Pika nga lo ma, zia kate ti lo senge ti wara lê ti zembe ni!” Seneca, mbeni lembe ti Rome, atene so, na mbeni ngoi ti hungo tele, a mû kete tënë so: “Zia si a fâ lakue go ti ambeni na ngoi ti hungo tele, tongaso si ndo ni adë dengo pëpe!”
A yeke ye ti dongo bê pëpe so Seneca ayeda so tongana lo kiri na yanga-da, lo “ga sioni na lo sala ye tongana nyama.” Zia e gbu li ti e nzoni na ndo tënë so zo so atene na hondengo ni pëpe. Ambeni ye ti wanguru laso alingbi ti sala si zo aga “sioni na asala ye tongana nyama”?
Na bê ti ambeni, ala lingbi ti tene so ala yeke na pasa ti kiri na yanga-da na fini. Mbeni lâ tongana mbeni zo asala buba tënë na ndo ti Domitien, togbia so amû yanga ti tene a gboto lo na ndo so lo duti dä na a bi lo na ambo. Mbeni lâ, tongana wungo ti azo ti kanga ayeke mingi pëpe ti tene a fâ ala, Caligula amû yanga ti tene a gbu mbeni mbage ti azo so aga ti bâ ndo na a bi ala na anyama. Na tongana amasini ti ndo ti salango ngia ni atambela tongana ti so bê ti Claudius aye pëpe, lo mû yanga ti tene awakua so ayeke na gunda ti kpale ni atiri na yâ lando ni.
Awabango ndo so asala ye na wâ mingi ayeke ga nga na akpale na wusuwusu. Mbeni kota da ti asalango ngia na banga ti Rome atï, na a tene so azo saki mingi akui dä. Na ngoi ti mbeni salango ngia na Pompei na ngu 59 N.E., mbeni wusuwusu alondo. Tacite afa so papa alondo na popo ti azo so a sala ngia ni na yâ gbata ti ala nga na azo so aga gango. Kozoni kue ala zonga tele, na pekoni ala bo tele na tênë, nga na nda ni ala kpo tele na zembe. Mingi ti ala awara akä wala a fâ mbeni mbage ti tele ti ala, nga azo mingi awara kuâ.
Ye ti manda so ayeke polele
Ade ti ninga pëpe, a fa ambeni ye (Sangue e arena, “Mênë na mbutu”) na yâ Colisée, kota lando ti salango ngia na Rome. Aye so afa aye ti zia kamba na popo ti ambeni salango ngia ti laso na munera ti giriri. Bâ ambeni ye ni. A fa na lege ti akasete-vidéo azo so atiri na akoli-bagara, kpongo gobo teti nginza, kota ndao so asi na ngoi ti kpengo loro ti akutukutu na ti amoto, asioni tiri ti awanguru na ndembe so ala yeke sala ngia, nga angangu tiri na popo ti azo so aga ti bâ ni. Na hunzingo ni, a fa na azo foto so amû na nduzu ti kota ndo ti salango ngia ni. Ti mo, azo ni atene ti ala nyen na nda ni? Azo oke si ayeke manda ye na lege ni?
Laso nga a yeke wara mingi na ambeni kodoro atiri ti ambo, ti akoli-kondo, ti azo so atiri na akoli-bagara nga na angia ti ngangu ti awanguru. Na ngoi ti kpengo loro ti amoto wala akutukutu, azo azia fini ti ala na lê ti kuâ gi ti zia mbito na bê ti azo mingi so aga. Na bi bê nga na gbâ ti aye so ayeke fa na televizion lâ oko oko. Mbeni gingo nda ti ye na yâ mbeni kodoro ti Poto afa so kozoni si ala wara ngu 10, amolenge ayeke bâ na televizion afango zo 10 000 nga asalango ngangu 100 000.
Tertullien, wasungo-mbeti ti siècle ota, atene so nzara ti bango aye ti ngia “ague oko pëpe na tâ lege ti vorongo nga na mbilimbili mango yanga ti tâ Nzapa.” Ti lo, azo so ague ti bâ aye ti ngia ti fango zo, ala nga ayeke na yâ ni. Me ti laso, a yeke tongana nyen? Mbeni zo alingbi peut-être ti hunda tele ti lo, ‘Bango aye so na yâ ni atuku mênë, ti bâ kuâ, wala ye ti ngangu so afa na televizion anzere ka na mbi mingi?’ A lingbi e dabe ti e na Psaume 11:5 so atene: “L’Eternel atara azo ti mbilimbili; me Lo ke zo ti sioni na zo so andoye sioye ti ngangu.”
[Encadré na lembeti 28]
Ala tiri ti “dë bê ti kuâ ni”
Na ndo ye so ayeke na gunda ti tiri so, Tertullien, wasungo-mbeti ti siècle ota, atene: “Azo ti giriri apensé ti ala so tongana ala sala mara ti ngia tongaso, ala yeke mû maboko na akuâ, me kozoni ala woko yâ ti angia ni si a kpa mbeni ye so asala sioni mingi pëpe. Giriri, azo amä na bê so mênë ti zo ayeke dë bê ti âme ti kuâ ni. Ndani la, tongana ala gue ti lu kuâ ti mbeni zo, ala yeke fâ azo so ala gbu ala na bira wala angbâa so alingbi pëpe, so ala vo ala. Na pekoni, ala bâ so a yeke nzoni ti honde sioni ti ala na salango si a ga mbeni ye ti ngia. Tongaso, na pekoni so a fa na azo ti tiri nzoni mingi na agbakuru ti bira ti ngoi ni kâ, a manda na ala nga ti kui. Ni la, na ngoi so alu kuâ ni, a fâ ala na tele ti adû ni. A yeke tongaso si, na fango zo, azo ti kodoro ni ayeke zi vundu so asala ala ngbanga ti kuâ ti mbeni zo. Munus abâ gigi. Me tongana ngoi ayeke hon, salango ngia ni ahon tele na salango sioni pëpe; tongana anyama ti ngonda ayeke suru yâ ti zo pëpe, matanga ni ayeke nzere nga pëpe. A bâ ye so a mû ti dë na bê ti ayingo ti akuâ tongana ye so ayeke sala na ngoi ti lungo kuâ.”
[Foto na lembeti 27]
Ngbele kpoto ti wen na ye ti bata na gere ti azo ti tiri
[Afoto na lembeti 29]
A-Chrétien ti giriri ake asalango ngia ti ngangu. Mo kue mo ke ni?
[Alingu ti foto na lembeti 29]
Kpongo gobo: Dave Kingdon/Index Stock Photography; ndao ti kutukutu: AP Photo/Martin Seppala
[Lingu ti foto na lembeti 26]
Phoenix Art Museum, Arizona/Bridgeman Art Library