Batême ti Clovis na Angu 1500 ti Lege ti Vorongo ti A-Catholique na France

“NA IRI ti Pape, zia a sungba!” So ayeke mbeni tënë so a sû na tele ti mbeni kota lê ti ngombe so a zia ni gi tongaso na so a wara na yâ mbeni église ti France so Pape Jean Paul II aleke tele ti gue dä na nze ti septembre ti ngu 1996. Ye so ayeke lani mbeni tapande ti kota ahon ti kengo ndo so a fa na mbage ti oku vizite ti lo na sese ti France. Atâa so kue, azo ndulu na 200 000 aga na gbata ti Reims, na France, na ngu ni so, ti sala legeoko na pape matanga ti fani 1500 ti yengo dä ti Clovis, Gbia ti aFranc, na lege ti vorongo ti aCatholique. Gbia so a bâ batême ti lo tongana batême ti France ayeke lani zo wa? Na ngbanga ti nyen salango matanga ti ye so aga na kota wusuwusu tongaso?

Kodoro-togbia So Ague ti Tï

A dü Clovis ndulu na ngu 466 N.E., molenge ti Childeric I, gbia ti aFranc so ayeke aSalien. Na pekoni so ala tï na gbe ti komandema ti aRomain na ngu 358 N.E., a mû lege na kete mara ti Zamani so ti sala kodoro na ndo so a hiri ni fadeso Belgique me gi tongana ala yeda ti bata ayanga ti sese ti kodoro ni, na ala futa azo ti ga aturugu teti Rome. Tâ songo so ala sala na azo ti Rome na ti Gaule so asala kodoro dä kozoni asala si yeke yeke aFranc so ato nda ti yeda na angobo ti salango ye ti aRomain. Childeric I ayeke lani mbeni kamarade ti aRomain, lo tiri bira ti kanga lege na lingo ti ambeni kete mara nde ti Zamani, tongana aWizigoth na aSaxon, na yâ sese ni. Ye so asala si lo wara yengo dä ti azo ti Rome na ti Gaule so asala kodoro dä.

Yanga ti sese ti kodoro-komanda-kota ti Gaule so ayeke na gbe ti komandema ti Rome alondo lani na Bale ti Rhin, so ayeke na mbage ti banga, ti si juska na ahoto ti Pyrénée, so ayeke na mbage ti mbongo. Ye oko, na peko ti kuâ ti Watongoro ti Rome Aetius na ngu 454 N.E., zo oko ti komande kodoro ni ayeke dä pëpe. Na ndo ni, tingo ti Romulus Augustule, ndangba togbia ti Rome, na ngu 476 N.E., na hunzingo ti mbage ti Kodoro-togbia ti Rome so ayeke na do asala si kota yengingo ti aye na lege ti poroso asi na ndo ni. Ye ti pekoni ayeke so, kodoro ti Gaule aga lani tongana mbeni bengo lê ti keke so ayeke ku ti tene mbeni oko ti akete mara so ayeke na ayanga ti kodoro ni ako lo. A yeke ye ti dongo bê pëpe ti bâ so, tongana lo ko na ndo mbata ti gbia na peko ti babâ ti lo awe, Clovis agi lege ti kono akatikati ti royaume ti lo. Na ngu 486 N.E., na yâ mbeni bira so atambela ndulu na gbata ti Soissons, lo hon na ngangu ndangba zo so akomande Gaule na iri ti Rome. Hongo na ngangu so amû lege na lo ti wara komandema na ndo territoire kue so ayeke na popo ti bale ti Somme, so ayeke na mbage ti banga, na bale ti Loire, so ayeke na mbage ti bê nga ti do ti Gaule.

Koli So Ayeke Ga Ande Gbia

Nde na ambeni kete mara ti Zamani, aFranc angbâ giriri apaïen. Ye oko, mariage so Clovis asala na mbeni molenge-wali ti Gbia ti Bourgogne asala lani kota ngangu mingi na ndo fini ti lo. Teti lo yeke lani mbeni Catholique so amû tele ti lo kue na lege ti vorongo ti lo, Clotilde asala ngangu kue ti ga na koli ti lo ti yeda na tënë ti mabe ti lo. Na lege ti mbaï so Grégoire de Tours asû na mbeti na siècle omene ti Ngoi ti E, a yeke na ngu 496 N.E., na ngoi ti bira ti Tolbiac (Zülkpich, ti Zamani) so asala na kete mara ti Alemanni, si Clovis amû zendo ti zia vorongo ti apaïen tongana Nzapa ti Clotilde amû lege na lo ti hon na ngangu. Atâa so aturugu ti Clovis ayeke lani ndulu ti tï na yâ bira ni, a fâ gbia ti Alemanni, na aturugu ti lo ayeda so a hon ala na ngangu awe. Ti bibe ti Clovis, a yeke Nzapa ti Clotilde si amû lege na lo ti hon na ngangu. Na lege ti atënë ti akotara, a yeke “Saint” Rémigius si abatize Clovis na yâ cathédrale ti Reims, na lango 25 ti nze ti décembre, ngu 496 N.E. Ye oko, ambeni amä na bê so ye ni asi peut-être na mbeni lango na pekoni, na ngu 498 wala 499 N.E.

Alege kue so Clovis atara ni ti hon na ngangu royaume ti Bourgogne so ayeke na mbage ti banga-to atï na ngu. Me guengo ti lo na bira ti tiri na aWisigoth atambela nzoni tongana, na ngu 507 N.E., lo hon ala na ngangu na Vouillé, ndulu na Poitiers, mbeni hongo na ngangu so a mû lege na lo ti komande kota mbage ti mbongo-do ti Gaule. Ti gonda hongo na ngangu ti lo so, Anastasius, togbia so akomande Mbage ti Tö ti Kodoro-togbia ti Rome, amû na Clovis mbeni kota komandema so a yä lo na gbele azo. Na lege so, lo wara mbeni dutingo so ahon ti tanga ti agbia kue ti do, na ndia ayeda na komandema ti lo na lê ti azo ti Gaule na Rome.

Teti so lo mû na gbe ti komandema ti lo territoire ti aFranc so alango na Rhin na mbage ti tö, Clovis asala si Paris aga li-kodoro ti lo. Na yâ andangba ngu ti fini ti lo, lo mû ngangu na royaume ti lo na ziango na sese mbeni mbeti ti andia, Lex Salica, nga na lekengo mbeni kota bungbi ti église na Orléans ti fa polele asongo so ayeke na popo ti Église na Letäa. Na ngoi ti kuâ ti lo, so asi peut-être na lango 27 ti nze ti novembre, ngu 511 N.E., lo yeke lani oko mokonzi ti komande na ndo ambage ota ti ambage osio ti sese ti Gaule.

Mbeni bakari (The New Encyclocpœdia Britannica) ahiri gbiango lege ti vorongo ti Clovis ti yeda na tënë ti mabe ti aCatholique, “mbeni kpengba ngoi na yâ mbaï ti Poto ti do.” Ngbanga ti nyen gbiango lege ti vorongo ti gbia païen so ayeke lani tâ kota ye mingi? Ngbanga ti so Clovis asoro lani lege ti vorongo ti aCatholique, na pëpe tënë ti mabe ti Arius na azo ti lo.

Dengo Gaba na ndo Tënë ti Arius

Ndulu na ngu 320 N.E., Arius, mbeni prêtre ti Alexandrie, na Égypte, ato nda ti kangbi abibe so ayeke tâ nde mingi na ndo tënë ti Nzapa ti Li Ota. Arius ake so Molenge ni ayeke oko na Babâ ni. Molenge ni alingbi pëpe ti duti Nzapa, wala ti lingbi na Babâ ni, teti so fini ti lo ayeke na mbeni tongo nda ni. (aColossien 1:15) Âdu ti yingo ti nzoni-kue, Arius amä na bê so a yeke mbeni zo, me lo yeke kete na Babâ ni nga na Molenge ni. Fango ye tongaso, so azo mingi ayeda na ni, asala si tâ kota kangango lege abâ gigi na yâ église. Na ngu 325 N.E., na Kota Bungbi ti Nicée, a tomba Arius na kodoro ni, na a ke na ngangu afango ye ti lo.a

Ye oko, ye so ahunzi dengo gaba ni pëpe. Kpale ti tënë ti mabe so aninga teti ambeni ngu ndulu na 60, na atogbia so akomande na peko ti tele agbu koko ti mbeni mbage wala ti mbeni mbage nde. Na nda ni, na ngu 392 N.E., Togbia Théodose I ayeda ti sala si lege ti vorongo ti aCatholique orthodoxe, nga na tënë ti mabe ti ala na ndo Nzapa ti Li Ota, aga lege ti vorongo ti Letäa ti Kodoro-togbia ti Rome. Ti ku na ngoi so, Ulfilas, mbeni kota-bua ti Zamani, aga na aGoth ti yeda na tënë ti mabe ti Arius. Ambeni kete mara nde ti Zamani aduti nga lani ndulu ti yeda na mara ti lege ti vorongo ti “aChrétien” so.b

Ti si na ngoi ti Clovis, Église Catholique ti Gaule ayeke na yâ kota kpale. A-Wisigoth so ayeda na tënë ti Arius ayeke tara lani ti lungula lege ti vorongo ti aCatholique na kengo ti tene a soro ambeni zo nde ti mû place ti akota-bua so akui. Na ndo ni, église ayeke lani na yâ tiri ti apape use, so aprêtre ti ala mbage na mbage ayeke fâ tele na popo ti ala na Rome. Ti zia ye na ndo ti wusuwusu so, ambeni wasungo mbeti so ayeke aCatholique afa ngu 500 N.E. tongana ngu so fade sese ayeke hunzi. Tongaso, a bâ gbiango lege ti vorongo so wasalango bira ti aFranc so asala ti ga Catholique, tongana mbeni kpengba ye so asi, so afa gango ti “fini ngu saki oko ti azo ti nzoni-kue.”

Me aye wa apusu lani Clovis ti sala ye tongaso? Atâa so a lingbi pëpe ti ke so aye so andu vorongo apusu nga lo lani ti sala ye, kite ayeke pëpe so lo gi nga ambeni ye na lege ti poroso. Na sorongo lege ti vorongo ti aCatholique, Clovis awara yengo dä ti aCatholique ti Gaule na Rome so wungo ti ala ayeke mingi ahon, nga lo wara mungo maboko ti akota mokonzi ti église so ayeke sala ngangu mingi na ndo azo. Ye so asala si lo hon biaku awato ti lo na lege ti poroso. Mbeni kota bakari (The Encyclopœdia Britannica) afa so “bira ti lo so lo hon Gaule na yâ ni na ngangu aga mbeni bira ti zingo azo na gbe ti joug ti adisciple ti Arius so abele tënë ti mabe.”

Clovis Ayeke Lani Mbilimbili Mara ti Zo Wa?

Kozo na matanga so a sala na ngu 1996 ti dabe na Clovis, kota-bua so akomande na ndo Reims, Gérard Defois, afa Clovis tongana “fä ti mbeni zo so aga disciple na peko ti tâ gbungo li na nzoni gbungo nda ti ye.” Ye oko, wasungo-mbaï Ernest Lavisse, mbeni Français, afa tënë so: “Gbiango lege ti vorongo so Clovis asala agbian oko pëpe asalango ye ti lo; nzo tënë ti siriri na nzobe so ayeke na yâ Évangile andu bê ti lo pëpe.” Mbeni wasungo-mbaï nde atene: “Ahon ti di iri ti Odin [mbeni nzapa ti aNorse], lo di iri ti Christ me lo gbian ye oko pëpe na yâ fini ti lo.” Tongana mbeni ye so adabe na salango ye ti Constantin na peko ti gbiango lege ti vorongo ti lo na mayele ti ga Chrétien, Clovis ato nda ti kpengba komandema ti lo na fango ala so kue alingbi mbeni lâ ti mû place ti lo na ndo mbata ti gbia. Lo fâ “ala so kue ayeke afami ti lo, même ala so popo ti fami ni ayo mingi.”

Na peko ti kuâ ti Clovis, a leke mbeni molongo ti apande, so asala si sioni wasalango bira so aga mbeni zo ti nzoni-kue wala “saint.” A bâ tondo ti Grégoire de Tours, so a sû ni ndulu na siècle oko na pekoni, tongana mbeni ngangu so a sala na gbungo li ti zia kamba na popo ti Clovis na Constantin, kozo togbia ti Rome ti yeda na “lege ti vorongo ti aChrétien.” Nga, na tenengo so Clovis awara batême tongana lo yeke na ngu 30, a lingbi ti bâ so Grégoire ayeke tara ti sala kamba na popo ti Clovis na Christ.​—Luc 3:23.

Hincmar, kota-bua ti Reims angbâ ti sala nga mara ti ye tongaso na siècle gumbaya. Na mbeni ngoi so acathédrale ayeke gbugburu tele ti wara azo so ague na ayongoro tambela ndali ti tënë ti vorongo, tondo ti fini so lo sû na ndo kota-bua so aga kozo na lo, “Saint” Rémigius, ayeke peut-être ti gi ti yä iri ti église ti lo, nga ti sala si mosoro ti église ni awu. Na yâ tondo ti lo, mbeni vulu bungu aga na mbeni kete ta ti mafuta ti sa ni na ndo ti Clovis na ngoi ti batême ti lo: biani, a ye ti sala tënë ti sango yingo ti nzoni-kue na ndo Jésus. (Matthieu 3:16) Na lege so, Hincmar azia mbeni kamba na popo ti Clovis, Reims, na komandema ti agbia, na lo mû ngangu na tënë so Clovis ayeke mbeni zo so Seigneur asa yingo na ndo ti lo.c

Mbeni Matanga so Aga na Dengo Gaba

Charles de Gaulle, ngbele président ti France atene mbeni lâ: “Ti mbi, mbaï ti France ato nda ni na Clovis, so kete mara ti aFranc, so amû iri ti ala na France, asoro lo ti ga gbia ti France.” Ye oko, zo kue abâ tënë ni tongaso pëpe. Salango matanga ti fani 1 500 ti batême ti Clovis aga na dengo gaba mingi. Na yâ mbeni mara so a kangbi popo ti Église na Letäa awe ngbele ye na ngu 1905, azo mingi akasa lani mungo mbage ti Letäa na yâ ye so ala bâ tongana mbeni matanga ti lege ti vorongo. Tongana kota bungbi ti gbata ti Reims atene a yeke mû nginza ti futa teti estrade so ayeke sala na kusala na ngoi ti vizite ti pape, mbeni bungbi ti azo asala si da-ngbanga ni ake desizion ni, na bango ni tongana ye so ague nde na ndia ti kodoro. Ambeni nde abâ ti ala so église ayeke tara ti kiri ti gbu France na ngangu ti yeda na komandema ti lo na lege ti salango ye nga na ti ambeni tënë. Mbeni ye so asala nga si salango matanga ni akpengba mingi ahon ayeke fango Clovis tongana mbeni fä ti Front National ti kama-poroso ti extrème droite, nga na ti abungbi ti aCatholique fondamentaliste.

Ambeni zo nde akasa salango matanga ni na bango mbaï ni. Ala tene so a yeke pëpe batême ti Clovis si a sala si azo ti France aga Catholique, teti so a lu gere ti lege ti vorongo so ngangu awe na popo ti azo ti Gaule na Rome so alango na ndo oko. Na ndo ni, ala tene nga so batême ti lo ayeke fä pëpe ti bango gigi ti France ti ga mbeni mara. Ala bâ so a yeke na lege ni mingi ahon ti tene so France aga mbeni mara na ngoi ti kangbingo yâ ti royaume ti Charlemagne na ngu 843 N.E., ye so a sala si Charles le Chauve, na pëpe Clovis, aga kozo gbia ti France.

Angu 1500 ti Lege ti Vorongo ti aCatholique

Tongana nyen lege ti vorongo ti aCatholique ayeke tambela laso na peko ti angu 1 500 na ndo ni so lo sala na France tongana “kozo molenge-wali ti Église”? Juska na ngu 1938, France ayeke lani na kota wungo ti aCatholique ti ndo sese kue so awara batême. Fadeso, lo yeke na ndo omene, na peko ti akodoro tongana aPhilippine na États Unis. Nga, atâa so a yeke wara aCatholique kutu 45 na France, gi kutu omene na popo ti ala si ayeke gue lakue na Messe. Mbeni gingo nda ti ye so a sala na popo ti aCatholique ti France a de ti ninga mingi pëpe afa so na popo ti azo 100, azo 65 “abi bê oko pëpe na fango ye ti Église na ndo tënë ti bungbingo koli na wali,” nga gi na popo ti azo so, azo oku na popo ti azo 100 abâ so Jésus ayeke “ye oko pëpe na lê ti ala.” Mara ti abango ndo tongaso, so ayeke na nzoni lê pëpe, ayeke ye so apusu pape ti hunda na ngoi ti vizite ti lo na France na ngu 1980: “France, ye nyen mo sala na azendo ti batême ti mo?”

[Akete Tene na Gbe Ni]

[Carte na lembeti 27]

(Ti ba tene ni mbilimbili, ba buku ni)

A-SAXON

Bale ti Rhin

Bale ti Somme

Soissons

Reims

Paris

GAULE

Bale ti Loire

Vouillé

Poitiers

AHOTO TI PYRÉNÉE

A-WISIGOTH

Rome

[Foto na lembeti 26]

Batême ti Clovis tongana ti so mbeni manuscrit ti siècle 14 afa ni

[Lingu ti foto ni]

© Cliché Bibliothèque nationale de France, Paris

[Foto na lembeti 28]

Statue so afa batême ti Clovis (zo ti popo ni) na tele ti Cathédrale ti Reims, na France

[Foto na lembeti 29]

Vizite ti Jean Paul II na France teti matanga ti batême ti Clovis aga na kota dengo gaba