Église nga na Letäa na Byzance

ZO SO asigigi na Lege ti Vorongo ti aChrétien afa giriri polele kota kangbi so a lingbi aduti na popo ti adisciple ti lo nga na sese ti azo so ague yongoro na Nzapa. Jésus atene na adisciple ti lo: “Tongana i yeke ti sese ni, sese ni andoye ye so ayeke ti lo. Teti so fadeso i yeke ti sese so pëpe, me mbi soro i na yâ ti sese so, tongaso sese ni ake i.” (Jean 15:19, NW) Na Pilate, mbeni lembe ti ngangu ti poroso ti ngoi ti lo, Jésus atene: “Royaume ti mbi ayeke mbage ti sese so pëpe.”—Jean 18:36, NW.

Ti sala kusala ti ala ti fango tënë “juska na nda ti sese kue,” a lingbi aChrétien akpe ti tene aye ti sese so agboto lê ti ala nde. (Kusala 1:8) Legeoko tongana Jésus, akozo Chrétien ayôro tele ti ala pëpe na yâ aye ti poroso. (Jean 6:15) A yeke lani polele so aChrétien be-ta-zo ayeda pëpe na kusala ti ngorogbia

wala akota kusala ti letäa. Ye oko, ye so agbian na nda ni.

“Mbage ti Sese Ni”

Ngoi kete na peko ti kuâ ti tanga ti abazengele, na bê ti ala mveni, amokonzi ti lege ti vorongo ato nda ti gbian bango ndo ti ala na ndo songo ti ala na sese. Ala to nda ti bi bê na mbeni “royaume” so ayeke pëpe gi na yâ sese ni, me so ayeke nga mbage ni. Fade mbeni bingo lê na ndo lege so vorongo nga na poroso abungbi tele oko na yâ Kodoro-togbia ti Byzance, Kodoro-togbia ti Rome ti Tö, so li-kodoro ni ayeke na Byzance (fadeso Istanbul), ayeke fa ye mingi.

Na yâ mbeni bungbi so mingi ni lege ti vorongo ayeke sala kota kusala dä, Église ti Byzance, so kota ndo ni ayeke na Byzance, ayeke na ngangu mingi. Mbeni lâ Panayotis Christou, mbeni wasungo-mbaï na ndo Église, atene: “Azo ti Byzance abâ giriri kodoro-togbia ti ala na ndo sese tongana fä ti Royaume ti Nzapa.” Ye oko, yanga-ti-komande ti togbia ni ayeda lakue pëpe na bango ndo so. Na ye so asala si, ngoi na ngoi, wusuwusu aduti na yâ songo ti Église na Letäa. Mbeni bakari (The Oxford Dictionary of Byzantium) atene: “Akota-bua ti Constantinople [wala Byzance] ayeke na mara ti asalango ye nde nde, so na popo ni a wara mango yanga na mbito na mbeni ngangu ti komande na yâ ye kue . . . , nzoni salango kusala maboko na maboko na togbia ni . . . , nga ngangu kengo ye so bê ti togbia aye.”

Mokonzi ti akota-bua ti Constantinople, so ayeke beli ti Église ti Tö, aga mbeni zo so ayeke na ngangu mingi. A yeke lani lo si azia kpoto ti gbia na li ti togbia ni, so na mbage lo ku ti tene togbia ni aga mbeni kota wagbungo koko ti Orthodoxie. Mokonzi ti akota-bua ayeke nga lani na mosoro mingi, teti lo bâ lege ti kota mosoro ti église ni kue. Ngangu ti lo aga mingi ni na lege ti komandema ti lo na ndo gbâ ti a-moine nga na lege ti ngangu so lo sala na ndo tanga ti awamabe.

Mokonzi ti akota-bua adë kite fani mingi na togbia ni. Lo lingbi ti zia mbito na bê ti togbia ni ti bi lo na gigi ti Église, na gbungo lo na ngangu, na iri ti Nzapa, ti sala ye so bê ti lo aye, wala ti sala kusala na ambeni kode nde so na lege ni a lingbi ti lungula atogbia na ndo mbata ti gbia.

Ndali ti kiringo na peko yeke yeke ti akusala ti andokua ti Letäa na gigi ti li-kodoro ni, fani mingi akota-bua aga azo so ayeke na ngangu mingi ahon na yâ agbata ti ala, legeoko tongana agouverneur ti akete kodoro, so akota-bua ni amû maboko si a soro ala. Akota-bua agi ti hinga atënë kue so a gue na gbele ngbanga nga akusala ti dengo buze na ngoi kue so a ndu église ni, na même tongana a ndu lo pëpe. Ye so amû lege na ni ayeke so wungo ti aprêtre na ti a-moine, so ala kue ayeke na gbe ti komandema ti akota-bua ti ala, asi saki mingi mingi.

Poroso nga Vongo Amatabisi ti Kusala

Tongana ti so a fa na nduzu ge, kusala ti berger abungbi tele ngangu na poroso. Nga, kota wungo ti amokonzi ti lege ti vorongo na akusala ti ala so andu kua ti Nzapa ahunda gbâ ti nginza. Amokonzi ti lege ti vorongo mingi, so ayeke na kota kamba, aduti na yâ mosoro. Na ngoi so église awara ngangu nga na mosoro mingi, dutingo na nzinga nga nzoni-kue tongana abazengele aglisa kue. Ambeni prêtre na akota-bua avo ndo ti kusala ti ala. Vongo amatabisi ti kusala amû ndo kue na popo ti akota zo ti lege ti vorongo ni. Amokonzi ti lege ti vorongo, so abungbi ti azo ti kota mosoro amû maboko na ala, atiri na gbele togbia ni ti wara kota ndo na yâ église.

Petengo goro ayeke nga mbeni lege ti sala ngangu na ndo amokonzi ti lege ti vorongo ti kota kamba. Tongana wali-togbia Zoe (ndulu na ngu 978-1050 N.E.) amû yanga si a fâ koli ti lo Romanus III na lo ye ti sala mariage na ndeko ti lo Michel IV, so aye ti ga Togbia ni, lo hunda na ngangu na Mokonzi ti akota-bua Alexis ti ga hio na da ti lo ti gbia. A yeke gi kâ si mokonzi ti akota-bua ni amä tënë ti kuâ ti Romanus, na so a ku ti tene lo bungbi ala na gbele Nzapa na yâ mariage. Me teti so église ayeke sala matanga ti Vendredi Saint na bï ni so, ye ni aduti ngangu teti Alexis. Ye oko, lo yeda ti mû akota matabisi so wali-togbia ni amû na lo na ti sala ye alingbi na ye so lo hunda.

Mango Yanga ti Togbia na yâ Ye Kue

Ngoi na ngoi, na yâ mbaï ti Kodoro-togbia ti Byzance, togbia ni asala kua na droit so ndia amû na lo ti hiri zo na kusala tongana a yeke ti soro mbeni zo ti ga mokonzi ti akota-bua ti Constantinople. Na angoi tongaso, zo oko pëpe alingbi ti ga mokonzi ti akota-bua nde na ye so bê ti togbia ni aye, wala ti ngbâ ni aninga.

Togbia Andronicus II (1260-1332) abâ giriri so a lingbi lo gbian amokonzi ti akota-bua fani gumbaya. Mingi ni, a yeke ti zia na ndo mbata ti mokonzi ti akota-bua mbeni zo so ayeke duti ndulu ahon ti mä yanga ti lo. Mbeni buku (The Byzantines) atene so, mbeni mokonzi ti akota-bua asû même mbeti na togbia ni, so na yâ ni lo mû zendo “ti sala ye kue so lo hunda, atâa a gue nde na ndia, na ti bata ti sala mbeni ye oko pëpe so anzere na togbia pëpe.” Fani use, atogbia atara ti gbu église na ngangu ti sala ye so bê ti ala aye na hiringo mbeni nyigbia ti yangbo ti gbia na kusala ti mokonzi ti akota-bua. Togbia Romanus I ayä molenge ti lo Theophylact, so ayeke gi na ngu 16, na kusala ti mokonzi ti akota-bua.

Tongana mbeni mokonzi ti akota-bua anzere na lo, togbia ni alingbi ti sala ngangu na ndo ti lo ti zia kua ni wala ti mû yanga ti sala mbeni bungbi na amokonzi ti lege ti vorongo ti zi lo. Buku Byzance (Angl.) atene: “Mingi ahon na yâ mbaï ti azo ti Byzance, ayanga-ti-komande ti kota ahon na même salango ngangu polele ti Togbia mveni [aga] ti sala kota kusala na yâ sorongo akota-bua.”

Na mokonzi ti akota-bua na tele ti lo, togbia ni amû nga li ni na yâ abungbi ti amokonzi ti lege ti vorongo. Lo fa lege na apikango patara, lo sigigi na atënë ti mabe, na lo dë gaba na akota-bua nga na azo so abele tënë ti mabe, so na nda ni lo yeke na ndangba desizion ti mû na ndo ala: ti gbi ala na ndo ti keke. Nga, togbia ni ayeda na asala si a bata akota tënë ti mabe so a sigigi na ni na yâ bungbi ni. Lo bi na li ti ala so ake lo pëpe gi tënë ti gingo ti fâ lo, me nga tënë ti dutingo awato ti église na ti Nzapa. Mbeni mokonzi ti akota-bua ti siècle omene atene: “A lingbi a sala mbeni ye oko pëpe na yâ Église so ague nde na ye so bê ti Togbia ni aye nga na ye so lo komande.” Na yâ bungbi ni, mingi ni akota-bua ni, so ayeke akoli so ayeda na ye kue, so a yeke ngangu pëpe ti vo ala na kode na lege ti amatabisi nde nde, alingbi oko pëpe ti ke yanga ti togbia ni, legeoko tongana ala so ayeke na li ti ala.

Na tapande, tongana Mokonzi ti akota-bua Ignace (ndulu na ngu 799-878 N.E.) ake ti mû communion na Kozo Gbenyongbia Bardas, gbenyongbia ni afuta kula. Bardas abi tënë ti mvene na li ti Ignace na tenengo so lo gi ti fâ togbia ni. Tongaso a gbu mokonzi ti akota-bua ni na a tomba lo. Na ti zia mbeni zo nde na place ti lo, gbenyongbia ni asala kue si a soro Photius, so ayeke mokonzi ti lege ti vorongo pëpe. Gi na yâ ti alango omene senge kamba ti lo ague na li ni mingi ahon ti tanga ti amokonzi ti lege ti vorongo kue, so na nda ni lo ga mokonzi ti akota-bua. Photius alingbi biani na kusala ti mokonzi ti akota-bua so? A fa lo tongana mbeni zo “so asala kota nzala ti wara ye mingi, so afa na gigi kota fandara, na so ayeke na akode ti salango poroso ti kota ahon.”

Kota Tënë na Maboko ti Poroso

Mingi ni, apatara so a pika na popo ti Orthodoxie na atënë so ague nde na atënë ti mabe ti a-Orthodoxe ahonde ndo ti kengo yanga-ti-komande, nga nde na nzala ti sigigi na afini tënë ti mabe, aye ti poroso asala ngangu na ndo atogbia mingi. Mingi ni, togbia ni abata teti lo mveni droit ti sigigi na mbeni kota tënë ti mabe na ti hunda église na ngangu ti sala ye alingbi na ye so bê ti lo aye.

Na tapande, Togbia Héraclius (575-641 N.E.) atara lani gbä ti leke kangbi so abâ gigi na ndo zo so Christ ayeke biani, so agi ti kangbi yâ ti kodoro-togbia ti lo so anze na awoko awe. Na gingo lege ti leke tënë ni, lo sigigi na mbeni fini tënë ti mabe so a hiri ni Monothélisme.a Na pekoni, ti bata si akete kodoro ti tö ti kodoro-togbia ti lo angbâ na gbe ti komandema ti lo, Héraclius asoro mbeni fini mokonzi ti akota-bua ti Alexandrie, Cyrus ti Phasis, so ayeda na tënë ti mabe so togbia amû mbage ni. Togbia ni asala si Cyrus aga pëpe gi mokonzi ti akota-bua me nga préfet ti Égypte, so akomande na ndo amokonzi ti kodoro ni. Teti so lo sala ngangu kete na ndo ala, Cyrus asala kue ti wara yengo dä ti mingi ti a-église ti Égypte.

Aye ti Pekoni So Asui

Tongana nyen aye so alingbi na tënë nga na bibe ti sambela so na yâ ni Jésus atene so adisciple ti lo ayeke duti “mbage ti sese ni pëpe”?​—Jean 17:14-16, NW.

Amokonzi ti lege ti vorongo so atene ala yeke aChrétien na ngoi ti Byzance nga na angoi so aga na pekoni, ako aye ti pekoni so asui, so aga na lege ti mungo mbage ti ala na yâ poroso nga na abira ti sese so. Ye nyen kete bingo lê na ndo mbaï so afa na mo? Amokonzi ti Église ti Byzance awara yengo dä ti Nzapa na ti Jésus Christ?​—Jacques 4:4.

Mara ti amokonzi ti lege ti vorongo tongaso, so agi ye ti kion ti ala mveni, nga na andeko ti ala ti poroso amû maboko pëpe na tâ lege ti vorongo ti aChrétien. Kota sioni bungbingo legeoko ti lege ti vorongo na poroso afa na lege ni pëpe vorongo so Jésus afa. Zia e manda ye na lege ti mbaï so na e ngbâ lakue ti duti “mbage ti sese ni pëpe.”

[Kete Tene na Gbe Ni]

[Encadré/Foto na lembeti 10]

“LO BÂ TELE TI LO TONGANA MBENI NZAPA”

Aye so angoro Mokonzi ti akota-bua Michel Cérulaire (ndulu na ngu 1000-1059) ayeke tapande ti kusala so beli ti église asala na yâ atënë ti Letäa nga na akota nzala so andu ni. Na peko ti so lo ga mokonzi ti akota-bua, Cérulaire agi ti wara ye mingi ahon. A fa lo tongana mbeni zo ti fandara, ti baba, nga so aluti ngangu na ndo abango ndo ti lo, “so na yâ salango ye ti lo, lo bâ tele ti lo tongana mbeni nzapa.”

Ndali ti kota nzala ti lo ti wara ye mingi, Cérulaire aduti na gunda ti kangbingo tele na pape ti Rome na ngu 1054, na lo gbu togbia ni na ngangu ti yeda na kangbi so. Teti so hongo na ngangu so anzere na lo, Cérulaire amä tele ti zia Michel VI na ndo mbata ti togbia na lo mû maboko na lo ti kpengba ngangu ti komande ti lo. Ngu oko na pekoni, Cérulaire atomba togbia ni na ngangu na lo zia Isaac Comnène (ndulu na ngu 1005-1061) na ndo mbata ti gbia ni.

Tiri na popo ti mokonzi ti akota-bua nga na togbia ni ague na li ni mingi. Teti lo hinga so azo amû mbage ti lo, Cérulaire azia mbito na bê, ahunda ye na ngangu, na agi ti sala ye na ngangu. Mbeni wasungo-mbaï ti ngoi ti lo atene: “Na lege ti sioni yanga, lo sala tënë kozoni fani mingi ti tingo ti Togbia ni, lo tene, ‘Mbi yä mo na nduzu, buba mo so; me mbi yeke futi mo ande.’ ” Ye oko, Isaac Comnène ahunda si a gbu lo, a kanga lo, na a tomba lo na Imbros.

Mara ti tapande tongaso afa kota sioni so mokonzi ti akota-bua ti Constantinople alingbi ti sala, na tongana nyen lo lingbi ti sala kpengba-li ngangu na gbele togbia ni. Giriri, a lingbi atogbia atiri fani mingi na mara ti azo tongaso, so aduti azo ti poroso so ayeke na kode mingi, na so a lingbi ti dë kite na togbia ni nga na aturugu.

[Carte/Foto na lembeti 9]

(Ti ba tene ni mbilimbili, ba buku ni)

Sese Kue ti Kodoro-togbia ti Byzance

Ravenne

Rome

MACÉDOINE

Constantinople

Ngu Vuko

Nicée

Éphèse

Antioche

Jérusalem

Alexandrie

Ngu ti Méditerranée

[Lingu ti foto]

Carte: Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.

[Afoto na lembeti 10, 11]

Comnène

Romanus III (na gati)

Michel IV

Wali-Togbia Zoe

Romanus I (na gati)

[Lingu ti afoto]

Comnène, Romanus III, na Michel IV: Na nzobe ti Classical Numismatic Group, Inc.; Wali-togbia Zoe: Sainte-Sophie; Romanus I: Foto na nzobe ti Harlan J. Berk, Ltd.

[Foto na lembeti 12]

Photius

[Foto na lembeti 12]

Héraclius nga na molenge ti lo

[Lingu ti afoto]

Héraclius nga na molenge ti lo: Foto na nzobe ti Harlan J. Berk, Ltd.; a-dessin ni kue, alembeti 8-12: A mû ni na yâ buku L’Art Byzantin III Ravenne Et Pompose