Mitombwe Ya Ntsanga Mu Afrika Ndi Yakubverana Na Cikristu?

Kwa mamiliyau a anthu a mu Afrika, asasaka kazinji kene mang’anga toera kugumana mitombwe. Pyenepi pisacitika makamaka m’buto zakutali na mizinda, zakuti nyumba za ungumi na madotoro ndi akucepa. Kazinji kene mitombwe ya ntsanga isaphatisirwa mwakuombedza na kukhulupira mizimu. Kodi Akristu asafunika kucitanji pa nkhani ineyi?

Mphangwa izi zabuluswa mu A Sentinela ya 15 de Abril de 1987, matsamba 26-29.

“‘Uyu “agbo” panango unampha mbumalisa utcerengi wathu onsene na wace.’ Natenepa, asanyerezera kuti ntombwe upswa unoyu unandiwangisa, aubvungaza mbandimwesa.”

² Pyenepi pyalembwa na dotoro ku Lagos, Nigerya mu tsamba ya mphangwa ya Sunday Times, ya nsolo wakuti: “Lekani Kupwaza Ng’anga.” Iye alemba kuti anyakubalace aluza tani cidikhiro cakuwangiswa utenda ukulu, mu ndzidzi ukhakhala iye na caka cibodzi. Ntombwe udatumizirwa iwo na ng’anga, ukhasimbwa thangwi ya kupulumusa umaso wace.

³ Anthu azinji a mu Afrika anakomerwa na mitombwe ya ntsanga asalonga pya kuwangisa kwakudzumisa, kunacitwa mu ndzidzi unacimwanika utenda ku nyumba ya ungumi. Anango asaida ninga ndi yakusowa unyai na yakulodza. Mwa iwo, alipo anaphemba kuti siyensiya idinge mitombwe ya ntsanga ya pacisa, na kutawirwa kwayo na mang’anga. Azinji asafuna kuona kuphatisirwa kwa mitombwe ya ntsanga na mitombwe ya cincino, mu kupangiza kubverana kunaoneka pakati pa misoka miwiri ya ku China na Indiya.

⁴ Ngakhale kuti imwe nee musakhala mu Afrika, panango musafuna kudziwa khala mitombwe ya mu Afrika ndi yadidi, pontho isaphata basa. Ndiye tani tingalonga pya mwambo wakubvinirwa wakudziwika kakamwe mu Afrika? Kodi usaoniwa ninga wakukhonda kudziwika, wadidi peno wakuphekesa, wakuti usafunika kukhondwa? Kodi Akristu asafunika kuona tani mitombwe ineyi ya ntsanga ya mu Afrika?

Mitombwe ya Ntsanga

⁵ Masamba, miti ya misapo na mbeu, ndi cakudya cathu cakufunika kakamwe toera kukhala na umaso. Natenepa, iripo miti yakuti ndi yakugopswa peno ya venenu, yakuti yapha anthu azinji adaiphatisira mwakuipa. Mbwenye, musadziwa kuti miti inango ya venenu isaphatisirwa m’mitombwe ya cincino? Asiyentista adzindikira mitombwe inango kubulukira mu kudinga miti inaphatisirwa kazinji kene, peno miti inabvungazwa na mang’anga. Akwata mitombwe ineyi, aidinga na mitcini, mbaiyesera toera kuona mphambvu yayo m’manungo na mu pirombo ping’ono ping’ono pinasosa mautenda. Ninga maphindu, iwo akwanisa kusasanya mitombwe yakufunika kakamwe, ninga quinina, reserpina, digitális na codeína.

⁶ Anthu a ndzidzi wakale adzindikira mitombwe mizinji ya ntsanga mwacidengwa, kubulukira mu kuyesera peno kuona pikhacitika na pinyama pingadya miti. Kazinji kene, ale adadzindikira pyenepi na ale adakhala mang’anga, iwo akhacita mabasa awo basi ene m’mabanja mwawo. Cidziwiso ca mitombwe ya ntsanga cathathalika kubuluka kuna baba kuenda kuna mwana, peno kwa anango adasankhulwa toera kupfundza pya mitombwe ineyi. Mang’anga azinji asapitiriza kukoya cibisobiso, kazinji kene asanyinyirika kulonga pya miti inaphatisira iwo. Natenepa, pana pizinji pinaphatanizwa m’mitombwe ya ntsanga ya mu Afrika kusiyapo kuphatisira basi miti ninga mitombwe.

Cipendamiro Cakuwanga Ca Kukhulupira Mizimu

⁷ Ng’anga zakunjipa mu Afrika zisakhala zakuphatana na pinthu pyakukhonda kudziwika. Azinji asatawira kuti miti iri na mabvero, mphambvu zakulonga na kudzindikira pinthu pipswa. Ng’anga zinango zisalonga kuti zisabva cilongero ca miti, pontho zinakwanisa kucedza na miti. Anango nee asatawira kuti miti isalonga, thangwi asatawira kuti mizimu yakukhonda oneka ndiyo inatsogolera miti inawangisa mautenda.

⁸ Kukhulupira mizimu kusacita khundu yakudziwika kakamwe m’mitombwe ya ntsanga ya mu Afrika. Mwacitsandzo, anthu azinji a ku Nigerya, asatawira kuti mautenda na kufa kusacitika thangwi ya kupindisa alungu (peno mizimu ya makolo), panango thangwi ya anyamalwa anaphatisira pya ufiti. Na thangwi ineyi, asacita ntsembe zakusembedzera, mbaphatisira miyambo na mizimu.

⁹ Asuquo, ng’anga wa ku Nigerya, ndi m’bodzi wakuti akhatawira kakamwe pyenepi. Iye alonga: “Ndapfundza mitombwe ya ntsanga na babanga, ndikhapereka ntsembe kwa alungu na mizimu ya makolo athu pakubvungaza mitombwe yanga. Ndikhatawira kuti akhawangisa mautenda, pontho kukhonda kuacitira ntsembe mbukudabweresa mautenda na kufa.”

¹⁰ Mwandimomwene, kazinji kene pisacitika mwakusiyana. Pikhulupiro pyenepi pyacitisa mamiliyau a anthu kugopa ufiti, na kukhala mabitcu a mizimu. Azinji asathabuka na mizimu ineyi mu kuiphatisira. Basi ene ineyi ndi thangwi yakuwanga toera kukhonda mitombwe yonsene inaphataniza kupereka ntsembe na miyambo inango ya kukhulupira mizimu. Mizimu isathabusa, peno isanyengeta anthu toera kutawira kuti makolo awo aciri maso peno kuti miti inakwanisa kulonga, mwapakweca ndi pyauthambi, pontho ndi pyakuipa. Bhibhlya isalonga: “Ntsembe zinapereka ajentiu anazipereka kuna madimonyo, kuna Mulungu hanazipereka tayu. Inembo sinafunabve tayu kuti imwe mukhale anthu a mademonyo.” ​— 1 Akorinto 10:20.

¹¹ Ntsogolo, Mulungu atonga kupfundza mademonyo, aanju akupanduka, akuti asapeusa anthu toera kukhonda ulambiri wandimomwene wa Mulungu, Yahova. (2 Pedro 2:4; Yuda 6) M’midzidzi inango iwo asasangizira kukhala alungu adidi. (2 Akorinto 11:14) Iwo asathimizira kunyengeta kwawo mu kusangizira ninga anthu akufa, mbacitisa anthu kunyerezera kuti makolo awo aciri maso mu dziko ya mizimu. Natenepa, Bhibhlya isalonga mwapakweca: “Adafa kale nkhabe chibodzi chinakhulupira iwo, mbadwalikirathu pyawo. . . thangwi ku nyumba ya anyakufa kunenda iwe nkhabebve basa, nee pyakunyerezera, nee pyakudziwa, nee pya nzeru.”​— Koelete 9:5, 10.

¹² Natenepa, mbipidakhala pyakudodomeka kuna alambiri andimomwene a Mulungu kutawira mitombwe ya ntsanga inaphataniza kukhulupira mizimu. Mu njira ibodzi ene, anyakudziwa mitombwe ya ntsanga akuti asafuna kulambira Mulungu mwakutawirika asafunika kusiya pinthu pyonsene pyakukhulupira mizimu. Natenepa, ale onsene anasaka kukhulupira pya mizimu asaluza citsidzikizo ca Yahova, pontho nkhabe mbuto m’mpingo Wacikristu. (Agalata 5:19-21; Apokalipse 21:8) Azinji asiya kukhulupira mizimu mbafika pakuona kuti mitombwe inango ya ntsanga isawangisa mautenda mwakukhonda phatisira mizimu.

Kucinja Toera Kukhala Nkristu

¹³ Mu kulonga cakugumana naco cace, Erhabor, dotoro wakudziwika kakamwe anayang’anira nyumba ya ungumi inaphatisira mitombwe ya ntsanga, alonga: “Kalene ndikhatawira kuti ndikhafunika kuphataniza ntsembe pa kuphatisira mitombwe toera kuthimbana na nzimu unabweresa utenda. Mbwenye, pidamala ine kupfundza Bhibhlya na Mboni za Yahova, mbindikhala Nkristu, ndasiya macitiro anewa, pontho cincino ndisakhala mwakubverana na midida ya Bhibhlya. Ndaona kuti mphambvu yakuwangisa mautenda isagumanika m’miti.”

¹⁴ Mu njira ibodzi ene, Asuquo alonga: “Pidapfundza ine thangwi ya Yahova pyandibweresera umaso wadidi. Kugopa kwanga anthu akufa kwamaliswa, pontho ndafika pakudziwa Mulungu wandimomwene. Ndafikambo pakubvesesa kuti kupereka ntsembe kwa anthu akufa nkhabe kufunika, pontho kuti pinawangisa anthu ndi nthobvu za makoko na masamba a miti. Cincino azinji asandisaka toera kukondzwa thangwi nkhabebve kuphatisira pya mizimu. Mitombwe inaphatisira ine nkhabe kuaphemba kobiri izinji mwakusiyana na mang’anga a juju.”

¹⁵ Nakuti Okon, asaphatisirambo mitombwe ya ntsanga, iye nkhabe kuphatisira pya ufiti peno pya mizimu, iye asapambizirwa na anango anaphatisira mitombwe ya ntsanga kuti “akuipisa mabasa awo.” Iye alonga: “Atenda anga anango, abwera ninga anyakusuzumira toera kuona khala ndisapitiriza kuphatisira mizimu mwacibisobiso. Pidamala iwo kukondzwa mwadidi m’masumana mawiri, atawira kuti ine nee ndisaphatisirabve juju. Iwo aphindula kakamwe na kucedza kwathu mafala a m’Bhibhlya. Ndadzumatirwa kuona atenda anga akale anai pa Nsonkhano wa Gawo wa Mboni za Yahova, wa nsolo wakuti ‘Amor Divino’ mu nthanda ya Mainza ya 1980. Iwo andikhumbatira mbalonga: ‘Tabwera kuna iwe toera utikondze. Mbwenye iwe watikondzambo mwauzimu.’”

¹⁶ Akristu anewa apirira kuna ale akhafuna kuti iwo aphatisire pontho pinthu pya mizimu. Iwo asadziwa kuti angabvunganiza mitombwe yawo na pinthu pya mizimu, nkhabe kukhalabve akuthema m’mpingo Wacikristu. Natenepa, iwo nkhabe kupereka ntsembe, nee asaphatisira pya kuombedza. Nkhabe kulonga pinthu pyauthambi, mu njira yakuti anakwanisa kuwangisa mautenda onsene, nee asasaka kupangizika kuti ali na mphambvu zakupambulika. Asacalira ngakhale maonekero akukhulupira mizimu.

Ukondzi Wandimomwene Wakubuluka Kwa Mulungu

¹⁷ M’madziko mazinji akuti akuthambaruka, anthu azinji asanyindira ukondzi wa mang’anga. Kusiyapo pyenepi, nyumba za ungumi na madotoro ndi akucepa kakamwe toera kutsalakana atenda azinji. Natenepa, anthu azinji m’madziko anewa asapitiriza kuenda kwa mang’anga, akuti azinji a iwo asaphatisira pya mizimu. Mbwenye, munacitanji?

¹⁸ Yezu alonga: “Undimomwene unadzakusudzulani.” (Jwau 8:32, Tradução do Novo Mundo) Nakudziwa kuti Bhibhlya isakhondesa macitiro anewa, Nkristu asafunika kukhala wakukhulupirika kwa Mulungu mbakhonda kuombedza peno kusaka anyakukondza anaphatisira mitombwe ya ntsanga inaphataniza pya kulotera. (Deuteronomyo 18:10-13; onani Numero 23:21, 23.) Mungaphatwa na utenda, nee mbipidakhala pya ndzeru kwa Nkristu kunyerezera kuti utenda unoyu ndi wakulodzwa. Nee munthu m’bodzi asafunika kugopa ufiti, khala asapitiriza kunyindira Mulungu mbakhonda pinthu pyonsene pinabverana na kukhulupira mizimu. Mungathabuka na utenda, thangwi yakusowa ungwiro kwa ife tonsene, natenepa, musafunika kucita cisankhulo canu thangwi ya ntundu wa mitombwe inafuna imwe kuphatisira.a

¹⁹ Ntsembe yaciomboli idapereka Yezu ndi njira ibodzi toera kusudzulwa ku madawo, utenda pabodzi na kufa. (Jwau 3:16; Machitiro 4:12) Ndiye basi anafungula njira toera anthu akukhulupirika agumane umaso wakukhonda mala mu paradizo pa dziko yapantsi, yakuti “nee mbodzi anakhala n’dziko mwathu anadzadwala, na madawo athu ene anadzadwaliwambo.”​— Izaiya 33:24.

²⁰ Mpaka kufika kwa ntsiku ineyi yakutsandzayisa, Mulungu wa mphambvu yonsene anadzatsidzikiza ale anankhulupira. Natenepa, Akristu onsene asafunika kunyindira Yahova, mu kukhala cifupi na iye kubulikira mu phembero na kudembetera. Pyenepi, pinadzacitisa kukhala na ungumi wadidi cincino, na cibaso cakutambira umaso waungwiro mu paradizo pa dziko yapantsi idapikirwa.​— 2 Pedro 3:10-14; 1 Jwau 2:17.

[Cidzindikiro capantsi]