VIDANMANTA WILLAKUN
Jehová Diosqa juch’uychaymantapachan yachachiwarqan
JUJ p’unchaymi juj hermano juj papelchata qowarqan, chaypin nisqa: “8 abril killapi 1953 watapi, ñan kay millay pachaqa tukukapunqaña” nispa. Chayta qhawaykuspan noqaqa “¿imataq kayri?” nispa nirqani, chay hermanotaq “chaupi semana juñunakuypi discurso qonaykipaqmi kayqa” nispa niwarqan.a Jinan noqaqa nirqani: “¡Noqaqa manan chaypaqchu anotachikurqani!”, nispa, chay kutipi imachus pasawasqantaqa qhepachamanña willarimusaykichis.
Kunanqa willarisaykichis imaynatas wiñarqani chayta. Noqaqa Segunda Guerra Mundial kashaqtinmi 1940 watapi nacerqani, Canadá nacionpi kaq Calgary llaqtachapi. Juj kutinmi hermano Donald Fraser wasiykuman visitamuwarqanku, payqa precursormi kasqa. Paymi mamitayman Bibliamanta yachachiyta qallarirqan, mamitayqa kusisqan Bibliata estudiasharqan. Ichaqa sinchi onqosqa kaspan maynillanpi juñunakuykunaman riq; chaywanpas mamitayqa 1950 watapin bautizakapurqan, ichaqa manaraq iskay watapas pasashaqtinmi wañukapurqan. Chay kutipin juj hermano juj munay discursota qorqan noqaykuta kallpachawanankupaq, manaña papay Testigochu karqan chaypas munallarqanmi chay hermano discurso qonanta.
Mamitay kausakushaqtinqa paywanmi wakin juñunakuykunaman riq kayku. Chaypin hermana Aliciata reqsirqani, payqa kuraqñan karqan. Chay hermanaqa mamitaypa wañupusqan qhepamanmi juñunakuykunaman rinaypaq invitawarqan, jinan noqaqa papayta nirqani: “¿Riymanchu juñunakuyman?”, nispa. Paytaq niwarqan: “Riki noqapiwan risun, ichaqa juj kutillatan risun. Noqaqa discursota qoq hermanota agradecekuqllan risaq”, nispa. Chay kutiqa chaupi semanapi juñunakuymanmi rirqayku, chay juñunakuypiqa papayqa kusisqan kasharqan. Papayqa askha runakunaq ñaupanpi rimananpaqsi estudiasqa, chaymi hermanokuna ñaupaqmantapacha sumaqta yachachimusqankuta rikuspa anchata admirakurqan. Chay kutimantapachaqa mana faltakuspan juñunakuykunaman riq kayku.
Chay tiempopiqa juñunakuyta pusariq hermanon juñunakuykunapi parteyoq hermanokunaq sutinta listapi wajamuq, chaymi hermanokunaqa sutinkuta uyarispa “presente” nispa niqku. Noqapas munaranin chay listapi sutiy kananta, chaymi juj kutin chay hermanota nirqani: “Manachu sutiyta chay listapi anotawankiman”, nispa. Jinan chay hermanoqa “kusa anotasayki” nispa niwarqan, ichaqa manan willawarqanchu imapaqsi chaypi anotachikuqku chaytaqa.
Noqaqa chay juñunakuypi hermano sutiyta wajamuwanallantan munarqani, chaymi anotachikurqani. Chhaynapunitaqmi karqanpas, qatimuq juñunakuypin hermanoqa listapi sutiymanta wajamuwarqan, jinan noqaqa kusisqa “Presente” nispa nirqani. Juñunakuy tukuytaqa askha hermanokunan felicitawarqanku, ichaqa noqaqa manan yacharqanichu imaraykus felicitawasharqanku chaytaqa. Chay semanakuna qhepallamanmi juj hermano juj hojachata qowarqan juñunakuypi discursota qonaypaq, chaytan qallariypi willamurqaykichis.
Arí qallariypi nimusqay jina, chay hojachata leespan noqaqa anchata admirakurqani. Ñaupaqkunaqa manan kunan jinachu qallariypiqa Bibliata leeqku, aswanpas discursollatañan qoqku, chaytaqa yaqa 8 minutos jinan ruwaqku. Chay kutiqa papaymi yanapawarqan discursota qonaypaq, payqa iskay chunka kutitan practicachiwarqan. Chay discursota qosqay qhepamanqa askha hermanokunan yuyaychawarqanku, discursoyta aswan allinta qonaypaq. Manan chayllapaschu, watakunaq pasasqan qhepamanpas Jehová Diosqa papaywan, hermanokunawan, hermanakunawan iman yanapachiwarqan aswan allin yachachiq kanaypaq Diosmantapas aswan allinta willanaypaq.
JEHOVÁ DIOSQA YACHACHIWASHALLANMI
Noqataqa hermana Alician yanapawarqan Diosmanta willaypiqa. Chay tiempopiqa iskay kinsa textokunatan wasiyoqmanqa leepuq kayku, chay qhepamanñan juj librota munachiq kayku, chaypin hermana Aliciaqa allinta yanapawarqan. Noqaman wasi tocanaypaq tupawaqtinqa hermanan rimayta qallariq, chay qhepamanñan juj textota leenaypaq niwaq, chaymantaqa noqallañan wasiyoqman juj iskay textotawan leepuq kani, chaymantataq juj qelqata munachiq kani. Qhepakunamanqa sapallayñan Diosmanta willaq kani. Papayqa 1954 watapin bautizakurqan, bautizakusqanmantapachaqa payñan yanapawarqan Diosmanta willanaypaq. Sapanña papay uywawarqan chaypas allintan iñiyniypiqa yanapawarqan. Chaymantapas papayqa allintan preparakuq juñunakuykunapi yachachinanpaq, Diosmanta willananpaqpas, noqapas paywan kuskan preparakuq kani. Chaymi noqaqa yachaqña kani imakunamantas juñunakuykunapi rimakamunqa yachachikamunqa chaykunata.
Escuelapi colegiopi ima estudiasqayqa allintan yanapawarqan Jehová Diosta servinaypaq. Noqaqa chaypin yacharqani sumakuyta restakuyta ima. Chaymantapas chaypin yachachiwarqanku imayna rimayta, imayna qelqayta ima. Chaykuna yachasqaymi yanapawarqan Diospa llaqtanpi yachachikuykuna qelqaypi allinta yanapakunaypaq.
Wakinmi niwanku: “¿Imaynapitaq piano tocaytari yacharqanki?”, nispa. Chaytañataq kunanqa willarisaykichis. Noqataqa qanchis watachayoq kashaqtiymi tayta-mamay matriculawarqanku piano tocayta yachanaypaq, ichaqa manan allintachu tocaq kani, chaymi profesorayqa manaña yachachiyta munawarqanchu, chaytan papayman nisqa. Profesorayqa razonllatan chaytaqa nirqan, noqaqa manan kallpachakuqchu kani piano tocayta yachanaypaqqa.
Qhepa killakunamanmi papayqa juj ladopiñataq matriculawarqan piano tocayta takiyta ima yachanaypaq, chaymantapachan chaykuna gustapuwarqan. Noqaqa juch’uychaymantapachan munaychata takiq kani, chaymi askha concursopi takispa ganarqani. Chaymi niq kani: “Imaynatapas tituloyta orqonaykama estudiarusaq, tituloy karunqa chayqa faciltan ima llank’anatapas tarisaq, chaywantaq precursor kaspa mantenekusaq”, nispa. Ichaqa tiempowanmi reparakurqani imaynas chaykunaqa tiempoyta nishuta qechuwasharqan chayta, chaymi chay ruwayta saqepurqani; 1963 watapitaq precursor kapurqani.
KUSISQAN DIOSTA PRECURSOR JINA SERVIRQANI
Juj wata precursor regular jina yanapakushaqtiymi, precursor especial kanaypaq niwarqanku. Chay qhepamantaq Daniel Skinner hermanotawan Ontario ladopi Kapuskasing nisqa llaqtachaman kachawarqanku. Chay hermanoqa kuraqniymi karqan, payqa allintan capacitawarqan iñiq t’aqapi yanapakunaypaq. Chaymi 20 watallaypiraq kashaqtiy predicación aparikusqanta qhawarinaypaq niwarqanku. Qayninpakunallan Diospa llaqtanpi willakamurqan wayna hermanokunata capacitanankupaq, chayta uyarispaymi anchata kusikurqani. Jehová Diosqa bendecinpunin payta tukuy sonqowan serviq wayna-sipaskunataqa.
Kapuskasing llaqtapi tiyayqa sasan karqan, chaypiqa nishutapunin chiriq. Chaywanpas noqaykuqa chakillapin tukuy ladoman riq kayku. Sasaña chaypi tiyay karqan chaypas allipaqchá chaymanqa rirqani, chaypin reqsirqani Linda Cole hermanata, qhepamanqa paywanmi casarakapurqani.
Lindaqa munay hermanan karqan, payqa tukuy sonqowanmi Diosta serviq, runakunamanpas kusisqan yachachiq. Chaymantapas payqa qoykukuq khuyapayakuq iman karqan. Mamitanpa sutinmi karqan Goldie papanpaqtaq Allen, papanqa manas munaqchu Jehová Diosta servinankuta. Chaywanpas hermana Goldieqa, Lindata iskaynin turankunatawansi juñunakuykunaman Diosmanta willaq ima pusaq. Paykunaqa juj tiempoqa tawantinkun precursor regular kapurqanku. Tiempowanqa Lindaq papanqa bautizakapurqanmi, iñiq t’aqapipas allintan yanapakurqan.
1965 watapin umalliqkunapaq escuelaman rinaypaq invitawarqanku, chaypin Canadá Betelpi juj killa capacitawarqanku. Chaypi hermanokunan kallpachawarqanku Galaad escuelapaq juj solicitudta junt’anaypaq. Noqaqa manan jayk’aqpas chaypiqa piensallarqanipaschu, ichaqa junt’arqanin chay solicitudta. Jinan 42 clase nisqaman invitawarqanku. Chay Galaad escuelapi yachachiwaqniyku hermanokunaqa sapa kutillanmi yuyaychawaqku imakunapis allinyarinayku karqan chaykunapi. Juj kutinmi juj kaq hermano kallpachawarqan Diospa llaqtanta aswan allinta reqsinaypaq, chay yuyaychawasqanqa allintan yanapawarqan.
Chaymantapas Galaad escuelapiqa radiopi, televisionpi, periodistakunawan ima rimanaykupaqmi yachachiwarqanku. ¡Chaykuna yachasqayqa anchatan yanapawarqan! Chayta qhepaman willarisaykichis.
SENEGAL LADOMAN KACHAWANKU
Galaad escuelapi graduakusqayku qhepamanmi África ladopi kaq Senegal nacionman misionerota jina kachawarqanku, chay kutipaqqa chaypiqa pachaq iñiqkunañan kasqaku.
Senegal nacionman chayasqayku p’unchaykuna qhepallamanmi, chaypi kaq sucursalpi semanapi juj p’unchayta yanapakunaypaq niwarqanku. Chay sucursalqa misionerokunaq tiyasqanku wasillapitaqmi karqan, juj cuartochallan karqanpas. Chaypin llank’asharqan hermano Emmanuel Paterakis, payqa sapa kutillanmi niwaq: “Juch’uyllaña kay oficina kanman chaypas allintan imatapas ruwananchis, chhaynapin Jehová Diostapas llaqtantapas allinpaq qhawarichisun”, nispa. Chaymantapas juj kutinmi hermano Emmanuelqa niwarqan: “Misionerokunata kallpachanapaq juj cartata apachisun”, nispa. Chay tiempopiqa sinchi sasan karqan cartakunata qelqaypas copiaypas, nishutan valeqpas. Chaywanpas kamachiwasqanman jinan juj maquinapi qelqayta qallarirqani. Chayqa sasa ruwaypunin karqan, mana pantaspan qelqanay karqan, malta qelqaruqtiyqa manañan borrayta atiqchu kani, jujtan ruwanay karqan.
Chay cartakunata qelqasqay tardentan hermano Emmanuelqa juj cartata qowarqan, chaymantataq niwarqan: “Kay cartatan sucursalmanta apachimushasunkiku”, nispa. Jinan cuartoyman chayaspa chay cartata kicharqani, chay cartapiqa noqaq qelqasqallaytaqmi kasqa. Chay kuti imachus pasawasqanmi yanapawarqan jatun wasipiña juch’uy wasipiña llank’aspapas tukuy sonqowan Jehová Diospaq llank’anaypaq.
Senegal ladopi 1967 watapi juj misionerokunapiwan kashayku.
Chay nacionpiqa askha amigokunayoqmi kapurqani, paykunawanmi sapa sábado tardenta paseaq kayku, kunankamapas rimashallanin paykunawanqa. Chaymantapas Senegal ladopiqa francés simitan rimanku, chay simita yachaymi noqataqa yanapawarqan wakin sucursalpi llank’aq hermanokunawan facil-llata rimanaypaq.
1968 watapin hermana Lindawan rimanakurqayku casarakunaykupaq. Noqaykuqa chay Senegal ladopin precursor jina yanapakuyta munasharqayku, chaymi llank’anata maskhakurqani ichaqa manan ima llank’anatapas tarirqanichu. Chaymi Canadá nacionman kutimpurqani, jinaspa Lindawan casarakurqani. Casarakusqayku qhepamanqa Nueva Brunswick llaqtamanmi precursor especialta jina kachawarqanku, chay llaqtataqa Edmundston nispan nikullantaq, chayqa Quebec llaqtaq ladollanpin kashan.
1969 watapi casarakusqayku p’unchay.
NUEVA BRUNSWICK LLAQTAPI QUEBEC LLAQTAPI IMA YANAPAKUYKU
Edmundston llaqtachapiqa manan ni juj Testigopas kasqachu, iskay kinsa runakunallan Bibliatapas estudiashasqaku. Chay llaqtapi tiyaq runakunaqa sacerdoteq nisqantan ruwaqku, sacerdoteq nisqanta kasukuspan paykunaqa wasinkuq punkunpi juj papelta k’askachisqaku, chaypin nisqa: “Manan Testigokuna uyariytaqa munaykuchu”, nispa. Chaytaña punkunkupi k’askachiqchu chaypas, noqaykuqa mana manchakuspan llapa punkukunata takaq kayku. Chaywanmi sacerdotekunaqa astawanraq phiñakurqanku, jinan sapa semana juj periodicopi juj willakuyta orqomuqku. Chaypin niq: “Tawa Saqrakunata jap’ispa castigamusun”, nisqa. Chay kutiqa noqaykumantapunin rimasharqanku, chaypiqa noqa esposaypiwan, hermano Victor Norberg esposan Veldapiwan imallan kasharqayku.
Chay qhepallamanmi watukuq umalliq visitamuwarqanku, paywanqa juj semana junt’an predicarqayku. Paymi niwarqanku: “Manaña runakuna uyarikuyta munankuchu chaypas, qankunaqa kallpachakuychis Diospa munasqanman jina kausanaykichispaq, chayta rikuspaqa yaqapaschá runakunaqa Diosmanta yachayta munankuman”, nispa. Noqaykuqa chaytan ruwarqayku. Chaypi tiyaq runakunaqa sut’itan repararqanku Diospa Testigonkuna juch’uyaykukuq sumaq sonqo runakuna kasqanchista, repararqankun mana sacerdotekuna jinachu kasqanchistapas. Chaymi tiempowanqa sumaqta uyarikuwarqanku, kunanqa chay llaqtapiqa kanñan juj juch’uy iñiq t’aqa.
Chaypi juj wata yanapakusqayku qhepamanmi niwarqanku Quebec llaqtapi juj iñiq t’aqapi yanapakunaykupaq, chaypi tiyaq hermanokunaqa imaymanapin yanapawarqanku. Ichaqa soqta killa qhepallamanmi watukuq umalliq kanaypaq niwarqanku.
Noqaykuqa 14 wata jinan Quebec ladopi watukuq umalliq jina yanapakurqayku. Chay tiempopiqa allintan Diospa llaqtanqa wiñarqan, wakin runakunaqa llapa familiantinmi Bibliata estudiaqku.
HERMANOKUNAQA TUKUY SONQOWANMI DIOSTA SERVIQKU
Canadá ladopi tiyaq hermanokunaqa munaymi kanku, paykunaqa kusisqallan imatapas ruwanku, fácil rimaykunataqmi kankupas. Imaymana sasachakuypiña tarikushanku chaypas, tukuy sonqowanmi Jehová Diosta servishanku. Paykunamanta wakintaqa familiankun jark’aqku Jehová Diosta servinankuta, wakin wayna-sipaskunatapas tayta-mamankun niqku: “Manachus Biblia estudiayta saqenki chayqa ripunkin wasiykumanta”, nispa. Chhayna sasachakuypiña tarikurqanku chaypas, paykunaqa manapunin saqerqankuchu Jehová Diostaqa. Jehová Diosqa maytachá kusikun chaykunata rikuspaqa.
Precursor regularkunapas precursor especialkunapas, allintan chaypiqa llank’arqanku. Paykunamanta wakinqa juj nacionkunamantaraqmi jamurqanku. Chaymi paykunaqa francés simi rimayta yachananku karqan. Chaymantapas chay llaqtapi costumbrekunaman, mijuykunaman iman yachakunallankutaq karqan.
Chay tiempopi precursor especialkunataqa karu llaqtachakunamanmi kachaqku, mayninqa chay risqanku llaqtachakunapiqa manan ni juj Testigopas kaqchu. Chaymi mayninqa sasata tariqku juj wasita, llank’anatapas sasatan tariqku. Chaymi mayninqa chayllaraq casarasqakunapas qolqeta aypachikunankupaq jujkunawan kuska wasita alquilakunanku karqan. Paykunaqa tukuy sonqowanmi llank’aqku Jehová Diospaq, allin sonqoyoq runakunata tarispapas mana faltakuspan Bibliamanta yachachiq riqku. Kunanqa Quebec ladopiqa askha iñiqkunañan tiyanku, chaymi wakin precursorkunaqa juj ladoman astakurqanku chaypi astawan yanapakunankupaq.
Watukuq umalliq jina yanapakushaspaykuqa, sapa sabadonmi wayna-sipaskunawan predicaq kayku. Chaypin paykunata tapuriq kayku ima sasachakuykunapis tarikusharqanku chayta willawanankupaq. Paykunamanta wakinqa misionero jinan kunanqa juj nacionkunapi yanapakushanku.
Chay ladopi tiyaq hermanokunaqa wajchallan karqanku, chaymi wakin iñiq t’aqakunapiqa mana gastoykupi yanapayta atiwaqkuchu. Chaymi mayninqa mana ima qolqeyoq rikukapurqayku, chhaynakunapiña tarikuspapas noqaykuqa allintan yacharqayku imachus necesitasqaykuta Jehová Dios qowanankuta. Chhaynapunitaqmi karqanpas, Jehová Diosqa imaymanamantan yanapawarqanku, chaymi visitashallarqayku iñiq t’aqakunataqa.
HERMANOKUNAMANTAQA IMAYMANATAN YACHARQANI
Ñaupaqpi willamusqay jina noqataqa Galaad escuelapin yachachiwarqanku runakunaq ñaupanpi imayna rimayta. Chay yachasqayqa allintan yanapawarqan radiopi telepi ima Jehová Diosmanta willanaypaq. Qhepakunamanqa Léonce Crépeault hermanowan llank’anaypaqmi niwarqanku, paypas watukuq umalliqmi karqan, paywan kuskan radiopi telepi ima Diosmanta willaq kayku. Payqa allintan runakunaq ñaupanpi rimaq, paypa ejemplonqa allintan yanapawarqan. Payqa piwanña rimaspapas allin autoridadniyoq runawanña rimaspapas, manan allinta qhawarichikunanpaq jinachu rimaq. Telepi radiopi rimaspapas “wiraqocha, noqaykuqa manan yachaysapa runakunachu kayku, manan yachaykuchu telepi radiopi imayna rimanatapas. Noqaykuqa Jehová Diospa testigonkunaq juj jatun juñunakuynin aparikunallantan runakunaman willayta munashayku” nispallan niq. Chhayna juch’uyaykukuq kasqanta reparaspan radiopi telepi llank’aq runakunaqa jinallata dejawaqku Diosmanta willanaykuta.
Galaad escuelapi yachasqaypas hermano Léonceq ejemplonpas allintan yanapawarqan. Qhepakunamanqa Glen How hermanowan llank’anaypaqmi niwarqanku, payqa abogadon karqan. Payqa mana manchakuspan Jehová Diospa llaqtanta defiendeq, tukuy sonqowanmi Jehová Diostapas munakuq, paywan llank’ayqa munaypunin karqan.
1985 watapin papaypa tiyasqan ladopi iñiq t’aqakunata watukunaykupaq niwarqanku, chhaynapi papaytawan qhawarinaykupaq, ichaqa kinsa killa qhepallamanmi wañukapurqan. Noqaykuqa chunka isqonniyoq watan 1989 watakama watukuq umalliq jina yanapakurqayku. Chay qhepamanqa Estados Unidos nacionpi Betel wasipi yanapakunaykupaqmi niwarqanku. Watukuq umalliq jina kasqayku tiempopiqa imaymanapin hermanokunaqa yanapawarqanku, wasinkupi iman alojawarqanku. ¡Maytan Jehová Diosta agradecekuni hermanokunawan yanapachiwasqanmanta!
ESTADOS UNIDOS NACIONMAN RIPUYKU
Naja nimusqay jina, noqaykutaqa Estados Unidos nacionpi Brooklyn Betelmanmi kachawarqanku, chaypin predicacionta qhawariqkunaq yanapaqnin kanaypaq niwarqanku. Chaypi llank’aq hermanokunaqa allintan capacitawarqanku, paykunan yanapawarqanku allinta qhawarispa imatapas ruwanaypaq. 1998 watapitaq yachachikuykuna qelqaymanta encargakuqkunata yanapanaypaq niwarqanku. Chaypiqa kunankamapas imaymanatan yachashallani, chaypiqa John Barr hermanowanmi llank’arqani, paymantapas imaymanatan yacharqani. Payqa munay hermanon karqan, tukuy sonqowanmi Jehová Diospaqpas llank’aq.
John Barr hermanowan esposanpiwan kashayku.
Yachachikuykuna qelqaymanta encargakuq hermanokunaqa juch’uyaykukuq k’umuykukuq hermanokunan kanku, paykunaqa imata ruwanankupaqpas Jehová Diospa yanapaynintan mañakunku. Chaymantapas ima ruwasqankupas allin lloqsiqtinqa manan alabakunkuchu, aswanpas “Jehová Diospa bendicionninmi kayqa” nispan ninku.
2009 watapi reunión anual nisqa juñunakuypi takishayku.
2014 watapi Corea del Sur nacionpi kaq Seúl llaqtapi, juj jatun asambleapi Bibliata rakishayku.
Noqaykuqa 110 nacionkunatan visitarqayku, chay ladokunapi tiyaq misionerokunapas, Betelpi llank’aq hermanokunapas, precursor hermanokunapas, juj hermanokunapas imaymanamantan munakuwasqankuta rikuchiwarqanku. Chaymantapas chay ladokunapi hermanokunaqa guerraq kasqanpiña tiyashanku chaypas, qatikachasqaña kashanku chaypas, wajchaña kanku chaypas, tukuy sonqowanmi Jehová Diosta servishanku. Paykunaq ejemplonqa allintan yanapawarqanku. ¡Jehová Diosqa may kusisqachá kashan paykunata rikuspaqa!
Esposay Lindataqa tukuy sonqowanmi munakuni, payqa allintan yanapawarqan Diospa llaqtanpi qowasqanku llank’anata allinta junt’anaypaq. Chaymantapas payqa tukuy sonqowanmi runakunata munakun, chaymi imaymanata ruwan paykunata yanapananpaq. Chaymantapas esposayqa mana manchakuspan runakunaman Diosmanta willan, facil-llatan piwanpas rimayta qallarin. Chaymi payqa askha runakunata yanaparqan bautizakunankupaq. Manan chayllapaschu, iñiyninkupi chiriyapuq hermanokunatapas yanaparqanmi Diospa llaqtanman kutimpunankupaq. Kunanqa kuraqñan kapuyku, chaymi maymanña riqtiykupas noqaykutaqa wayna-sipas hermanokuna compañawanku, paykunaqa imaymanapin yanapawanku, chaykunamantan Jehová Diosta anchata agradecekuyku (Mar. 10:29, 30).
Noqaqa 80 watañan Jehová Diosta servishani, chaywanpas imaymanatan yachashallani, chaymi noqapas Salmos librota qelqaq runa jina nini: “Diosníy, qanqa wayna kasqaymantapachan yachachiwarqanki” nispa (Sal. 71:17). Chay textopi nisqan jina, noqaqa wañupunaykama Jehová Dios yachachiwanantan munani.
a Kunanqa chaupi semana juñunakuypin chay capacitaciontaqa chaskinchis.