Rashi—Un Comentarista Bíblico di Peso
CUA tabata un dje promé bukinan di druk n’e idioma hebreo? Un comentario riba e Pentateuco (e cincu bukinan di Moises). E tabata publicá na Regio Calabria, Italia, na 1475. Ken tabata su autor? Un homber conocí como Rashi.
Pakico un comentario a merecé e distincion único aki? Den su buki Rashi—The Man and His World (Rashi—E Homber i Su Mundu), Esra Shereshevsky ta bisa cu e comentario di Rashi “a bira e texto básico den famia hudiu i den e casnan di studio. Ningun otro obra di literatura hudiu a haña asina tantu crítica positivo . . . Tin mas cu 200 comentario cu ta suplementá i splica directamente e comentario di Rashi riba e Pentateuco.”
E comentario di Rashi a influenciá hudiu so? Aunke hopi hende no a ripará esei, pa hopi siglo, e comentario di Rashi riba e Scritura Hebreo a influenciá traduccion di Bijbel. Pero ken Rashi tabata, i con bin e tabatin asina tantu influencia?
Ken Rashi Tabata?
Rashi a nace na Troyes, Francia, na aña 1040.a Como hóben, el asistí na academianan religioso hudiu na Worms i Mainz den e Provincianan di Renanas. Einan el a studia bou di direccion di algun dje eruditonan hudiu di mas prominente na Europa. Ora e tabatin rond di 25 aña di edad, circunstancianan personal a pone cu e mester a regresá Troyes. Dor cu ya caba nan a reconoc’é como un erudito sobresaliente, mesora Rashi a bira lider dje comunidad hudiu local i el a establecé su mes academia religioso. Cu tempu, e centro nobo di studio hudiu aki tabatin asta mas influencia cu esnan di Rashi su maestronan na Alemania.
N’e tempu ei, e hudiunan na Francia a disfrutá di basta pas i armonia cu nan próhimo cu tabata profesá cristianismo, i esei a duna Rashi mas libertad pa sigui cu su actividadnan escolástico. Tog, e no tabata un erudito cu a isolá su mes. Apesar di su prestigio como maestro i director dje academia, Rashi a gana su pan di cada dia como trahadó di biña. E conocimentu profundo aki di negoshi comun a pon’é den contacto mas estrecho cu e hudiu promedio, i esei a yud’é comprendé nan circunstancianan. E manera cu Troyes tabata situá tambe a contribuí na perspicacia di Rashi. Situá banda di rutanan principal di negoshi, e stad a sirbi como un centro cosmopolitano, i esaki a pone cu Rashi a haña un conocimentu amplio di conducta i custumbernan di vários nacion.
Pakico un Comentario Tabata Necesario?
E hudiunan tabata conocí como e pueblo dje buki. Pero “e buki,” Bijbel, tabata na hebreo, i n’e tempu ei “e pueblo” tabata papia aleman, arabir, frances, spañó i un cantidad di otro idioma. Aunke ainda mayoria hudiu tabata siña e idioma hebreo for di infancia, tabatin hopi término bíblico cu nan no tabata comprendé bon. Ademas, pa hopi siglo, tabatin un tendencia den hudaismo rabínico cu a descurashá hende pa busca e nificacion literal di texto bíblico. Tabatin un abundancia di relato i leyenda relacioná cu palabra i versículonan di Bijbel. Hopi di e comentario i relatonan ei tabata registrá den scrituranan cu a yena hopi volúmen, cu huntu a ser yamá Midras.b
Rashi su nietu, Rabi Samuel ben Meir (Rashbam), tambe tabata un erudito di Bijbel. Den su comentario riba Génesis 37:2, el a bisa cu “e comentaristanan di ántes [promé cu Rashi] . . . tabata gusta duna sermon (derashot), cu nan a considerá como e obhetivo principal, [pero] nan no tabatin custumber di profundisá den e nificacion literal dje texto bíblico.” Comentando riba e tendencia aki, Dr. A. Cohen (hefe di redaccion di Soncino Books of the Bible) ta skirbi: “Ta berdad cu e rabinan a pone un regla cu no tabatin mag di admití ningun interpretacion cu no tabata compatibel cu e peshat of e nificacion obvio dje texto; pero den práctica nan no a pone masha atencion n’e regla aki.” Den tal ambiente religioso, e hudiu promedio a sinti su mes perdí ora el a considerá contenido di Bijbel, i el a sinti e necesidad pa un tipo di yudansa cu ta duna clarificacion.
Rashi Su Meta i Métodonan
Henter su bida Rashi tabatin e meta pa haci e Scritura Hebreo comprendibel pa tur hudiu. Pa logra esaki, el a cuminsá coleccioná buki cu nota di comentarionan relacioná cu palabra i versículonan specífico cu el a pensa cu lo tabata difícil p’e lector. Rashi su notanan ta mencioná splicacion cu el haña di su maestronan i cu e mes a saca for di su conocimentu amplio di henter e registro di literatura rabínico. Pa loke ta investigacion lingwístico, Rashi a examiná tur fuente disponibel. El a señalá con puntuacion, esta, ponementu di punto i accent, dje masoretanan ta afectá comprendimentu dje texto. Pa aclará nificacion di un palabra, hopi bes su comentario riba e Pentateuco a referí na e traduccion arameo (Targum di Onkelos). Rashi tabata flexibel i ingenioso ora e tabata explorá posibilidadnan nobo pa splica nificacion di preposicion, conhuncion, verbo i di otro aspectonan di gramática i areglo di palabra den un frase. E comentarionan ei a duna un contribucion balioso n’e comprendimentu di areglo di palabra den un frase i di gramática dje idioma hebreo.
Na contraste cu e tendencia cu a dominá den hudaismo rabínico, semper Rashi a purba enfatisá e nificacion literal directo dje texto. Pero e no por a ignorá e cantidad inmenso di literatura cu Midras a contené i cu e hudiunan tabata bon conocí cuné. Un rasgo sobresaliente dje comentario di Rashi ta e manera cu e ta relacioná cu e scrituranan di Midras mes, cu hopi bes a laga e nificacion literal dje texto di Bijbel keda scondí.
Den su comentario riba Génesis 3:8, Rashi ta splica: “Tin hopi scritura di Midras di Aggadahc cu nos sabionan a areglá cómodamente caba den Bereshit Rabbah i otro antologianan di midras. Sin embargo, ami ta solamente interesá den e nificacion directo (peshat) dje texto, i den aggadot cu ta splica e relato bíblico den su contexto.” Dor cu el a selectá i editá solamente e scrituranan for di Midras, cu segun e, a yuda clarificá e nificacion of contexto dje versículo, Rashi a excluí e scrituranan di Midras cu a causa contradiccion i confusion. Esei a pone cu e generacionnan cu a bini despues den mayoria caso tabata familiarisá cu loke Rashi a scoge for di Midras.
Aunke Rashi generosamente a duna crédito na su maestronan, e no a vacilá pa mustra su desacuerdo ora el pensa cu nan splicacion tabata contradicí razonamentu claro tocante un texto. Ora e no tabata comprendé un cierto pasashi of e tabata sinti cu anteriormente el a splik’é robes, e tabata dispuesto pa admití esaki, i asta el a mencioná casonan den cua su studiantenan a yud’é corigí su comprendimentu.
Circunstancianan den Su Tempu A Influenci’é
Rashi tabata un homber cu a cana pareu cu su tempu. Un autor a resumié asina aki: “[Rashi su] gran contribucion na bida hudiu tabata su reinterpretacion di tur pasashi relevante den e idioma comun dje tempu ei. El a hacié den un lenga asina cla i comprendibel, cu asina un calor i sintimentu humano, cu un abilidad i inteligencia asina raro cu hende a cuminsá rindi reverencia na su comentarionan como algu sagrado i stim’é como obra literario. Rashi a skirbi hebreo cu asina un elegancia i ingeniosidad como si fuera ta idioma frances. Ki ora cu e no tabatin un palabra directo na hebreo, el a usa un palabra frances na su lugá, skirbí cu letter hebreo.” Rashi a usa mas cu 3.500 dje palabranan frances transliterá aki, cu a bira un fuente balioso pa studiantenan di filologia di antigwedad i di pronunciacion frances.
Aunke Rashi a cuminsá su bida den un atmósfera di trankilidad relativo, durante su último añanan e tabata testigo di tension creciente entre hudiu i esnan cu tabata profesá di ta cristian. Na 1096, e Promé Crusada a devastá e comunidad hudiu dje Provincianan Renanas caminda Rashi a studia. Nan a masacrá miles di hudiu. Ta parce cu noticia tocante e masacrenan aki tabatin un impacto riba salú di Rashi (cu gradualmente a sigui bai patras te cu el a muri na 1105). For dje tempu ei padilanti tabatin un cambio significativo den su comentarionan riba e Scritura. Un ehempel sobresaliente ta Isaías capítulo 53, cu ta papia di Jehova su sirbidor cu ta sufri. Mas promé, Rashi a aplicá e textonan aki na Mesías, mescos cu e Talmud ta haci. Pero ta parce cu despues dje crusadanan, el a pensa cu e versículonan aki tabata aplicá n’e pueblo hudiu kende a confrontá sufrimentu inhustu. Esaki a bira un punto decisivo p’e interpretacion hudiu dje textonan aki.d Pues, cristiandad su conducta no-cristian a alehá hopi hende, incluso hudiu, for dje berdad tocante Jesus.—Mateo 7:16-20; 2 Pedro 2:1, 2.
Con El A Influenciá Traduccion di Bijbel?
No a pasa masha tempu cu e influencia di Rashi a bai mas leu cu hudaismo. E comentarista bíblico frances miembro dje ordu di San Francisco, Nicholas di Lyra (1270-1349) a referí asina tantu na e punto di bista di “Rabi Sálomon [Rashi]” cu nan a yama Nicholas, “e Dòbel di Sálomon.” Na su turno, Lyra a influenciá hopi comentarista i traductor, incluso e traductornan pionero dje version ingles di King James Version i e reformadó, Martin Luther, kende a revolucioná traduccion di Bijbel na Alemania. Luther a dependé asina tantu di Lyra cu nan a saca un rima cu a bisa: “Si Lyra no a toca, Luther lo no por a baila.”
Rashi tabata bou di influencia profundo di siñansa rabínico cu no ta na armonia cu berdad cristian. Tog, debí na su perspicacia profundo den palabra, areglo di palabra den un frase i gramática di hebreo bíblico, i su esfuerso continuo pa dicerní nificacion directo i literal dje texto, Rashi a percurá un fuente balioso di comparacion pa investigadó i traductornan di Bijbel.
[Nota]
a “Rashi” ta un acrónimo hebreo cu nan a forma for dje letternan inicial dje palabranan “Rabbi Shlomo Yitzḥaqi [Rabi Sálomon ben Isaac].”
b E palabra “Midras” ta bini for di un palabra hebreo cu ta nificá “averiguá, studia, investigá,” i den un sentido amplio “predicá.”
c Aggadah (plural aggadot) ta nificá literalmente “relato” i e ta referí na elementonan ilegal den scrituranan rabínico, cu hopi bes ta trata cuentanan no-bíblico basá riba personahenan bíblico of leyenda tocante rabinan.
d Pa mas informacion tocante e pasashi bíblico aki, mira e cuadro “Mi Sirbidor”—Ken E Ta?, na página 28 dje foyeto Hamas Lo Yega di Tin un Mundu Sin Guera?, publicá dor di Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc.
[Rekonosementu pa Potrèt na página 26]
Escrito: Per gentile concessione del Ministero dei Beni Culturali e Ambientali