Ken Tabata e Macabeonan?
PA HOPI hende, e periodo dje macabeonan ta manera e caha pretu scondí entre fin dje último bukinan dje Scritura Hebreo i e binida di Jesucristo. Mescos cu cierto detayenan ta sali na cla ora studia e caha pretu di un avion despues di un accidente, nos tambe por haña sa mas of ménos kico a pasa dor di analisá e era di macabeo, un era di transicion i transformacion pa e nacion hudiu.
Ken e macabeonan tabata? Con nan a afectá hudaismo promé cu e binida dje Mesías profetisá?—Daniel 9:25, 26.
E Ola Aplastante di Helenismo
Alexander de Grote a conkistá teritorionan for di Grecia te cu India (336-323 P.E.C.). Su reino inmenso a contribuí den plama helenismo, esta, e idioma i cultura di Grecia. Oficial i trupanan di Alexander a casa cu muhernan local, causando un mesclamentu di culturanan griego cu stranhero. Despues di Alexander su morto, su reino a ser partí entre su generalnan. Na principio di siglo 2 P.E.C., Antioco III dje dinastia griego seléucida na Siria a kita Israel for dje control dje dinastia griego ptolemaico na Egipto. Con e gobernacion helenístico a afectá e hudiunan na Israel?
Un historiadó ta skirbi: “Siendo cu e hudiunan no por a evitá contacto cu nan bisiñanan helenisá, ménos ainda cu nan propio rumannan den exterior, tabata inevitabel cu nan lo a absorbá cultura griego i manera di pensa griego. . . . Hala rosea so den e periodo helenístico a nificá absorbá e cultura griego!” Hudiunan a tuma nombernan griego. Nan a adaptá na custumbernan i forma di bisti griego, un mas cu otro. E poder sutil di ser tragá dor di un otro cultura tabata aumentando.
Corupcion dje Sacerdotenan
E sacerdotenan tabata entre e hudiunan mas vulnerabel pa e influencia helenístico. Pa hopi di nan, aceptá helenismo a nificá duna hudaismo un chens di progresá huntu cu e tempu. Un hudiu cu a pensa asina tabata Jason (na hebreo, Hosué), ruman homber di sumo sacerdote Onías III. Miéntras Onías tabata na Antiokia, Jason a ofrecé un soborno na e autoridadnan griego. Pakico? Pa persuadí nan pa nombr’é como sumo sacerdote na lugá di Onías. Antioco Epifanes (175-164 P.E.C.), gobernante dje dinastia griego seléucida, a aceptá e oferta unbes. Anteriormente gobernantenan griego no a interferí cu e puesto dje sumo sacerdote hudiu, pero Antioco tabatin mester di placa pa campañanan militar. Tambe el a keda contentu di tin un lider hudiu cu lo a promové helenisacion mas activamente. Riba peticion di Jason, Antioco a otorgá Jerusalem e státus di un stad griego (pólis). I a cambio Jason a construí un gimnasio caminda hóbennan hudiu, i asta sacerdotenan, a competí den e weganan.
Traicion a producí traicion. Tres aña despues Menelao, cu kisas no tabata dje desendencia sacerdotal, a ofrecé un soborno mas haltu, i Jason a hui. Pa paga Antioco, Menelao a tuma sumanan grandi for dje tesoreria dje tempel. Como cu Onías III (den exilio na Antiokia) a papia contra esaki, Menelao a laga asesin’é.
Ora un rumor a plama cu Antioco a muri, Jason a regresá Jerusalem cu mil homber pa purba kita e puesto di sumo sacerdote for di Menelao. Pero Antioco no tabata morto. Ora el a tende dje accion di Jason i di disturbionan entre e hudiunan contra su strategianan di helenisacion, el a reaccioná cu rabia.
Antioco Ta Tuma Accion
Den su buki The Maccabees (E Macabeonan) Moshe Pearlman ta skirbi: “Aunke e registronan no ta explícito, ta parce cu Antioco a concluí cu tabata un eror político di a permití e hudiunan cierto libertad religioso. Na su opinion, e último rebelion aki na Jerusalem a originá no dor di motibunan puramente religioso, sino dor di un sintimentu pro-Egipto cu tabata prevalecé na Hudea; i e sintimentunan político aki a ser expresá peligrosamente net pa motibu cu ta e hudiunan so, di tur e otro pueblonan, a busca i a ser permití un gran midí di separacion religioso. . . . El a dicidí cu esaki ta bai stop.”
Abba Eban, estadista i erudito israelí, ta resumí loke a sigui: “Tumando lugá rápidamente un tras di otro durante e añanan 168 i 167 [P.E.C.], hudiunan a ser masacrá, e Tempel sakeá, practicá e religion hudiu prohibí. Circuncision a bira castigabel cu morto, i tambe wardamentu di sabat. E último insulto a tuma lugá na december di aña 167, ora cu, riba ordu di Antioco, nan a traha un altar pa Zeus den e Tempel i a rekerí dje hudiunan pa ofrecé sacrificio di carni di porco—algu impuru, naturalmente, pa ley hudiu—n’e dios dje griegonan.” Durante e periodo aki, Menelao i otro hudiunan helenisá a sigui den nan puesto, sirbiendo den un tempel cu awor tabata contaminá.
Aunke hopi hudiu a aceptá helenismo, un grupo nobo cu tabata yama nan mes hasidim—esnan deboto—a animá obedencia mas estricto na e Ley di Moises. E pueblo comun, tur disgustá awor cu e sacerdotenan helenisá, mas i mas tabata tuma parti pa e hasidim. Un periodo di martirio a start ya cu hudiunan rond e pais tabata ser forsá pa sea adaptá na custumber i sacrificionan pagano of muri. E bukinan apócrifo di Macabeonan ta duna cantidad di relato di homber, muher i muchanan cu a preferá di muri cu comprometé.
E Macabeonan Ta Reaccioná
E accionnan extremo di Antioco a impulsá hopi hudiu pa bringa pa nan religion. Na Modiʼin, parti nortwest di Jerusalem cerca dje stad actual di Lod, un sacerdote di nomber Matatías a ser yamá pa presentá den centro dje pueblo. Como cu e poblacion local tabata respetá Matatías, e representante dje rey a purba convenc’é pa participá den un sacrificio pagano, tantu p’e salba su mes bida como pa pone un ehempel pa e resto dje poblacion. Ora Matatías a nenga, un otro hudiu a bini dilanti, cla pa comprometé. Indigná, Matatías a pasa man coge un arma i a mata e homber. E soldánan griego a keda stòm dje reaccion violento dje homber bieu, i a tarda pa reaccioná. Den un par di seconde, Matatías a mata e oficial griego tambe. E cincu yu hombernan di Matatías i e habitantenan dje pueblo a dominá e trupanan griego promé cu esakinan por a defendé nan mes.
Matatías a sclama: ‘Laga tur hende cu ta celoso pa e Ley, siguí mi.’ Pa scapa represaya, e cu su yu hombernan a hui bai den e region di ceru. I segun cu noticia di nan accion a plama, hudiunan (incluso hopi hasidim) a djoin nan.
Matatías a nombra su yu Huda riba e operacionnan militar. Kisas debí na Huda su curashi i experticio militar, el a ser yamá Macabeo, cu ta nificá “martin” of “martiu.” Matatías i su yu hombernan a ser yamá hasmoneano, un nomber derivá for dje pueblo Hesmon of for di un antepasado cu tabata yama asina. (Hosué 15:27) Pero, como cu Huda Macabeo a bira e figura prominente durante e rebelion, nan a bin yama henter e famia e macabeonan.
Nan Ta Tuma e Tempel Bek
Durante e promé aña dje lantamentu, Matatías i su yunan a logra organisá un ehército chikitu. Na mas cu un ocasion, trupanan griego a atacá gruponan di luchadó hasidim riba sabat. Aunke nan por a defendé nan mes, nan no kier a violá e sabat. I esei a resultá den matansanan masal. Matatías—considerá awor un autoridad religioso—a instituí un decreto cu a permití hudiunan defendé nan mes riba sabat. E decreto aki no solamente a duna un bida nobo n’e rebelion, sino tambe a establecé un patronchi den hudaismo cu a permití lidernan religioso adaptá ley hudiu na cambionan den circunstancia. E Talmud ta reflehá e tendencia aki den un declaracion mas despues: “Laga nan profaná un sabat pa asina nan por santificá hopi sabat.”—Yoma 85b.
Despues dje morto di su tata di edad avansá, Huda Macabeo a bira e lider indiscutibel dje lantamentu. Ora el a realisá cu lo e no por a derotá su enemigu den guera abierto, el a inventá métodonan nobo, estilo di gueriya di nos tempu. E tabata atacá e trupanan di Antioco den áreanan unda nan lo no por a recurí na nan métodonan normal di defensa. Dje manera ei, den un bataya tras di otro, Huda a logra derotá trupanan hopi mas grandi cu di dje.
Confrontá cu rivalidad interno i e potencia creciente di Roma, e gobernantenan dje Imperio Seléucido tabata ménos interesá den imponé decretonan anti-hudiu. Esaki a habri caminda pa Huda hiba su atake te n’e portanan di Jerusalem. Na december 165 P.E.C. (of kisas 164 P.E.C.), e cu su trupanan a capturá e tempel, a limpia su utensiyonan i a rededik’é, exactamente tres aña despues cu a profan’é. E hudiunan ta conmemorá e evento aki anualmente durante Hanuká, e fiesta di dedicacion.
Política Riba Debocion
Metanan dje lantamentu a ser alcansá. A eliminá e prohibicion di practicá hudaismo. A restorá adoracion i sacrificio n’e tempel. Satisfecho awor, e hasidim a bandoná e ehército di Huda Macabeo i a regresá nan cas. Pero Huda tabatin otro plannan. E tabatin un ehército bon entrená, pues pakico no us’é pa establecé un estado hudiu independiente? E motibunan religioso cu a start e lantamentu, awor a ser reemplasá dor di incentivonan político. Pues e lucha a sigui.
Buscando sosten den su lucha contra e dominacion dje dinastia seléucida, Huda Macabeo a cera un combenio cu Roma. Aunke el a ser matá den bataya na 160 P.E.C., su rumannan a sigui cu e lucha. Huda su ruman homber Jonatan a manipulá asuntunan di tal manera cu e gobernantenan seléucida a bai di acuerdo pa nombr’é sumo sacerdote i gobernante den Hudea, aunke ainda bou di nan soberania. Ora Jonatan a ser engañá, capturá i matá como resultado di un complot sirio, su ruman homber Simeon—e último ruman macabeo—a tuma over. Bou dje gobernacion di Simeon a eliminá e último rastronan di dominacion seléucida (na 141 P.E.C.). Simeon a renobá e aliansa cu Roma, i e liderato hudiu a acept’é como gobernante i sumo sacerdote. Asina a establecé un dinastia hasmoneano independiente den man dje macabeonan.
E macabeonan a reestablecé adoracion na e tempel promé cu binida dje Mesías. (Compará cu Juan 1:41, 42; 2:13-17.) Pero mescos cu confiansa den e sacerdocio a kibra debí n’e accionnan dje sacerdotenan helenisá, e confiansa a debilitá mas ainda bou dje hasmoneonan. Sí, gobernacion den man di sacerdotenan políticamente incliná en bes di den man di un rey dje desendencia di fiel David, no a trece berdadero bendicion pa e pueblo hudiu.—2 Samuel 7:16; Salmo 89:3, 4, 35, 36.
[Plachi na página 21]
Matatías, tata di Hudas Macabeo, a sclama: ‘Laga tur hende cu ta celoso pa e Ley, siguí mi’
[Rekonosementu]
Matatías ta apelá na refugiadonan hudiu/The Doré Bible Illustrations/Dover Publications